خوێندنه‌وه‌ی پڕاگماتیكی بۆ " دیموكراسیه‌ت " له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین

06/27/2019 09:19:53

ده‌روازه‌                

خوێندنه‌وه‌ی سیمانتیكی ده‌ق یا ڕه‌وش نه‌یتوانی درێژه‌ به‌ ته‌مه‌نی خۆی بدات، بۆیه‌ هه‌ر له‌ به‌رایی هه‌فتاكانه‌وه‌ ناچار بوو له‌ پرۆسه‌ی پاوانكاری ده‌ست سووك بكات و ده‌رفه‌ت به‌ شه‌ریكێك بدات، كه‌ زیاتر كار له‌ سه‌ر كۆنتێكست ده‌كات، نه‌ك ته‌نیا خودی ده‌ق.

ئه‌م نووسینه‌ هه‌وڵ ده‌دات دوور له‌ پرسی "حه‌لال" و "حه‌رام"ی چه‌مكی " دیموكراسیه‌ت "، چه‌مكه‌كه‌ وه‌ك غه‌واره‌یه‌كی ڕه‌زا قورس و ئامێرێك به‌ده‌ست دكتاتۆرانی ڕۆژهه‌ڵات به‌تایبه‌تی وڵاته‌ موسڵمانشینه‌كان، تاوتوێ بكات. ده‌پرسین هۆی چییه‌ دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین هه‌ره‌س ده‌هێنێت؟؟

 

پرانسیپه‌كانی خوێندنه‌وه‌ی پراگماتیكی                     

پراگماتیكس كار له‌سه‌ر كۆنتێكست-ژینگه‌ ده‌كات، نه‌ك تێكست. ژینگه‌ی ده‌ق- تێكست مه‌رجێكی بنه‌ڕه‌تییه‌ له‌ شڕۆڤه‌كردنی خودی تێكستدا. هه‌روه‌ها پڕاگماتیكس كار له‌سه‌ر به‌كارهێنانی چه‌مك له‌ كۆنتێكست–ژینگه دا‌ ده‌كات، بۆیه‌ زیاتر به‌ چه‌مكێكی هه‌ناوی ژینگه‌ ده‌ناسرێت. كه‌واته‌ چه‌مك له‌ ژینگهدا‌ واتای زه‌ڵاڵتر  ده‌بێت و لێڵی ناهێڵێت،  بۆ نموونه‌ چه‌مكی " دیموكراسیه‌ت" له‌ ژینگه‌ی ئه‌وروپا واتایه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی  هه‌یه‌. سیسته‌می وڵات هه‌رچی بێت، واتای ده‌نگی تاك، ده‌سه‌ڵاتی تاك، شوناسی تاك ده‌گه‌یه‌نێت، كه‌ ته‌واو جیایه‌ له‌ ژینگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین.

لێره‌وه‌ ته‌نیا ئیش له‌ سه‌ر ژینگه‌ی چه‌مك و به‌كارهێنه‌ری چه‌مك وه‌ك دوو پرانسیپی خوێندنه‌وه‌ی پراگماتیس ده‌كه‌ین.

پرینسیپی كۆنتێكستی چه‌مك و به‌كارهێنه‌ری دیموكراسیه‌ت به‌ فۆڕمی نوێی به‌رهه‌می سه‌رمایه‌داریی، به‌ تایبه‌تی لیبرالیه‌كه‌ی فرانسیس فوكویاما 1992 له‌ كتێبی "كۆتایی مێژوو و دوا مرۆڤ" جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كات، كه‌ دوای ته‌واوبوونی شه‌ڕی سارد به‌ قازانجی ئه‌مریكا و هه‌ردوو پرۆسه‌ی گلاسنۆست و بيرؤسترؤيكاى  گۆرباتچۆڤ، ده‌لیڤه‌یه‌كی بۆ دنیای تاكجه‌مسه‌ریی دروست كرد به‌ جۆرێك فوكویامای هاندا بێژێت: دیموكراسیه‌تی لیبرالی ئه‌مریكا دوا سیسته‌می مرۆڤه‌ بۆ ژیان.

ئه‌مریكا و ئه‌وروپا كۆنتێكستی دیموكراسیه‌ت بوون. هه‌رچه‌نده‌ پارێنتی مایكل 2010 له‌ كتێبی دیموكراسی بۆ هه‌ندێك گومان له‌ سه‌ر دیموكراسیه‌تی حكومه‌تی ئه‌مریكا دروست ده‌كات به‌وه‌ی ته‌نها هه‌ندێك یا گروپێكی ئۆلیگاریی ئیحتیكاری ده‌سه‌ڵات و ئیقتیساد ده‌كه‌ن، هه‌روه‌ها كه‌سانی وه‌ك بیرمه‌ند هێربه‌رت ماركۆس باسی غیابی فه‌زای ئایینی له‌ ماركسیه‌تی ئه‌وروپا ده‌كات. هه‌ر چۆنێك بێت تاكی ئه‌وڕوپی باكگراوه‌ندێكی كه‌لتوری له‌مه‌ڕ دیموكراسیه‌ت هه‌یه‌، سیكیولاریزمی ئه‌وروپی وه‌رچه‌رخانێكی به‌خۆوه‌ دیوه‌ و به‌ره‌و پۆست سیكیولاریزم ده‌چێت بۆ ئه‌وه‌ی فه‌زایه‌ك بۆ ئایین بكاته‌وه‌... به‌ڵام دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین له‌سه‌ر "هیچ" دانه‌مه‌زراوه‌، به‌ڵكو له‌ پارادۆكسێكی هزریی ده‌ژی، چونكه‌ به‌رهه‌می سه‌رمایه‌داری و كۆمۆنیستییه‌ نه‌ك دیموكراسی لیبرالی.   

 

دیموكراسیه‌تی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین به‌ بۆیه‌ی ستالینی                

له‌ وڵاته‌ ئه‌وروپیه‌كاندا "دیموكراسیه‌ت"، هه‌ر فۆڕمێكی هه‌بیت، سنووری ده‌سه‌ڵاتی گه‌ل نابه‌زێنێت، به‌ واتای سیسته‌می وڵات كۆماریی یا شاهانه‌یی  یا سه‌رۆكایه‌تیی یا په‌رله‌مانیی بێت، دیموكراسیه‌ت هه‌ر دیموكراسیه‌ت –ه‌. تاكی ئه‌وروپی خۆی تاڕاده‌یه‌ك بڕیار له‌ سه‌ر چاره‌نووسی خۆی ده‌دات (به‌داخه‌وه‌ له‌ كوردستان پرسى سیسته‌می وڵات، كرابووه‌ كراسی عوسمان و هه‌ندێك بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد "گه‌ر سیسته‌می وڵات په‌رله‌مانی بێت زۆربه‌ی ئارێشه‌كان چاره‌سه‌ر ده‌بن" هه‌ندێكی تر پێیان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ داده‌گرت كه‌ سیسته‌می وڵات سه‌رۆكایه‌تی بێت...)

له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌وڵه‌تی كۆماریی و ده‌وڵه‌تی شاهانه‌یی یا شاهانه‌ی ده‌ستووریی هه‌ن، به‌ڵام "تاك" له‌و ژینگانه‌ هه‌ر له‌ په‌ڕاوێزدا ده‌ژی، به‌تایبه‌تی له‌ ده‌وڵه‌ته‌ كۆمارییه‌كانی عێراق و سوریا و یه‌مه‌ن و میصر...هتد. بۆیه‌ ده‌بینین تاكی ئه‌وروپی خه‌می ئه‌وه‌ی نییه‌ له‌ فه‌ره‌نسا  یا هۆڵه‌ندا یا به‌ریتانیا یا سوید یا ئه‌ڵمانیا بێت، به‌ڵام له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ئه‌وه‌ كراوه‌ته‌ ئارێشه‌كی گه‌وره‌.

له‌ لایه‌كی تر زۆربه‌ی ده‌وڵه‌ته‌ كۆمارییه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین به‌رهه‌می كوده‌تای عه‌سكه‌ریین، نه‌ك هه‌ڵبژاردن  به‌ جۆرێك كۆماریبوونی ده‌سه‌ڵات ته‌نیا قاڵك-ه‌، ئه‌گه‌رنا ویراسیه‌كی خراپتر له‌ هه‌ناوی ده‌سه‌ڵاته‌كان ده‌ژیت، بۆ نموونه‌ له‌ سوریا و لیبیا و میصر و یه‌مه‌ن تیۆری "كوڕ له‌ شوێن خۆدانان" زۆری كاری له‌ سه‌ر ده‌كرا.

خۆی له‌ خۆیدا دیموكراسیه‌ت و هه‌ڵبژاردن جمكی یه‌كترن، به‌ڵام ده‌سه‌ڵاته‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ئاشنا نیین به‌و دوو چه‌مكه‌. بۆیه‌ ستالینيانه‌ له‌و دوو چه‌مكه‌ ده‌ڕوانن. زیندانی ئه‌و وڵاتانه‌ جمه‌ی دێت له‌ كه‌سانی ئۆپۆزسیۆن، هه‌ڵبژاردن لای ده‌سه‌ڵات بریتییه‌ له‌ "به‌یعه‌تدان" بۆیه‌ ده‌بینین هه‌رده‌م ده‌نگدان بۆ سه‌رۆكی وڵات له‌ سه‌ره‌وه‌ی سه‌دا نۆهه‌ته‌. گه‌ر به‌ لۆژیك قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕێژه‌یه‌ بكه‌ین، سه‌رۆكه‌كانی ئه‌و وڵاتانه‌ زیاتر له‌ زاتی خودا ده‌نگ ده‌ینن، بۆیه‌ هه‌رده‌م هه‌ست ده‌كه‌ی فیرعه‌ون به‌ فۆڕمی تر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌ژی.‌

ئه‌و توندوتیژی‌ و زه‌بردۆستییه‌ له‌لایه‌ك به‌رهه‌می توراس-ه‌، كه‌ ئیسلام لێی به‌رییه‌، یا به‌رهه‌می پرانسیپه‌كانی ماركسییه‌ كه‌ خودی دیموكراسیه‌ت و هه‌ڵبژاردن به‌ ئامرازی سه‌رمایه‌داری ده‌زانێت. ئه‌و دووه‌ "توراس و ماركسیه‌ت" هێنده‌ی باوه‌ڕی به‌ توندوتیژی هه‌یه‌ به‌ هیچ جۆرێك باوه‌ڕی به‌ لێبورده‌یی و پێكه‌وه‌ژیان نییه‌.

عێراق له‌ دوای كوده‌تای ته‌مووزی 1958 نه‌ك هه‌ر پرسه‌كانی پێش لكاندنی باشووری كوردستان، به‌ڵكو پرسی شیعه‌ و سوننه‌ و به‌شداری كامپی ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا له‌ پرسی عێراق هه‌رده‌م خه‌ریكی فۆرماتكردنی عێراقه‌ به‌ به‌رنامه‌ی ڕۆ‌ژهه‌ڵاتی یا ڕۆژئاوایی یا ئیرانی.

 ڕاسته‌ عێراق بەرھەمی کۆلۆنیالیزم بوو، بەبێ ویستی کورد، کورد کرایە بەشێک لەو وڵاتەی پێ ڕەش بارزانی بە (دولة بالعنف) ناوی دەبات. بەریتانیا لەو ماوەیەدا عێراقی نا ڕاستەوخۆ بەڕێوە دەبرد، سیستەمی وڵات سیستەمێکی بنەماڵەیی بوو .

عبدالستار عەبوسی لە ١٤ی تەموزی ١٩٥٨ کۆتایی بەو بنەماڵەیە ھێنا و ئەوانەی ھەموو کوشتن: شا فەیسه‌لی دووەم، عبدالالە و نەفیسە ی دایکی عبدالالە و عابدەی خوشکی ھەروەھا چێشتلێنەرە تورکەکەی کۆشک..لە دەرەوەش سەدانی تر!

لە ١٩٥٨ کە عێراق بووە کۆماری لە ھەمان کاتدا بووە شانۆی کودەتاکان، پاش ئینقلابی عبدالکریم قاسم، بەعسیەکان بە قیتاری ئەنگلۆ-ئەمریکی لە ١٩٦٣ ھاتنەوە و عبدالکریمیان کوشت، زۆری نەبرد عبدالسلام عارف لە بەعسیەکان ھەڵگەڕاوە و خۆی کرد بە سەرۆک کۆمار، ئەویش لە ١٩٦٦ لە فرۆکە سوتێندرا. عبدالرەحمانی برای ھەتا ١٩٦٨ بووە سەرۆک، بەعسیەکان ١٩٦٨ دووبارە ھاتنەوە و ھەتا ٢٠٠٣ لە دەسەڵات بوون!! لەو ماوەیەدا شەڕی سارد بە کاراکتەری عێراقی جمەی دەھات، به‌ جۆرێك لای عێراقیه‌كان شتێك نییه‌ ناوی كۆلۆنیالیزم و پۆست كۆلۆنیالیزم بێت بۆ زۆربه‌ی تاكی سوننه‌ و شیعه‌ و كورد.

دروشمی دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین               

پاش ڕوخاندنی عوسمانییه‌ت  له‌ كوده‌تای 1908، پرسی ئه‌و هه‌موو نه‌ته‌وه‌یه‌ له‌ ئیمپراتۆریه‌تی عوسمانی جێگای مشتومڕ بوو، بۆیه‌ كۆلۆنیالیزمی به‌ریتانی و فه‌ره‌نسی هه‌ر دابه‌شكردنی مومته‌له‌كاتی ده‌وڵه‌تی عوسمانی نه‌بوو، به‌ڵكو بڵاوكردنه‌وه‌ی دیموكراسیه‌ت به‌ فۆڕمی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین بوو.

كه‌واته‌ خودی دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین دروشمی كۆلۆنیالیزم –بوو، پاش ماوه‌ی سه‌ركردایه‌تی ستالین 1924-1953 شیوعیه‌كان پێگه‌یه‌كی ستراتیژیان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین داگیر كرد: كۆلۆنیالیزم خاكی داگیركرد و ماركسیه‌ت هزر. له‌ پاش په‌نجاكانه‌وه‌ پرسی دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین بووه‌ خه‌می كۆلۆنیالیزم و ماركسیه‌ت هه‌تا حیزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانیش به‌ دوو ته‌یاری قه‌ومی و شیوعی له‌ سه‌ر ئه‌و وه‌ته‌ره‌ ئیشی كرد. بۆ نموونه‌ دروشمی یه‌كه‌می حیزبی شیوعی عێراقی، ‌دیموكراسیه‌ت بۆ عێراق بوو. پارتی دیموكراتی كوردستانیش هه‌ر دیموكراسی بۆ عێراق بوو. ئه‌وه‌ نزیكه‌ی 100 ساڵه‌ قه‌ومی و لیبرالی و شیوعی، بانگه‌شه‌ی دیموكراسیه‌ت ده‌كه‌ن. دیموكراسیه‌ت هه‌ر به‌ فۆڕمه‌كه‌ی ئه‌وڕوپا ده‌رنه‌كه‌وت، به‌ڵكو له‌ سه‌رده‌می پۆست كۆلۆنیالیزم وه‌ك كۆلۆنیالیزمی لۆكه‌لی ده‌ركه‌وتن!

هه‌ڵبژاردن و ڕیفراندۆم له‌ ئه‌جێندای ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین          

هه‌ردوو چه‌مكی هه‌ڵبژاردن و ڕیفراندۆم چه‌مكی غه‌واره‌ن، نا-به‌له‌دن له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین. له‌ سه‌رده‌می كۆلۆنیالیزم و پۆست كۆلۆنیالیزمدا زۆربه‌ی هه‌ره‌زۆری ده‌وڵه‌ته‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ئاشنانین به‌و دوو چه‌مكه‌. ئه‌و دوو چه‌مكه‌ له‌ هه‌ناوی دیموكراسیه‌ت له‌دایك ده‌بن، ئه‌و فۆڕمه‌ دیموكراسیه‌ی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین هه‌یه‌ ته‌واو جودایه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ڕۆژئاوا. پرسه‌كه‌ش په‌یوه‌ندی به‌ سیسته‌می وڵات ‌نییه‌، به‌ڵكو په‌یوه‌ندی به‌ ڕه‌وش و هزر و بیركردنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتیه‌كان هه‌یه‌. له‌ ساڵی 1997 له‌ وتارێكدا نووسیم ئه‌مه‌ په‌یوه‌ندی به‌ فیرعه‌ونیه‌تی ده‌سه‌ڵاته‌ به‌ناو عه‌لمانیه‌كانی عه‌ره‌به‌وه‌يه، كه قه‌بووڵی ئه‌ویتر ناكات، ئه‌و خۆی هه‌ر وه‌ك فیرعه‌ون وێنا ده‌كات و قه‌بووڵی موسا ناكات، ئه‌گه‌رنا موسا و لایه‌نگرانی جگه‌ له‌ داوای یه‌كخوایی داوای هیچی تر ناكه‌ن.

ئه‌و دكتاتۆرانه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین ده‌سكردی ئه‌مریكا یا ڕووسیان، هه‌ر كاتێك له‌ خه‌ته‌ر بن، ئه‌مریكا و ڕووسیا هاتوونه‌ته‌ ناو گه‌مه‌كه‌. هه‌ر بۆ نموونه‌ په‌یمانی لیتۆڤسك 1923 و سه‌عد ئاباد 1937 و سه‌نتۆ 1955 و هه‌شتی شوبات 1963 و كوشتنی عبدالسلام عاریف به‌شێكن له‌ پاراستنی كیانه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین. یانی ڕۆژئاواییه‌كان نایانه‌وێت دابی كۆلۆنیالیزم له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین بشكێنن، گه‌ر له‌ 1991 بریاری 688یان له‌ ئه‌نجومه‌نی ئاسایش ده‌ركرد به‌ناوی "مافی ده‌ستێوه‌ردان" له‌ سه‌ر كۆچی ملێۆنی كورد به‌ ده‌نگ هاتن.  له‌ لایه‌كی تر ڕه‌وشه‌كه‌ هۆكاری تر بوو، ئه‌گه‌رنا هه‌ر ئه‌و وڵاته‌ ئه‌وروپیانه به‌ یه‌ك ده‌نگ ڕیفراندۆمی 2017ی باشووری كوردستانیان ڕه‌تكرده‌وه‌ و په‌سنی حوكمی مه‌ركه‌زیان كرد له‌ عێراقدا.

له‌ بیسته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م مێجه‌ر نوئیلی لۆرانسی كورد ده‌یوت: "گه‌ر كورد ده‌یه‌وێت ده‌وڵه‌تی ببێ و له‌ تورك و عه‌ره‌ب و فارس ڕزگاری ببێ با ببێته‌ مه‌سیحی، هه‌ر ئه‌وه چاره‌سه‌ره‌". یانی كۆلۆنیالیزم هه‌ر به‌ داگیركردنی خاكی كورد و‌ دابه‌شكردنی به‌سه‌ر عه‌ره‌ب و تورك دلی  ئاو ناخواته‌وه‌، ده‌یه‌وێ دینیشی بگۆڕێت.

حیزبه‌ كوردیه‌كانیش، كه‌ زۆربه‌ به‌رهه‌می ماركسیزم بوون له‌نێو شاخه‌ عاسێكانی كوردستانیش بۆ ماوه‌ی سی ساڵ 1961-1991  هه‌ر دروشمی دیموكراسیه‌ت بۆ عێراقیان به‌رزكردبۆوه‌.

 

دیموكراسیه‌ت به‌ بۆیه‌ی ماركسیی یان كۆبوونه‌وه‌ی دژه‌كان؟    

چیرۆكی دیموكراسیه‌ت له‌ كوردستان ڕه‌گێكی سه‌د ساڵه‌ی هه‌یه‌، یا ڕێكتر بڵێین به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ سه‌رهه‌ڵدانی ماركسیه‌ت و فیگه‌ره‌ چه‌په‌ كورده‌كان له‌ كوردستان.

له‌ هه‌ردوو به‌شی باكوور و باشووری كوردستان، دوو منه‌وه‌ری كورد به‌ ئایدیۆلۆژیای ماركسی له‌ ده‌یه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌وه‌ ده‌ركه‌وتن (ناوخۆش 2015 ، مێژووه‌ك له‌ په‌رته‌وازه‌یی)، له‌ باكوور دكتۆر عه‌بدوڵڵا جه‌وده‌ت به‌ قسه‌ی (زه‌نگه‌نه‌ 2005، ل67، عبدالستار 2005، ل36، پیرباڵ 2009، ل11، عوسمان عه‌لی 2011، ل184) قسه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ عه‌بدوڵڵا جه‌وده‌ت یه‌كێك له‌ دامه‌زرێنه‌ره‌كانی ئیتحاد و ته‌ره‌قی–يه‌ هه‌ڵگری هزری ئومه‌مییه‌. له‌ نه‌زه‌ر موحه‌مه‌د ئۆزۆن (1989، ل30) "عه‌بدوڵڵا جه‌وده‌ت هیمداری هزری ژۆن توركه‌كان (باڵی هزری ئیتحادوته‌ره‌قی له‌ هه‌نده‌ران) بوو، هه‌روا یه‌كێ بوو له‌وانه‌ی هزری ماتریالی ماركسی هێنایه‌ نێو كورد".  ئه‌و ماركسیه‌، كه‌ هه‌ڵگری بیرۆكه‌ی عه‌لمانیه‌تی موتڵه‌ق بوو، به‌شێك بوو له‌ ماڵوێرانی بۆ كورد. جه‌لیلی جه‌لیل له‌ ل84 وێنه‌یه‌كی دی عه‌بدوڵڵا جه‌وده‌ت پیشانده‌دات به‌وه‌ی دژ به‌ هزره‌كه‌ی خۆی كاری له‌سه‌ر به‌ دیموكراتیزكردنی كۆمه‌ڵگای كوردی ده‌كرد. له‌ نه‌زه‌ر ماركسیه‌ت هه‌ر یه‌ك له‌ "په‌رله‌مان" و "دیموكراسیه‌ت" دوو به‌رهه‌می ورده‌ بۆرژوای سه‌رمایه‌دارین، به‌ڵام عه‌بدوڵڵا جه‌وده‌ت به‌ دیدێكی عه‌قیده‌یی/ لا دینی له‌ دیموكراسیه‌ت گه‌یشتبوو"، تێڕوانینه‌ سیاسیه‌كانی ئه‌وه ده‌رده‌خه‌ن كه‌ ئه‌و سه‌ر به‌ نه‌وه‌ی ڕۆشنگه‌ریی بۆرژوازیی دیموكراتی نێو كورد بووه‌".

له‌ باشووریش جه‌مال عیرفان له‌ سه‌رده‌می حوكمداریه‌كه‌ی شێخ مه‌حموود ده‌ركه‌وت، كه‌ به‌ هیچ جۆرێك باوه‌ڕی به‌ ده‌سه‌ڵاتی ده‌ره‌به‌گی ویراسی شێخ مه‌حموود نه‌بوو. له‌ ئیداره‌ی مێجه‌رسۆن و ڕۆژنامه‌كه‌ی -پێشكه‌وتن- كاری له‌سه‌ر بڵاوكردنه‌وه‌ی هزری ماركسی و بێدینی ده‌كرد (ناوخۆش 2015 ، ل93-102).

جه‌مال عیرفان وه‌ك مه‌لا سه‌عید نورسی له‌ جه‌نگی جیهانی یه‌كه‌م له‌ لای سوپای ڕوسی به‌دیل ده‌گیرێت و هه‌تا دوای شۆرشی به‌لشه‌وی 1917 ده‌مێنێته‌وه‌. جه‌مال عیرفان به‌ پێچه‌وانه‌ی مه‌لا سه‌عیدی كوردی/نورسی وه‌ك هه‌وادارێكی سیسته‌می كۆمۆنێستی ڕوسیا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ باشووری كوردستان. له‌مباره‌یه‌وه‌ تاڵه‌بانی له‌ ل85 چاپی كوردی كتێبی "كوردستان و بزوتنه‌وه‌ی كورد" ده‌نووسێت: "له‌ ماوه‌ی حوكمڕانی یه‌كه‌می شێخ مه‌حمووددا چه‌ند ڕه‌گه‌زێكی شۆرشگێڕ له‌ ئه‌ده‌بیاتی كوردی ده‌ركه‌وتن خه‌ریكی بڵاوكردنه‌وه‌ی شۆرشی ئۆكتۆبه‌ر و حكومه‌تی سۆڤیه‌تی بوون. ئه‌وانه‌ له‌ نێو كورد  به‌ به‌لشه‌فی ناسران، بێ ئه‌وه‌ی له‌ ڕاستیدا به‌لشه‌فی بن و له‌ ماركسیزم و لینینیزم و تێگه‌یشتنه‌كانی كۆمۆنیستی تێبگه‌ن. له‌نێو ئه‌و كوردانه‌ خوێنه‌وارێك هه‌بوو، ئه‌ویش جه‌مال عیرفان بوو. "سه‌رچاوه‌كانی سه‌رده‌می جه‌مال عیرفان نكۆڵی له‌وه‌ ناكه‌ن كه‌ ئه‌و خه‌ریكی بڵاوكردنه‌وه‌ی ماركسیه‌ت بووه‌، ماركسیه‌تیش لای ئه‌و بریتی بوو له‌ بێدینی و گۆڕینی كۆمه‌ڵگای ده‌ره‌به‌گی كوردی بۆ كۆمه‌ڵگایه‌كی كۆمۆنیستی بێ چین. عبدالرقیب یوسف و سه‌دیق صاڵح له‌ وتارێكی ژماره‌ سێزده‌ى (ڕۆڤار) قسه‌یه‌كی باوی جه‌مال له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕی دامه‌زراو له‌سه‌ر ماتریالیزم ده‌گوازنه‌وه‌:  "ئه‌و شته‌ی كه‌ من بیپه‌رستم، ده‌بێ به‌ چاوی خۆم بیبینم، بزانم چیه‌؟" خواجه‌ و ڕه‌فیق حیلمی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ جه‌مال عیرفان فه‌رمانده‌ی سوپای لیڤی بوو، ئه‌و سوپایه‌ش به‌ پێی به‌ڵگه‌ی فه‌ره‌نسی ژماره‌ 35 له‌ 1925 شیخ مه‌حموودى ته‌نگه‌تاو كردبوو".

جه‌مال عیرفان وه‌ك عه‌بدوڵڵا جوده‌ت به‌ پێچه‌وانه‌ی هزره‌كه‌یه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی ده‌كرد، بۆ نموونه‌ ئینگلیز به‌ گوێره‌ی ماركسیه‌ت كۆلۆنیالیزم و ئیمپریالیزم بوو، به‌ڵام جه‌مال عیرفان به‌ قسه‌ی (خواجه‌، ل62، تاڵه‌بانی، ل87 و عبدالره‌قیب یوسف، ل4): "ئینگلیزخوایه‌ك بوو، شێخ وته‌نی ئاوی ئینگلیزی خواربۆوه‌،  بانگه‌شه‌ی بۆ دیموكراسیه‌ت و بێباوه‌ڕی ده‌كرد."

جه‌مال عیرفان له‌ سه‌ر مه‌سه‌له‌یه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ 1922 كوژرا و عه‌بدڵڵا جه‌وده‌ت له‌ 1932 مرد، به‌ڵام تێڕوانینه‌كانیان له‌ هزر ماركسی و له‌ ده‌وڵه‌تداری بۆرژوای دیموكرات، بووه‌ هه‌وێنی حیزبی ماركسی كوردی. مه‌سعود عبدالخالق 2009 له‌ كتێبی "ناسنامه‌ی حزبه‌ كوردستانیه‌كان" ئه‌و ڕاستیه‌ پشتڕاستده‌كاته‌وه‌ كه‌ حزبه‌ عه‌لمانیه‌كانی كورد هه‌ڵگری په‌تای بڵاوكردنه‌وه‌ی ماركسیه‌ت و بێباوه‌ڕی و دروشمی دیموكراسیان هه‌بووه‌. حزبی هیوا و ڕزگاری و شۆڕش و پارتی له‌ غیابی مسته‌فا بارزانی به‌ره‌و كۆمۆنیستی ده‌چوون. ئه‌و هه‌موو حزبه‌ به‌ دروشمه‌ كانیان: كوردایه‌تی شه‌رمه‌زارییه‌، نیشتمانێكی ئازاد و گه‌لێكی به‌ختیار، دیموكراسی بۆ عێراق و ئۆتۆنۆمی بۆ كوردستان، بوونه‌ هۆی چه‌سپاندنی سایكس بیكۆ و لۆزان (مه‌سعود 2009،ل392، ناوخۆش 2015، ل111) ئه‌مه‌ش به‌ ئایدیۆلۆژیاكردنی خه‌بات و كوشتنی ده‌وڵه‌تی خوارووی كوردستانی لێكه‌وته‌وه‌. له‌مه‌ زیاتر، كۆمه‌ڵه‌ی ماركسیزم و لینینزم ماركسیه‌تی له‌ دیموكراسیه‌ت جیاكرده‌وه‌ بیرۆكه‌ی عێراقیه‌ت و كوردستانیه‌تی هێنایه‌ گۆڕێ به‌وه‌ی كوردستانیه‌ت له‌ ده‌ره‌وه‌ی پرانسیپه‌كانی ماركسیه‌ته‌، به‌ڵام هه‌ر داوای دیموكراسیه‌تی بۆ عێراق ده‌كرد. لێره‌دا مه‌سعود عبدالخالق ناهه‌قی نه‌بوو، كه‌ عه‌لمانییه‌ت، منداڵدانی دیموكراسیه‌ت به‌ ماڵوێرانی كۆمه‌ڵگای كوردی بزانێت، چونكه‌ عه‌لمانییه‌ت لای حزبی كوردی شاخ و شار میكانیزم نه‌بوو، به‌ڵكو عه‌قیده‌یه‌ك بوو به‌رانبه‌ر ئیسلام.   

به‌ گوێره‌ی ماركسیه‌ت ئه‌وه‌نده‌ی دیموكراسیه‌ت وه‌ك "عه‌قیده‌یه‌ك، ئایدیۆلۆژیایه‌كی ئالته‌رنه‌تیڤ" ئیشی له‌ سه‌ر كراوه‌ وه‌ك "میكانیزمێك" له‌ شاخ و شار كاری له‌ سه‌ر نه‌كراوه‌ .

كارل پۆپه‌ر له‌ كتێبی "كۆمه‌ڵگای كراوه‌"دا هه‌ق به‌ ماركسیه‌كان نادات، گه‌ر له‌ هه‌ڵبژاردنیشدا سه‌ركه‌ون، وڵات به‌ڕێوه‌ ببات، چونكه‌ ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌های دیموكراسیه‌ت ده‌كوژێت و موتڵه‌قیه‌تی ئایدیۆلۆژی و مه‌ركه‌زیه‌ت ده‌سه‌پێنی.

زۆربه‌ی وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین له‌ سه‌ره‌تادا به‌رهه‌می كۆلۆنیالیزم بوون، به‌شێكی سیسته‌م ماركسی بوون، له‌ نێو ئه‌و پارادۆكسیه‌ هزریه، دیموكراسیه‌ت به‌ فۆڕمی ئه‌وروپی و ئه‌مریكی ئاماده‌گی نییه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی حزوری هه‌یه‌ دیموكراسیه‌كی رۆژهه‌ڵاتییه‌، كه‌ صه‌دام وته‌نی : الديمقراطيتتنا  من طراز الخاص ...

كورته‌                                      

دیموكراسیه‌ت له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین/ناوه‌ڕاست سه‌ره‌تا به‌رهه‌می كۆلۆنیالیزم بوو بۆ به‌گژدادانی نه‌ته‌وه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، بۆیه‌ له‌ قۆناغی پۆست كۆلیانیزمیش، كۆلۆنیالیزم هه‌ر مایه‌وه، كه‌واته‌ دیموكراسیه‌ت له‌ كۆنتێكستی- ژینگه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوین به‌رهه‌می نابێت. كۆمه‌ڵێك هۆكار له‌ پشته‌وه‌ ئه‌و " دیموكراسیه‌ ترشاوه‌"ی ڕۆژهه‌ڵاتی ناوینن وه‌ك توراسی فیرعه‌ونی عه‌ره‌بی و  هزری ماركسی، پشت له‌ كۆلۆنیالیزم بكات و لێبگه‌ڕێت دیموكراسیه‌ت وه‌ك میكانیزمێك دروستببێت, هةر خۆیان به‌ربه‌ستی بۆ دروست نه‌كه‌ن.

‌ ‌سه‌رچاوه‌كان                         

 

أ.سه‌رچاوه‌ی ئینگلیزی

Fukuyama , Francis 1992         The End of History and the Last Man.

Parenti , Michael 2010 Democracy for Few, 9th edition  . USA.

Van Dijk , Teun 1977- 2008 Text and Context . London : Longman.

 

 

ب. سه‌رچاوه‌ كوردیه‌كان: 

پۆپه‌ر ، كارل 2000 كۆمه‌ڵگه‌ی كراوه‌ . سلێمانی.

تاڵه‌بانی ، جه‌لال 2004 كوردستان و بزوتنه‌وه‌ی نه‌ته‌وه‌یی كورد . سلێمانی .

خواجه‌ ، احمه‌د 1968 چیم دی ، به‌رگی یه‌كه‌م . به‌غدا : شه‌فیق.

زه‌نگه‌نه‌ ، عبدلله 2005 گۆڤاری كورد . هه‌ولێر .

شریف ، عبدالستار 2005 الجمعيات و المنظمات و الاحزاب الكردية في نصف قرن 1908-1958, الطبعة الثانية . السليمانية

ناوخۆش ، سه‌لام 2004 ده‌وری كۆنتێكست له‌ دیاركردنی واتادا . هه‌ولێر: كاڵێ.

ناوخۆش ، سه‌لام 2015 مێژووه‌ك له‌ په‌رته‌وازه‌یی . هه‌ولێر : هیڤی .

عبدالخاڵق ، مه‌سعود 2009 ناسنامه‌ی حزبه‌ كوردستانیه‌كان . هه‌ولێر : هیڤی.