له‌نێوان شورا و دیموكراسیه‌تدا

06/27/2019 09:08:46

خاڵ:  تێگەیشتنی ئێوە بۆ چەمكی شورا چی یە ؟ ئەم واژە لە قورئاندا  بە چ واتایەك بەكار براوە؟

ئەبوبەكر عەلی: ناتوانین راستەوخۆ لە دەقی قورئانیدا ئاماژەكان‌و ناوەرۆكی شورا دیاری بكەین. چونكە یەكێ‌ لە خەسڵەتەكانی قورئان بەشێوەیەكی گشتی بەكارهێنانی زاراوەیە بە ئاماژەكانی پێش دابەزینی وەحی، بەڵام لە سیاقێكی نوێ‌ دا، هەروەها پێناس نەكردنی زاراوەكانە.

بۆ نموونە خوای گەورە فەرمانمان پێدەكات بە (شورا) ‌و(دادپەروەری) بێ‌ ئەوەی پێناسەیان بكات. ئەمەش ئەوە دەردەخات كە ناوەرۆكی ئەم چەمك‌و زاراوانە ملكەچن بۆ رێكەوتنی دەستەجەمعی‌و كۆمەڵگەیی ‌و پەرەسەندن،  بەمجۆرەش (دەق) بۆ هەمیشە بۆ مانا لێهەڵێنجان‌و خوێندنەوەی نوێ‌ كراوە دەبێت. لە سۆنگەی پێناسەكردنی چەمكی (شورا)ش لە قورئاندا بۆ نزیكبوونەوەلە ئاماژە‌و ماناكانی دەبێت پەنا بەرین بۆ :

  1. 1.     ئاماژەكانی چەمكەكە لە فەرهەنگی زمانی عەرەبی دا.
  2. 2.     ئەو سیاقە قورئانییەی تیایدا بەكار هاتووە.
  3. 3.     هەندێ‌ دەقی فەرموودە لەو بارەوە.
  4. 4.     جۆری مامەڵەكردنی پێغەمبەر ‌و باوەڕدارانی سەرەتای ئیسلام لەگەڵ چەمكەكە‌و تێگەیشتنی‌و چۆنیەتی پیادەكردنی.
  5. 5.     لە ئاستێكدا دەتوانین سوود لە ئەزموونی قۆناغی (راشیدین) یش وەربگرین بە حوكمی نزیكبوونی لەسەرەتای ئیسلام‌و نزیكترین ئەزموون  لە گیانی دەقەكە لە سیاقە مێژوویی یەكەیدا.

لەڕووی زمانەوە وشەكە ئاماژەیە بە: ئاماژە كردن، پاڵفتە كردن، بەرز كردنەوە، فەرمانكردن، نیشاندان ‌و خستنە ڕوو تاقیكردنەوه‌. (راغب)بە دەرهێنانی ڕا لەڕێی گەڕانەوە ‌و پێداچوونەوەی ڕا جیاوازەكانی داناوە. نووسەر‌و بیرمەندە ئیسلامییەكان  لە سەردەمی نوێدا پێناسەی جۆرا‌وجۆریان بۆ كردووە، لە وێنەی ڕا داواكردن لە خاوەن ڕا یاخود لەو كەسەی نوێنەرایەتی دەكات، لەمەر كاروبارە گشتییەكان. یاخود: ئاڵوگۆڕی بیروڕا دەربارەی پرس‌و مەسەلەیەك بۆ گەیشتن بە باشترین ڕا‌و رێكەوتن لەسەری.

گەر بشگەڕێینەوە بۆ ئەو دوو ئایەتە‌و سیاقەكانیان، كە قورئان راستەوخۆ وشەی (شورا)ی تیایاندا بەكار هێناوە، هەست دەكەین لە ئایەتی (159)ی (آ‌ل عمران) دا:

[ فَبِمَا رَحۡمَةٖ مِّنَ ٱللَّهِ
لِنتَ لَهُمۡۖ وَلَوۡ كُنتَ فَظًّا غَلِيظَ ٱلۡقَلۡبِ لَٱنفَضُّواْ مِنۡ حَوۡلِكَۖ
فَٱعۡفُ عَنۡهُمۡ وَٱسۡتَغۡفِرۡ لَهُمۡ وَشَاوِرۡهُمۡ فِي ٱلۡأَمۡرِۖ فَإِذَا عَزَمۡتَ
فَتَوَكَّلۡ عَلَى ٱللَّهِۚ إِنَّ ٱللَّهَ يُحِبُّ ٱلۡمُتَوَكِّلِينَ ١٥٩
] ..

(شورا) بۆ دەستنیشانكردنی خەسڵەتێكی سەركردە كە لە كەسێتی پێغەمبەردا (د.خ) بەرجەستە دەبێت بەكار هاتووە، ئاماژەشە بۆ وەلانانی دڵڕەقی‌و نامیهرەبانی‌و هەڵوێست نەگرتن لەسەر هەڵەیەك كە ڕوویداوە‌و سزا نەدانی ئەوانەی بەشداری هەڵەكە بوون ، لەڕێی پشتگوێ‌ خستن‌و بێ‌ ڕۆڵكردنیانەوە لە گوێ‌لێگرتن ‌و گوێ‌لێنەگرتن‌و هاوبەشی پێكردن، بەڵام لەو سۆنگەوە كە ئایەتەكە بەشێكە لە چارەسەركردنی   دەرهاویشتەكانی جەنگی (ئوحود).. شورا بە پلەی یەكەم فەزیلەتی سەكردەیە.

هەرچی پەیوەستە بە سورەتی شوراوە، چەمكەكە  لە چوارچێوەیەكی بەرینتر‌و بونیادیتردا خراوەتە ڕوو، چەمكێكە لەنێو مەنزومەیەكی فراوانتری ئەخلاقی‌و فكری‌و عیبادی كە بەشداری لە خەمڵاندنی  ناسنامەی كەسێتی‌و كۆمەڵگەی موسڵمان دەكەن، سیاقی بەكارهێنانی شورا‌و بەستەوەی بە (أمر)ەوە، كە لە قورئاندا ئاماژەیە بۆ ئەوشتانەی پەیوەندیان بە سیاسەت‌و دەسەڵات‌و بواری گشتی یەوە هەیە، هەروەها گرێدانی بە كۆمەڵێ‌ ماف‌و ئەرك‌و خەسڵەتی ترەوە لەوانەش: قبوڵنەكردنی ناهەقی‌و رەتكردنەوەی ستەم‌و بەرهەڵستی كردنی، ئاسۆیەكی یەكجار فراوان بۆ خوێندنەوە‌و ئیلهام و وزە لێوەرگرتن‌و پێگەیاندنی كەسێتی یەكی ئەرێنی خاوەن كەرامەت‌و جوامێر‌و عەدالەتخواز‌و  كۆمەڵگەیەكی ئەخلاقی‌و زیندوو، دەخاتە بەردەم نەوەكان. لە قۆناغە جۆراوجۆرەكانی مێژوودا، بە مەرجی داڕنینی فۆرمە مێژوویی یەكانی پیادەكردن لەم دەقانە‌و مامەڵە لەگەل كردنیان وەك چرای رێنوێنی ‌و سەرچاوەی ئیلهام لێ‌ وەرگرتنی‌و رۆحیەت‌و ستەم دژی‌و هەست بە بوونی خۆكردن.

مەترەحكردنی (شورا) لە سورەتی شورادا لەنێو چەندین فەرمان‌و خەسڵەتی تردا ئەم چەمكە دەكات بە كەرەسەی خۆبنیاتنانەوەیەكی فكری‌و ئەخلاقی بەردەوام. جێگای سەرنجە وەڵامدانەوە بە پەیامی خوا، پەرستنی‌و بەرپاكردنی نوێژەكان، چاوبڕینە لای خوا‌و پشت پی بەستنی، بە پێچەوانەی بەرەنجامگیرییەكانی ماركس  سەبارەت بە ئیسلام ‌و لەڕوانگەی دەقەوە، نەك تاك‌و كۆمەڵگە بەرەو پاسیڤی‌و نەرێنی‌و دەستبەرداربوون لە ئیرادە‌و كەسێتی نابەن ، مرۆڤ بە واقیعی ژیان‌و دنیا نامۆ ناكەن‌و ملكەچی ئیرادەی شەڕ‌و ستەم‌و چەوساندنەوەی ناكات، بەڵكو دەبێتە سەرچاوەیەكی تری هاندان‌و مانا پێدان لە سەرەڕێی بەگژداچوونەوەی ناهەقی‌و  زۆرداری‌و بەرهەڵستی دەستەجەمعی دەرهەق بەو كەس‌و هێزانەی لە بیری دەستدرێژی‌و بێ‌ حورمەتیدان بە كەس‌و كۆمەڵگەكان.

ئەوەی گرنگە لە [ أمرهم شورى بينهم] لە سورەتی شورادا وەك هەندی ئاماژەمان پێكرد  (رەنگە لە پرسیارەكانی دواتریشدا بگەڕێینەوە سەری) تێكەڵبوونی شورایە لەڕووە سیاسییەكەی بەم مەسەلانەی خوارەوە:

(‌أ)     رەتكردنەوەی ناهەقی‌و زۆرداری‌و ڕووبەڕوو وەستانەوەی. كە لەدوای شۆڕشی فەرەنساوە  بە مافی بەرگری لەخۆكردن بەرامبەر ستەمی حوكمڕانەكان‌و دەسەڵات‌و شۆڕشكردن دژ بە حكومەت‌و دەسەڵاتی زۆردار، گوزارشتی لێ‌ دراوەتەوە.

(‌ب)    تێكۆشانی دەستەجەمعی‌و پشتی یەك گرتن لەم پێناوەدا.

(‌ج)     رەتكردنەوەی لۆمە‌و تۆمه‌تباركردنی ئەو كەسانەی  بەرگری لە خۆیان‌و مافەكانیان دەكەن‌و دژ بە ناهەقی‌و زۆرداری دەوەستنەوە، بە پێچەوانەشەوە ئاراستە كردنی رەخنە‌و سەرزەنشت لەو هێز‌و گروپ‌و كەسانەی  دەستدرێژی دەكەن‌و ستەمكار‌و زۆردارن.

بۆیە بەڕای ئێمە مەسەلەی جەوهەری ئێمە لە پەیوەندی بە نزیكبوونەوە لە ناوەرۆك‌و ئاماژە‌و وەزیفەكانی (شورا) لەم سیاقە قورئانی یەدا دوو شتە:

(1)    دانەبڕینی چەمكەكە لە سیاقە قورئانییەكە‌و بە تەنها مامەڵە لەگەل نەكردنی.

(2)    بەستنەوەی ناوەرۆك‌و ئاماژەكانی بە پرسی دژایەتی ستەمكاری یەوە.

بەو مانایەی دۆخی شورا ‌و شوراخوازی  دۆخێكی سیاسی‌و شێوازێكی بیركردنەوە‌و مامەڵە كردنە كە لە چوارچێوەیاندا، سازش لەگەڵ ستەم‌و ناهەقی ناكرێت‌و جێگای خۆسەپاندن‌و بێ‌مافی‌و نایەكسانی تێدا نابێتەوە.

گەر بشگەڕێینەوە بۆ سوننەتی پێغەمبەر(د.خ)  سەرنج لەو دەقانە بدەین كە بەناوی فەرمودەوە لەم بوارەدا هاتوون، لەگەڵ ژیاننامەی پێغەمبەر‌و جۆری مامەڵە كردنی بە شێوەیەكی كرداری لەگەڵ چەمكەكەدا، دەتوانین ئاماژە بە چەندین خال بكەین، لەوانەش:

(‌أ)     بەستنەوەی شوراخوازی‌و رێزگرتن لەم پرەنسیپ‌و بەهایە بەفەڕ‌و چاكە‌و فەزیلەتە ‌و بەرەنجام‌و ئاكامی دڵخواز‌و باشەوە.

(‌ب)    بەشداری هاوەڵەكانی لە دروستكردنی هەندێ‌ بڕیاری گشتی.

(‌ج)     ئامادەگی بۆ پێكهێنانی چوارچێوەی بەیەكەوە ژیانی هاوبەش لە سایەی ئوممەتێكی سیاسی سەرو دینی دا لەگەڵ خاوەن ئاینەكانی تردا. كە لە سەحیفەی مەدینەدا رەنگ دەداتەوە.

(‌د)     پارێزگاریكردن لە ئازادی ئاینی خاوەن ئاینەكانی تر‌و پێوەرە ئەخلاقی یەكانی جەنگ.

(‌ه)     بەجێهێشتنی پرسی ئەمری سیاسی ‌و مەسەلەی حوكمڕانی  دوای خۆی بە كراوەیی بۆ شورا‌و رێككەوتنی موسڵمانان‌و دەستنیشانكردنی وەك مەسەلەیەكی گۆڕا‌و ‌و دنیایی لەڕوانگەی  رێنومایی یە ئیسلامییە گشتییەكانەوە.

لە ئەزموونی (راشیدین) یشدا كە دەتوانرێت وەك پێشینەی سیاسی  (سابقە) سەیر بكرێت شورایی بوون ‌و كاراكردنی چەمكەكە چەندین واتای گەیاندووە، لەوانەش:

(1)    رەتكردنەوەوی حوكمی بنەماڵەیی ‌و پشتاوپشت.

(2)    رەتكردنەوەی بەزۆر خۆسەپاندنی سیاسی‌و هەڵكوتانە سەر دەسەڵات‌و زەوتكردنی.

(3)    خاكی بوونی حوكمڕان‌و  تێكەل بوونی بە خەڵك‌و دانەبڕان لێیان.

(4)    دوور كەوتنەوە لە رواڵەتەكانی دەسەڵاتگەرایی  باو‌و زەرق‌و بەرقی دەسەڵات.

(5)    مامەڵە كردنێكی پاك‌و لێپرسراوانە  لەگەڵ ماڵی گشتی.

(6)    پیادەكردنی یاسا بەسەر كەسەكاندا بە یەكسانی ‌و یەكسانی لەبەردەم دادگادا.

لەدوای ئەم پێشەكی یە دەخوازم بڵێم: لای ئێمە شورا قابیلی پێناسەكردنێكی یان مێژوویی نییە.

وە بە پلەی یەكەم ئاماژە‌و رۆحی یەتە ..

شورا ئاماژەیە بە جیهانبینی یەك كە تیایدا ئەمری سیاسی  بە پرسێكی گشتی دەزانێت. بابەت‌و پرسی سیاسی  دەبێت گفتوگۆی لەبارەوە بكرێت‌و رێكەوتنی لەسەر بكرێت،  بڕیاری سیاسی لەلایەن هیچ كەس‌و بنەمكاڵە‌و هێز‌و تەوژمێكەوە  قۆرخ نەكرێت.

بەوەش نەتەوە نەك دەسەڵات‌و دەوڵەت دەبێت  بە سەرچاوەی رەوایەتی‌و نوێبوونەوەی بەهاكانی سیاسەت. بەڵام ئەمەی دەریشمان بڕی ناتوانین بڵێین ئەمە مانای شورایە لە قورئاندا، بەڵكو ئەوپەڕی ئەوەی بتوانین بیڵێین ئەوەیە كە ئەمە بۆچوون‌و تێگەیشتن‌و خوێندنەوەی ئێمەیە بۆ ناوەرۆكی  چەمكەكە لەچوارچێوەی ئەو واقیع‌و قۆناغە مێژووییەی جیهان‌و كۆمەڵگە موسڵمانەكانیشی تێدا دەژی. بۆیە لەكایەی سیاسەتدا یەكێ‌ لەو شتانەی پێویستی بەرێكەوتنە  لەسەر ئاماژە‌و ناوەرۆكەكەی  خودی (شورا) خۆیەتی. واتە دەبێت رێكەوتن لەسەر ناوەرۆك‌و مەبەست لە شورا بكرێت، پێش ئەوەی چاوەڕێی لێ‌ بكرێت ببێت بە چوارچێوەی رێكەوتن  لەسەر پرسەكانی تر، یاخود وەك ئامرازێكی شیكردنەوە‌و داوەری‌و بەراورد كردن بەكار بهێنرێت‌و سوودی لێ‌ وەربگیرێت. ئەگەر رێكەوتن لەسەر ناوەرۆكەكەی  لەسەر ئاستی وڵاتانی ئیسلامیشدا كارێكی نیمچە مەحاڵ بێت، بەهۆی جیاوازی رژێمی سیاسی‌و  ئاستی گەشەكردن‌و  تێگەیشتنی ئاستی ئیسلامی ئەوا دەبێت لەسەر ئاستی نیشتمان ‌و هەر وڵاتێك رێككه‌وتن بكرێت.

خاڵ: ئایە شورا مەسەلەیەكی رەوایەتی پێدراو  بەشێكە لە كلتوری خێڵی عەرەب‌و قوڕەیش لە پێش ئیسلامدا، ئیسلام ئەوەی پەسەند كردووە، یاخود مەسەلەیەكی نوێیە لە ئیسلامدا‌و ئەو هێناویەتی‌و دایهێناوە؟

ئەبوبەكر عەلی: سەرچاوە مێژووییەكان پێمان دەڵێن ( العقیدة والسیاسة/ لؤی صافی) (شورا) پێش ئیسلامیش وشەیەكی ناو فەرهەنگی زمانی عەرەبی‌و بەشێك بووە لە كلتوری خێڵی عەرەبی. بۆ هەڵبژاردنی سەرۆكی خێڵ‌و دواتر بەشداری پێكردنی ریش سپی‌و پیاوماقوڵانی (خێڵ) لە  دیاریكردنی سەرۆك خێڵ بڕیار‌و چارەسەری كێشەكاندا بەكار هاتووە. هەربۆیە جۆری پیادەكردنیشی لە نێو موسڵماناندا، بە سەردەمی خەلافەتی (راشیدین)یشەوە، لەڕوی میكانیزم‌و بەرجەستە كردنەوە، هیچ جیاوازییەكی لەگەڵ پێش خۆی‌و سەردەمی پێش دابەزینی ئیسلامدا نەبووە. پێناسە نەكردنی چەمكی (شورا)ش لە قورئاندا ئاماژەیە بۆ ئەوەی ناوەرۆكی چەمكەكە بۆ باوەڕدارانی سەرەتای ئیسلام روونبووە، چونكە خودا فەرمان بە شتێك ناكات قابیلی تێگەیشتن نەبێ‌ ‌و (مكلف) تێی نەگات ‌و نەزانێت مەبەست لێی چییە: ئیزافەی ئیسلام بۆ چەمكەكە لە جۆری پیادەكردنیدا نەبووە، چونكە ئەوه‌ كاری (ئاین) ‌و لەوانەش ئیسلام نییە، بەڵكو دووبارە تەرحكردنی چەمكەكەیە لە سیاقێكی نوێی كۆمەڵگەیدا بەستنەوەیەتی بە چەمكی كۆمەڵی موسڵمانان‌و ئوممەتی ئیسلامییەوە. واتە بەستنەوەیەتی بە بونیادێكی كۆمەڵایەتی  نوێوە كە لەسەر بناغەی (ئیمان) و (برایەتی دینی)  و هاوبیروباوەڕی، نەك هاوخوێنی‌و  رەچەڵەكی خێل دامەزراوە. هەر خودی ئەمەش كار دەكاتە سەر سیاق‌و چوارچێوە‌و ئامانجەكانی چەمكەكە، بە حوكمی ئەوەی (شورا) لە سورەتی (الشوری)دا  وەك بەشێك لە مەنزومەیەكی  گشتی تری ئەخلاقی‌و زەمانەت پێدان خراوەتە ڕوو.

بە واتایەكی تر ئەوانەی لەم سیاقە قورئانی‌و ئیسلامی یەدا (شورا) دەكەن، هاو وێنەی سەرۆك خێڵ‌و پیاوماقوڵ‌و  قسە رۆیشتووانی فەزای خێڵی عەرەبی نین. بەڵكو كەسانێكن چوونەتە نێو پرۆسەیەكی قوڵی  دووبارە خۆداڕشتنەوەی جیهانبینی‌و ئەخلاقی‌و رەفتاری‌و بە گشتی كەسێتی یەوە. ئامانجیان لەژیانكردن گۆڕاوە‌و تێگەیشتنیان بۆ دۆستایەتی‌و دوژمنایەتی و (هەق)‌و (ناهەق)‌و چۆنیەتی هەڵوێستگرتن  پەرە سەندنی بەخۆوە بینیوە.  (اهلی شورا)  كە باوەڕداران بە گشتی دەگرێتەوە، كەسانێكن لە ئاستێكی بەرزی ئەخلاقیدان، كۆنترۆڵی خۆیان كردووە ‌وكەسایەتییەكی هاوسەنگن.

بۆ ئەوەی لێرەدا قسەكانمان كورت بكەینەوە، دەڵێین ئەوەی لەم شوێنەدا گرنگە سەرنجی بۆ لا ڕابكێشرێ‌، ئەم خاڵانەی خوارەوەن:

  1. 1.     پەیوەست نەكردنی شورا بە توێژ‌و كەسانێكی دیاریكراوی ناو كۆمەڵگە‌و مەترەحكردنی وەك خەسڵەتێكی گشتی كۆمەڵگەی موسڵمان ‌و بەشێكی جیانەكراوە‌و رەسەنی كەسێتی باوەڕدار.     
  2. 2.     بەستنەوەی شورا بە مافی دژایەتی كردنی ستەم‌و زۆرداری یەوە : [وَٱلَّذِينَ ٱسۡتَجَابُواْ لِرَبِّهِمۡ وَأَقَامُواْ ٱلصَّلَوٰةَ
    وَأَمۡرُهُمۡ شُورَىٰ بَيۡنَهُمۡ وَمِمَّا رَزَقۡنَٰهُمۡ يُنفِقُونَ ٣٨
    ]الشورى/38 . بەڵام بەدەر لە هەموو ئەوە دیدی قورئان، بۆ تەرحكردنی بابەتەكانی، بەو بابەتانەشەوە كە مۆركی سیاسیان هەیە، یاخود پەیوەندییان بە بەكارهێنانی  هێز‌و ململانێ‌ وە هەیە، دیدێكی ئەخلاقییە نەك فقهی. تەنها لەڕێی بە ئەخلاقی هێشتنەوەی ئەو دیدەشەوە، دەقی قورئانی بە نەمری‌و كراوەیی و سەرچاوەی تیشكدانەوەی دەهێڵرێتەوە ‌و راڤەو لێكدانەوە مرۆڤییەكان ‌و قۆناغە مێژوویی یەكان‌و میتۆدە فقهی‌و تەفسیریەكان لەقاڵب نادرێت.

خاڵ: ئایە شورا هەمان دیموكراسی‌و عەقڵی دەستەجەمعی یە یاخود بە تەواوەتی مەسەلەیەكی ترە؟ لێكچوون‌و لێكنەچوونی لەگەڵ كۆدەنگی سیاسی‌و عەقڵی دەستەجەمعی‌و رای زۆرینە چی یە؟

ئەبوبەكر عەلی: پێم وایە (شورا)دیموكراسی نییە، بەراوردكردنی شورا بە دیموكراسی كە لەسەدەی نۆزدە‌و لەسەر دەستی بەشێ‌ لە گەورە ریفۆرمیستەكانی ئەو رۆژگارەوە دەست پێ‌ دەكات ‌و تاكو ئێستاش درێژەی هەیە، پەیوەستە بەو تەحەدا ژیاری‌و سیاسییەی لەسەردەمی نوێدا دووچاری موسڵمانان بۆوە. هەڵبەت ئێمە لە پەیوەندی بەدیاریكردنی جۆر‌و سروشت‌و پەیوەندی نێوان (شورا)‌و (دیموكراسی) لە فكری نوێ‌‌و هاوچەرخدا، زیاد لە بۆچوون ‌وخوێندنەوەیەكمان لەبەر دەستدایە، لەوانەش:

  1. 1.     یەكسان كردنی (شورا) بە (دیموكراسی).
  2. 2.     رەتكردنەوەی (دیموكراسی) بەناوی (شورا)‌و بە چەمك‌و سیستمێكی نائیسلامی لەقەڵەمدانی كە رەوتی سەلەفی‌و بەشێ‌ لە نوسەرانی بزاڤی ئیسلامیش كە دیسانەوە بە جۆرێكی تر هەڵگری بیری سەلەفیەتن، بەمجۆرە بیریان كردۆتەوە.
  3. 3.     بەراورد كردن لە نێوان (شورا)‌و (دیموكراسی) ‌و قبوڵكردنی هەندێ‌ رواڵەتی (دیموكراسی) كە گوایە لەگەڵ (شورا)دا گونجاوە‌و رەتكردنەوەی هەندێ‌ بەشی تری، هەروەها فەزڵدانی (شورا) بەسەر دیموكراسی دا ‌و نیشاندانی وەك شێواز ‌و سیستمێكی كامڵتر ‌و تێر‌و تەواوتر.

هەڵبەت تێكڕای ئەم خوێندنەوانە ڕووبەڕووی پرسیار‌و رەخنەی جۆراوجۆر دەبنەوە‌و ناتوانن وێنایەكی روون‌و ئاشكرا‌و سەردەمیانەی ئەم پەیوەندییەمان بدەنێ‌. لەگەڵ جیاوازی ئاستی نزیكی‌و دووریان لە پێكانی راستی یەوە.

كێشەی جەوهەری هەرسێ‌ جۆرە خوێندنەوەكە سەیرنەكردنی (شورا) یە وەك چەمكێكی پێناسەنەكراوی قورئانی ‌و بەها‌و پێدراوێكی ئەخلاقی. لەكاتێكدا دیموكراسی هاوچەرخ تەنها بەها نییە، بەڵكو مەنزومەیەكی تێر‌و تەسەلە لە میكانیزم‌و رێكار‌و قاڵب‌و دەستەبەری. بە تەواوی مانا شێوازێكی دیاریكراوی پێناسەكراوە بۆبەڕێوەبردنی كۆمەڵگە‌و دەسەڵات. هەر بۆیە دیموكراسی (شورا) نییە. خۆ ئەگەر (شورا) ببەستینەوە  بە بەرجەستەبوونە مێژووییەكانی‌وئەو شێوازانەی لەڕێیانەوە پیادە كراوە، تا ڕادەیەكی بەرچاو كێشە‌و ناكۆكی لەگەڵ دیموكراسی لە كۆمەڵگە نوێكاندا بۆ دروست دەبێت. ئەمە جگە لەوەی سیاقەكان بۆ تەرحكردنی هەریەك لە (شورا) و (دیموكراسی) لەڕووی قۆناغی ژیاری‌و چوارچێوە‌و وەزیفە ‌و (اجتماع)ی سیاسییەوە لێكجیاوازن.

ئەوەی كێشەی ئەم بەراوردەشی خوڵقاندووە، بیرۆكەی (تأصیل)‌و خاوەندارێتی لە خودی شارستانێتی ‌و تێكەڵاوكردنی زیاد لە پێویستی مەسەلە دنیایی‌و گۆڕاوەكانە بە حوكمەكانی شەریعەت‌و پراكتیكە مێژووییەكان ‌و نوێنەبوونەوەی قوڵ ‌ومەنهەجیی فكری ئیسلامییە.

هەر بۆیە ئەو دیدە راستترە كە لەم چوارچێوەدا دەخوازێت دیموكراسی بە چەمكی (عەدالەت) لە ئیسلامدا (تأصیل) بكات نەك شورا. كە سروش بە یەكێ‌ لەوان دەژمێردرێت، چونكە (عەدالەت) لەم شوێنەدا لە پیادەكردنە مێژووییەكان ‌وفۆرمەكانی بەرجەستەبوون‌و حوكمە فیقهی یە داڕێژراوەكان لەسەر بناغەی واقیع‌و ئەو پراكتیكە، كە زۆرجار جەبری سیاسی ‌و مەعریفەی قۆناغی مێژوویی لە پشتەوەیە، رزگارمان دەكات. شوراش دەبێت بە یەكێ‌ لە رەنگدانەوەكانی پابەندی بە دادپەروەری‌و عەدالەتخوازی یەوە. بەڵام سەبارەت بە وێناكردنی پەیوەندی لە نێوان (شورا)‌و (دیموكراسی)یش دەتوانین، بڵێین: كە گروپ‌و نەتەوە گەلێك خودا (شورا)ی كردبێتە یەكێ‌ لە خەسڵەتەكانیان، دەبێت بێ‌ كێشەتر دەرگای بیر‌و كۆمەڵگەكانیان بۆ دیموكراسی بخەنە سەر پشت، بە حوكمی ئەوەی بەرجەستەی باشترین فۆرمی عەدالەتی سیاسی ‌و بەشداری خەڵك لە ئێستادا لەخۆ دەگرێت. ئەوەی لەم روەشەوە گرنگە، داڕنینی شورایە لە پراكتیكە مێژووییەكانی ‌و مامەڵە  لەگەڵ كردنێتی وەك بەها‌و چەمكێكی ئەخلاقی‌و كراوە. بەڵام لەگەڵ هەموو ئەوەدا بە پێویستی نازانم لەجیاتی (دیموكراسی) یاخود لەپاڵ (ئەودا) چەمكی (شورا) بەكار بێنرێت، بۆ ئەوەی راڕایی لە مامەڵەكردن لەگەڵ دیموكراسی دا، وەك عەقڵانی ترین شێوازی سەردەم  بۆ بەڕێوەبردنی جیاوازییەكان‌و بەشداری سیاسی‌و وەلانانی توند‌وتیژی‌و پاراستنی ئازادییەكان نەیەتە كایەوە، هەروەها لەبەر گرانی جیاكردنەوەی (شورا) وەك چەمك لە (شورا) وەك پراكتیكی مێژوویی كە ملكەچی قۆناغ‌و پێدراوە مێژووییەكان بووە.

ئەم مەترسی یەش لەوەوە سەرچاوە دەگرێت كە تاكو ئێستاش مۆركی زاڵی عەقڵی ئیسلامی  فقهی یە نەك بەهایی‌و ئەخلاقی. ئەم مشت‌و مڕانەش بەرهەمیان نابێت‌و كۆمەڵگە موسڵمان نشینە هاوچەرخەكان ناگەنە ساتەوەختی بنیاتنانی دەوڵەتی مەدەنی  خۆیان، تا نەچنە دەرەوەی سیاقی ئەوەی لە ئەدەبیاتی ئیسلامی نوێدا‌و لەوانەش ئەدەبیاتی (اخوان) و (كۆمەڵەی ئیسلامی پاكستان) و (مەودوودی)دا بە دەوڵەتی ئیسلامی ناوبراوە. چونكە ئەو مۆدێلە لە دەوڵەت كێشەی راستەقینەی لەگەڵ دیموكراسیدا هەیە و ( شورا)ش لە چوارچێوەی وەرگرتن‌و كارپێكردنی ڕووە ئامێری‌و كۆنترۆڵكەرەكەی دەوڵەتی نوێدا، دووچاری شێوان دەكات، لەبەر ئەوەی بەكارهێنانی چەمكی (شورا) لەسایەی رەتكردنەوەی دیموكراسی هاوچەرخ لە چوارچێوەی دەوڵەتی نوێدا، شورا لەگەڵ جۆرەها رواڵەتی نادادپەروەری ‌و ستەم‌و جیاكاری تێكەڵاو دەكات.

هەرچی پەیوەستیشە بە كاركردن بەڕای زۆرینە، وەك پێوەرێك بۆ یەكلایی كردنەوەی جیاوازی بۆچوونەكان لەكاتی داڕشتنی بڕیاردانی  دەستەجەمعی دا، دەبێت بوترێت كە دەچێتە بواری فۆرم‌و ئەزموونەكانی پیادەكردنی چەمكەكەوە لە مێژوودا. 

وروژاندنی ئەم پرسەش بەشێكە لە ڕەنگدانەوەكانی كاریگەربوون بە دیموكراسی، كە تیایدا زۆرینە پێوەرێكی بەلادا خستنی جیاوازییەكانە. گەر چاوێ‌ بە مێژووی موسڵمانانیشدا بخشێنین سەیر دەكەین كە جیاوازیی جۆرە چارەسەر كردنی ئەم بابەتە  لەلای نوسەر‌و بیرمه‌ندە ئیسلامییەكان لە سەردەمی نوێدا، دەگەڕێتەوە بۆ جیاوازی ئەو پاشخانە فكری‌و قەناعەتە پێش وەختەی دەربارەی دیموكراسی هەیانبووە، هەروەها پەیوەست بووە بە ئاستی نوێبوونەوەی فكریی لەلای هەریەكێ‌ لەوان.

ئەوانەیان كە فكریان نوی نەبۆتەوە ‌و لەڕوانگە كەلەپورییەكانەوە روانیویانەتە  مەسەلەكە ‌و دیموكراسیان بە چەمك‌و سیستمێكی نامۆ بە ئیسلام‌و واقیعی موسڵمانان  دیوە ‌و فۆرمە مێژوویی یەكانی پیادەكردنی شورایان وەك بەشێكی خودی قورئان بینیوە، گەیشتونەتە ئەو بەرەنجامەی كە ڕای زۆرینە لە (شورا)دا بەوجۆرەی لە دیموكراسیدا هەیە، كاری پێ‌ ناكرێت، چونكە ئەوەی لای ئیسلام گرنگە (هەق) و (ناهەق)ە نەك زۆری و كه‌می! ئەم دیدەش جگە لەوەی كێشەی قوڵی لەگەڵ سروشتی كار‌و دروستكردنی بڕیاری سیاسی ‌و گۆڕاو بوونی دا هەیە، هەروەها پێشمان ناڵی پێوەر بۆ دیاریكردنی هەق ‌و ناهەق لە كاتی یەكلایی كردنەوەدا چییە؟ بەپێچەوانەی ئەمەشەوە ئەوانەی ویستوویانە لەڕێی چەمكی (شورا)وە رەسەنسازی (تأصیل)ی دیموكراسی بكەن، هەوڵیانداوە سەرنج بۆلای هەندێ‌ نموونە رابكێشن كە تیایدا بەڕای ئەوان رای زۆرینە یەكلاكەرەوە بووە‌و  كاری پێ‌ كراوە. یەكێ‌ لە نموونەكانیشیان  شورای پێغەمبەر بووە  بە هاوەڵەكانی پێش دەرچوون لە مەدینە لە جەنگی ئوحودا.

بەڵام لەڕاستیدا ئەم خوێندنەوانە لەگەڵ نیازپاكی خاوەنەكانیاندا لایەنگیرانەیە، لە دیموكراسییەوە گەڕانەوە بۆ دووبارە بیناكردنەوەی ناوەرۆكی چەمكی شورا. چونكە لەگەڵ بوونی نموونەیەك لێرە‌و لەوی ئەم بۆچوون یان ئەوەی تر  پشتڕاستبكاتەوە، دەردەكەوێت كە لەبەردەم سیستمێكی پێناسەكراوی تان‌و پۆداری روون‌و چەسپاو نین. واتە گەر لەڕووداوێكدا پرس بە هاووڵاتیش كرابێت‌و  رەچاوی رای زۆرینە كرابێت، چارەسەری كێشەی رەوایەتی دان بە ڕای زۆرینە، لە دیموكراسی هاوچەرخدا چارەسەر ناكات چونكە:

(‌أ)     نموونەی ترمان هەیە پێچەوانەی ئەوەو دەتوانرێت بۆ سەلماندنی پێچەوانەكەی بەكار بهێنرێت.

(‌ب)    پێغەمبەر (د.خ) دەیتوانی پێوەرێكی تر  بەكار بێنێ‌ ‌و كار بەڕای زۆرینە نەكات ، بڕیاریشی لای هەمووان گوێ‌لێگیراو‌و رەتنەكراوە بووە.

(‌ج)     پێشتر رێكەوتن لەسەر فۆرمێكی دیاریكراوی (شورا) لەنێو هاوەڵاندا بوونی نەبووە، ئەوەی هەبووە ئەزموونەكانی نێو كلتوری خێڵ بووە.

(‌د)     ڕای زۆرینە پێوەرێكی چەسپاو نەبووە، لە هەموو كات‌و شوێنێكدا  كاری پێ‌ بكرێت‌و كارپێ‌ نەكردنی كاردانەوە بەدوای خۆیدا بێنی ‌و بە ڕواڵەتێكی ناشورایی یوون لەقەڵەم بدرێت.

بۆیە راست ئەوەیە ئێمە مشت‌ومڕەكان لەم روەوە لە پەیوەندی بە دیموكراسی یەوە لەناو بازنەی داخراوی (تأصیل) بەو جۆرەی فكری ئیسلامی هاوچەرخ كاری پێ‌ كردووە، بێنینە دەرەوە ‌و لە سۆنگەی بوون‌و نەبوونی بەرژەوەندی‌و پێویستییەكانی چەسپاندنی دادپەروەری‌و خۆگونجاندن لەگەل دنیای نوی ‌و گەیشتن بە ساتەوەختی  رۆشدی سیاسی بە پێوەرە هاوچەرخەكان، بینای دیدگا‌و گوتاری فكری‌و سیاسی خۆمان بكەینەوە. 

خاڵ: ئایە دەكرێت وێنای چەند قۆناغێك بۆ شورا بكەین؟ بۆ نموونە كاك ئەحمەدی موفتی زادە شورا بەڕێبەریی كۆمەڵگەی ئیسلامی یەوە پەیوەست دەكات‌و بۆ سێ‌ قۆناغ: هەوڵی تاكە كەسی، راوێژ بە هاووڵاتی پەروەردەكراو، شورای دوای كۆچی دوایی پێغەمبەر  ــ ڕابەر ــ دابەش دەكات؟ ئایە لەگەڵ ئەم دابەشكارییە هاوڕای؟ ئەگەر وەڵام بە ئەرێنیە لەبەرچی؟ خۆ ئەگەر بە نەرێنیە لەڵگەكانت بخەرە ڕوو؟

ئەبوبەكر عەلی: هەرچی دەربارەی ئەم شتانە بوترێن دەچنە چوارچێوەی (اجتهاد) و (خوێندنەوە)وەن، بە حوكمی ئەوەی (شورا) لە قورئاندا چەمكێكی پێناسە نەكراوە، تەنانەت جۆری مامەڵەی چەمكەكە لەلایەن خودی پێغەمبەریشەوە(د.خ) لەسەر بێت، بە حوكمی پێغەمبەر بوون ‌و مەعصوم بوونی پەیوەندی راستەوخۆی ئاسمان بە زەوی ‌و دابەزینی وەحی‌و سەرپەرشتی راستەوخۆی خوای گەورە بۆ بڕیار‌و رەفتار‌و جوڵانەوەكانی نابێتە فەرمانێكی (ملزم)ی ئایینی پابەندكەر. بەڵكو وەك پێشینەیەكی ئیلهام بەخش‌و لە ئاستێكدا رێنوێنیكەر دەمێنێتەوە. چونكە حوكمی پێغەمبەر(د.خ)  یەكسان نییە بەحوكمی فەرمانڕوایەكی ئاسایی. یەكی لە سەرچاوەكانی قەیرانی فیكری ئیسلامیش لەم روەوە (قیاس)ی فەرمانڕەوای رۆژ بووە بە پێغەمبەر(د.خ)! هەڵبەت نەك لەڕووی ئەخلاقی‌و ئاستی پابەندی ئاینی‌و عەدالەتخوازی یەوە. سەرمەشقبوونی پێغەمبەر(د.خ)  بۆ دوای خۆی بەتایبەتیش  لە بواری سیاسی‌و بە گشتی كایە گۆڕاوەكاندا،  بە پلەی یەكەم ئیلهام بەخشینە. نەك خۆدزینەوە لە لێپرسراوێتی بەناوی پابەندی بەهەندێ‌ رێكاری كرداری  پیادەكردنی هەندێ‌ چەمك لەسیاقێكی مێژوویی دیاریكراودا بەناوی سوننەتەوە.

گەر بشگەڕێینەوە بۆ سەر دابەشكردنەكەی كاك ئەحمدی مفتی زادە(غەرقی رەحمەتی خوا بێت) دەبێت بڵێین: بەرەنجامگری ‌و بەرداشتێكە لە ئەزموونی پێغەمبەر‌و هاوەڵان‌و  سەردەمی (راشیدین) و سەرەتای ئیسلام. وە گشتگیر كردنیەتی بۆ سەرجەم كات‌و شوێنەكان؟.  بەبڕوای من ئەم گشتگیر كردنە كێشە دەخوڵقێنێ‌. چونكە كات‌و شوێن‌و واقیع‌و قۆناغە شارستانێتییە جیاوازەكان، خوێندنەوە ‌و فۆرمی پیادەكردنی جیاواز لەگەڵ خۆیاندا دەهێنن‌و مانای نوێ‌ بە چەمكەكان دەبەخشن‌و دەیانخەنە چوارچێوەی میتۆدی (تأصیل) كردنی نوێوە. كێشەیەكی تری خوێندنەوەكەی كاك ئەحمه‌د كە هەر پەیوەستە بە كێشەی یەكەمەوە،  سەریركردنیەتی بۆ چەمكی (شورا) لەچوارچێوەی كۆمەڵی موسڵمان‌و ئوممەتی ئیسلامی‌و بوونی رابەرێتییەكی ئیسلامی كە بەرجەستەی بەكیەتی ئوممەت دەكات، نەك چوارچێوەی دەوڵەتی نوێ‌‌و كۆمەڵگە هاوچەرخەكان. هەڵبەت كاك ئەحمەد راستگۆ بوە  لەگەڵ خۆی ‌و چەمك‌و دەقەكەشدا، بە واتای ئەوەی ئەو خوێندنەوە چوارچێوەی ئوممەتی ئیسلامی و كۆمەڵی موسڵمان ‌و تێپەڕاندنی سنوورەكانی دەوڵەتی نوێ‌ دەخوازێت. بەڵام كێشەكە لەوەدایە كە لە ئێستادا كارێكی لەو جۆرە ئاسان نییە، پێ‌لەسەر داگرتنی (شورا)ش دەكات بە ئارمانێكی ئایدیاڵی‌و خەونێكی رەنگاڵەی بەدینەهاتوو لە ئایندەیەكی نادیاردا. بە جۆرێك تاڕادەیەك كۆمەڵگەی شورایی رۆڵی (مەهدی چاوەڕوانكراو) دەگێڕێت. واتە لەمێژوودا هەیە‌و  لە داهاتووشدا ئەگەرە، بەڵام لە ئێستادا واقیعی پیادەكردنی بوونی نییە. كاك ئەحمەد لەو ڕووەشەوە كە شورای بە (رایزەنی) یاخود مەشوەرەت پێناسە كردووە، لەگەڵ هێڵی گشتی مێژوو زانایانی ئیسلام تەبا بووە. چونكە تا سەردەمە نوێكان‌و ئەو تەحەدایانەی دیموكراسی  خۆرئاوا بۆ موسڵمانان دروستكردووە، بە نیمچە رەهایی (شورا) لای زانا و (فقيه)ەكان لەگەڵ (مەشوەرە)تدا یەكسان كراوە. ( فقه الشوری والمشورة، توفیق الشاوی)  ئەو پاشخانەش یەكێكە لە هۆكارەكانی ئیشكالیەتی بەراورد كردنی  بە دیموكراسی.

بە كورتی رەنگە كێشەش لەوەدا نەبێت یەكێكی وەكو كاك ئەحمەد ئەو دابەشكردنانە بكات، چونكە شورا چەمكێكی ئەخلاقی یە ‌و لە سەرەتاشدا كۆمەڵێكی موسڵمانی لە دۆخی نادەوڵەت‌و نەبوونی دەسەڵاتی سیاسی پێ‌ دوێنراوە، بە حوكمی مەككی بوونی سورەتی شورا، ئەخلاقی بوونی چەمكەكەش وا لێدەكات كە بتوانین لە ئاستی برادەرایەتی ‌و خێزان ‌و گروپە كۆمەڵگاییەكانەوە باس لە شورا بكەین تاكو كایەی سیاسەت‌و دەسەڵات، كە هەر ئەمەش جۆرەها لێڵی‌و ناڕوونی بۆ چەمكەكە دروست كردووە. ئەوەی لەم روەوە كێشە دروست دەكات، خودی ئەم دابەشكردنانە نین، بەڵكو وەك وتمان بە پیرۆزكردنی دابەشكردنەكە‌و وێناكردنیەتی وەك رووی دووەمی (دەق) ‌و گشتگیركردنیەتی بۆ كات ‌و شوێنە جیاوازەكان. ئەگەر لە سەردەمی نوێشدا باس لە دابەشكردنێك بكەین  دەكرێت باس لە بوونی (شورای) گوند تا پەرلەمان‌و حكومەت بكرێت. چونكە بیرمان نەچێت هەندێ‌ لە پێوەرەكانی دیموكراسی  پەیوەندی بە حكومەتیشەوە هەیە ‌و تەنها لە چوارچێوەی پەرلەماندا قەتیس نابێت. لەوانەش كاركردن بەڕای زۆرینە لە دروستكردنی بڕیار‌و پارێزگاری لە دەقی دەستوور.

خاڵ: دوا وته‌ت؟

ئه‌بوبه‌كر عه‌لی: : پێم وایە قسەكردن لە دیموكراسی‌و كردنی بە بەشێ‌ لە ناسنامەی سیاسی بزاڤی ئیسلامی‌و كۆمەڵگە موسڵمان نشینەكان، لە ئەبێ‌‌و نابێی فكری‌و سیاسی دەرچووە ‌و بۆتە ئەركێكی  ئەخلاقی‌و تەنانەت  لە ئاستی بەهاكاندا دینیش. چونكە دیموكراسی لە پەیوەندی بە كاراكردنی بەهای دادپەروەری لە ژیانی هاوچەرخی موسڵماناندا تاو‌وتوێ‌ دەكرێت‌و بۆچوونی لەبارەوە دیاری دەكرێت. بە واتای ئەوەی ئەگەر دادپەروەری مەبەستێكی باڵا‌و بەها‌و خوازراوێكی ئیسلامی بێت وەك ئایین، بەڵكو بەسترابێتەوە بە تەوەرەی پەیامی پێغەمبەران (علیهم السلام) لە سەراپای مێژووی مرۆڤایەتیدا: [لَقَدۡ أَرۡسَلۡنَا رُسُلَنَا بِٱلۡبَيِّنَٰتِ وَأَنزَلۡنَا مَعَهُمُ ٱلۡكِتَٰبَ
وَٱلۡمِيزَانَ لِيَقُومَ ٱلنَّاسُ بِٱلۡقِسۡطِۖ
] الحديد/25، وە داوایەكی راستەوخۆ‌و بێ‌پەردە ‌و هەتا هەتایی خودا بێت لە باوەڕداران: [إِنَّ ٱللَّهَ
يَأۡمُرُ بِٱلۡعَدۡلِ وَٱلۡإِحۡسَٰنِ
] النحل/90، [كُونُواْ قَوَّامِينَ بِالْقِسْطِ] النساء/35 .  وە لەم سەردەمەدا بەحوكمی كۆمەڵێ‌ هۆكار‌و لە روانگەی واقیعی كۆمەڵگە جۆراوجۆرەكانی مرۆڤایەتی، دادپەروەری بێ‌ دیموكراسی نیمچە مەحاڵ بێت، ئەوا بەگوێرەی رێسای ئوسوڵی:  (ما لا يتم الواجب إلا به فهو واجب ) دیموكراسی دەبێتە ئەركێكی ئیسلامی هاوچەرخ، بۆیە پێم وایە دیموكراسی  بژاردەیەك نییە لەبەردەمماندا، بەڵكو ئەگەر بڕوامان بە بەرجەستە كردنی دادپەروەری لەدنیای هاوچەرخ‌و كۆمەڵگەكانماندا هەبێت، تا جێگرەوەیەكی لەو باشتر دێتە كایەوە، تاكە بژاردەی ئەخلاقی‌و عەقڵانییە. بە حوكمی ئەوەی ئێمە لەبەردەم بەراوردكردن لە نێوان ئەمرێكی ئیلاهی‌و  ئەمرێكی عورفی ‌و دنیایدا نین، بەڵكو بە حوكمی ئەوەی رەتكردنەوەی دیموكراسی  لە ئێستادا تێكەڵە لەگەڵ گەندەڵی‌و سەركوت، ئەوا لەنێوان دوو ئەمری دنیایی‌و  دوو فۆرم‌و شێواز لە دەسەڵات‌و بەڕێوەبردندا، خراپەكەیان هەڵدەبژێرین. ئێمە بە ناچاری‌و بە حوكمی ئەو جەبرەی ژیانكردنی نوێ‌‌و سیستمی نێودەوڵەتی بەسەرماندا سەپاندویەتی، ناتوانین باس لە هیچ كۆمەڵگەیەك‌و لەوانەش كۆمەڵگەیەكی موسڵمان‌و ئەزموونێكی ئیسلامی لە دەرەوەی دەوڵەتی باوەوە بكەین. كەتەلۆكی عەقڵانی بەڕێوەبردنی ئەم دەوڵەتە‌و رزگاركردنی مرۆڤ ‌و كۆمەڵگەش لە هەڕەشەكانی‌و مەسخ بوون،  هەروەك تیۆرسینی فەرەنسی ئالان تۆرین بۆی چووە، دیموكراسی یە.  دەوڵەتی نوێ‌ ئەگەر لەڕێ‌ی میكانیزمەكانی دیموكراسی‌و دەستەبەرەكانیەوە كۆت‌و بەند نەكرێت‌و ملكەچی خواستی كۆمەڵگە نەكرێت، لە ئامرازەوە دەبێتە ئامانج‌و هەوڵ دەدات جێگەی خودا بگرێتەوە‌و داوای پەرستن دەكات. بە حوكمی ئەوەی پاساوی خۆی بەخۆی دەدات. نەك بە شتێ‌ لە دەرەوەی خۆیەوە. هەڵەی هەرە گەورەی بیر‌و بزاڤی  ئیسلامی نوێش لە پەیوەندی بە پرسی دەوڵەتەوە، لەوەدا بووە، كە قاڵب‌و ئامرازە كۆنترۆڵكەرەكان‌و دەزگاكانی نوێ‌ وەردەگرێت‌و زەمانەتی خراپ كارنەكردنی كە دیموكراسییە رەتكردۆتەوە!. لەو وەهمەدا ژیاون كە ئەگەر گروپێكی ئایدۆلۆژیستی  پەروەردەكراوی ئیسلامی هەڵبكوتنە سەر دەوڵەت‌و كۆنترۆڵی بكات، دەتوانێت دەستكاری ماهیەتی بكات؟!. بە مانایەكی تر دەوڵەتیان وەك ئامێرێكی بێ‌لایەن بینیوە، هەر بۆیە فكری سیاسی ئیسلامی‌و رەوتی ئیسلامی نوێ‌ لە (خوالێخۆشبوو حەسەن بەننا)وە تاكو ئێستا لەڕووی فكری یەوە زۆر كەم توانیویەتی هیچ ئیزافەیەك بخاتە سەر  كەلەپوری رەخنەگرتنی ئەخلاقیانە لە دەسەڵات. مەسەلەی جەوهەری لەم بوارەدا خۆ یەكلاكردنەوەی فكری‌و كردارییە لەمەڕ ئەو مۆدێلە لەحوكمڕانی‌و دەوڵەت، كە رەوتی ئیسلامی‌و كۆمەڵگە موسڵمانەكان دەیخوازن. ناكرێت ئێمە لە (150)ساڵی رابردووەوە تاكو ئێستا لەسەر سیستمی دڵخوازی سیاسی‌و ئایدیاڵ یەكلایی نەبوبنەوە‌و كۆمەڵگەكانمان بە نیمچە هەمیشەیی بكەینە كێڵگەی تاقیكردنەوەی مۆدێلە جۆراوجۆرە تاقینەكراوەكان، یاخود بە یەكەوە لكێنراوەكانی سیستمی سیاسی. كۆمەڵگە موسڵمانەكان باجێكی گەورەی ئەو دیدگا لێلی ‌و تەم‌و مژ‌و نابەرچاوڕوونی یەیان داوە. ئەوەی لە ئێستاشدا دەگوزەرێ‌. بەڵگەیە لەسەر بۆچوونەكەی سەرەوەمان. بەداخەوە كە دەوڵەت زۆر كەم نەبێت لە زۆربەی جیهانی ئیسلامی دا دانەمەزرا، هەر بۆیە لە ئێستادا چەندین دەوڵەت لە دۆخی شكست‌و رووخانی خۆیاندان، كاتی ئەوە هاتووە بە بوێری یەوە بوترێت كە ئێمە دەوڵەتی مەدەنی و دیموكراسی نوێمان دەوێت، دەوڵەتێ‌ رێز لە ناسنامەی ئیسلامی زۆرینەی كۆمەڵگە بگرێت‌و بڕوای بە جیاوازی هەبێت‌و ببێتە پارێزەری ماف‌و ئادادی یەكانی تاك‌و پێكهاتەكانی كۆمەڵگە. دەوڵەتی هەق ‌و دادپەروەری ‌و ماف‌و یاسا‌و هاوڵاتی، دەوڵەتی خزمەتگوزاری، دەوڵەتێ‌ جێگەی ناسنامە جۆراوجۆرەكانی تیابێتەوە ‌و پاسەوانی كەرامەت‌و كەسێتی هەمووانیش بێت. چی دی پێویست ناكات خۆمان بە چەمكێكی وەكو شوراوە ببەستینەوە، كە ئاماژە نییە بۆ سیستمێكی سیاسی  دیاریكراو ‌و مەنزومەیەك لە میكانیزم‌و دام‌و دەزگا‌و دەستەبەری ‌و ملكەچی خوێندنەوەی جیاواز‌و قابیلی خراپ بەهرە لێ‌ بردنە، لەوانەش بەكارهێنانی بۆ رەتكردنەوەی  دیموكراسی‌و فرەیی‌و دەوڵەتی مەدەنی‌و دەستور سالاری یەكی سازان لەسەركراو.