پاساوەكانی رەتكردنەوەی دیموكراتیەت بەناوی شەرعیەت‌و ئیسلامەتیەوە

06/17/2019 09:39:14

بابەتەكانی تایبەت بە كۆمەڵگای مەدەنی لە (دابەشكردنی دەسەڵات)و (سەربەخۆیی دادگا)‌و (ئازادی رۆژنامەگەری)‌و (مافەكانی مرۆڤ)و (ئازادی لە تەشكیلكردنی پارتی سیاسی)و (بوون‌و ئازادی بۆ كاری رێكخراوەكانی كۆمەڵگای مەدەنی) ... هتد لە پێداویستی‌و دەرهاویشتەكانی دیموكراتیەتن. بەڵام لە هەمووان گرنگتر  (هەڵبژاردن‌و ئالۆگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات)ە, كە پێكەوە دیموكراتیەت بەرهەمدار دەكەن.

دەسەڵات‌و كۆمەڵگا پێكەوە دیموكراسیەت بەرجەستە دەكەن، ئەگینا بنەماو مكیكانیزمەكانی دەقی بێدەسەڵاتن، پێكەوەش ناشیرینی دەكەن. ئەمە بۆ كۆمەڵگا‌و دەسەڵاتە ئەوروپیەكان‌و رۆژهەڵاتیەكان‌و ئیسلامیەكان‌و غەیری ئەوانیش راستە.

لەیەكەم چركەساتی سەربەخۆیی ئەمریكا جۆرج واشنتۆن رێزی لە ئیرادەی میللەتەكەی گرت، نەریتی هەڵبژاردن‌و ئاڵوگۆڕی دەسەڵاتی بۆ دوای خۆی بەجهێشت. دەسەڵات‌و نوخبەی ئەمریكی و میللەتی ئەمریكی ریزیان لە دیموكراتیەت گرت‌و بەرهەم‌و ئەنجامە باشەكانیان چنیوەتەوە.

كۆمەڵگای ئیسلامی‌و دەسەڵاتدارانی زاڵ بەسەر كۆمەڵگای ئیسلامیدا رەفزی دیموكراتی دەكەن، بۆیە باجی ئیستبداد‌و حوكمی سیوكراتی دەدەن. لێرەوە بەراشكاوی دەڵیم بۆ كۆمەڵگای ئیسلامی‌و مەسیحی‌و عەلمانی‌و …هتد.. دیموكراتیەت بەو مانایەی هاوشانی ئەو چەمكانەی لەسەرەوە باسمان كرد پوخت بكەینەوە لە (لە مكانیزمێكە بۆ ئاڵوكۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات لە رێگەی بەدیارخستنی ئیرادەی راستەقینەی تاكەكان كە لە سندووقەكانی دەنگدان خۆی دەبینێتەوە لەگەڵ ناتەواویەكانی) ئەوە بەدیلی دیموكراتیەت هەر دیموكراتیەتە، لێرەدا شورا بۆ سیستمی ئیسلامی‌و دیموكراتیەت بۆ سیستمی كۆمەڵگای مەدەنی جیاوازی ئەوتوویان نییە.  داكۆكیكارانی شەڕی ئیسلام‌و دیموكراتیەت لە هەر لایەكەوە بێت ناحاڵی بوونە لە هەردووكیان.

 

دیموكراتیەت یان ئیسلام؟

 هەڵە باوەكەی ناو كەلتووری فیكری ئیسلامی ئێمەیە، ئیسلامت دەوێ یان دیموكراتیەت؟ یان ئەگەر دیموكراتیەت وەكو دین وەربگرین ئەوە هاوبەشی دانانە بۆ خوا.

گرفت لەوەدایە ئەوانە نە لە دیموكراسی تێگەیشتوون‌و نە لە تیوری ئیسلامی بۆ حوكمڕانی حاڵی بوون، دیموكراتیەت تەنیا ئامرازێكە بۆ دیاریكردنی فەرمانڕەوایەتی لەرێگەی ئیرادەی مرۆڤەكانەوە. نە بەرنامە‌و رووئیایەی دروستە بۆ ژیان وەكو ئیسلام‌و خەون‌و خەیاڵی  روئیایە بۆ كەون‌و كائینات وەكو ماركسیەت, ئێمە لەئیسلامدا بنەمایەكی گرنگمان هەیە ئەویش (شورا)یەو لەوێشەوە لەناو كەلتووری فقهی‌و مومارەسەیی هەندێ چەمكی دیكەمان هەیە وەكو ئەهلی حەل‌و عەقد‌و خەلیفەو بەیعەت‌و ئەهلی ئیختیار....هتد.  لەبەرانبەردا لە كەلتووری دیموكراتیەت پەرلەمان‌و دابەشكردنی دەسەڵاتەكان‌و مەدەنیەت‌و هەندی چەمكی دیكەمان هەیە. ئەمانە دەكرێ وەكو چەمكی بەراوردكاری قسەی لەسەر بكرێ, بەناوی دیدی كەلتووری ئیسلامی بۆ حوكمڕانی‌و دیدی رۆژاواییەكان بۆ حوكمڕانی نەك ئیسلام‌و دیموكراتیەت. لە ئەوروپا ترسناكترین جۆری ئیستبیداد هەبووەو دیموكراتیەتیش هەبووە، لە مێژووی ئیسلامی دا بەهەمان شێوە خەلیفەو دەسەڵاتدارمان هەیە لەسەر بنەمای شورا دانراوەو هەشمانە موستەبید بووە. لێرەوە ئێمە كە قسە لە دیموكراتیەت دەكەین واتە قسە لە مكیانیزمێك دەكەین بۆ حوكمڕانی كە خوێندنەوەی جیاواز هەڵدەگرێ بەڵام لە جەوهەردا پێچەوانەی سیوكراتی‌و ئیستیبداو رژێمی پشتاوپشت‌و ئیحتیكارە، لە بەرانبەردا كە قسە لە شورا دەكەین رێك پێچەوانەی ئیستیبدادو رژێمی پشتاوپشت‌و ئیحتیكارە. لە جەوهەردا دیموكراسیەت جوانە بەڵام دوایی ئیستغلاكراوەو دیكتاتۆریەتی لێكەوتۆتەوە. یان بۆتە دروشمبازی بێ بەرجەستەكردن لە واقیع، یان هەندێ لە كەسەكان یان حیزبەكان پێیدا سەركەوتوون‌و دوایی نەهاتوونەتە خوارێ... ئێ خۆ ئەمە بۆ هەندێ لە دەسەڵاتی خەلیفەكانیش راستە بەناوی دادگەری ئیسلامیەوە هاتوون‌و دوایی گۆڕیویانە بۆ پشتاوپشت. كەواتە هەڵەی باو لێرەیە:

یەكەم/ دیموكراتیەت لەگەڵ سەراپای ئیسلام بەراورد ناكرێ هەتا مرۆڤەكان بخاتە نێوان دوو بژاردەوە ئیسلام یان دیموكراتیەت. تەنیا ئەو بەشەی ئیسلام كە (شورایە بۆ دانانی ولایەت) لەگەڵ دیموكراتیەت بەراورد دەكرێ.

دووەم/ ئەگەر لە نێوان نەزەری‌و كردەییدا دیموكراتیەت جیاوازی هەبێت‌و ببێتە پاساو بۆ رەتكردنەوە، ئەوە بۆ ئیسلام‌و چەمكەكانی حوكمرانیش راستە.

دیموكراتیەت حوكمی گەلەو ئیسلام حوكمی پەروەردگار؟

لە ئیسلامدا مافی بەرپرسیاریەتی بۆ مرۆڤەكانە، لە(ساقیفەی بەنی سەعد) یەكەم ئەزموونی بەرپرسیاریەتی بۆ جێگرەوەی پێغەمبەری خوا لە بەرپرسیاریەتی شەرعیەتی لە ئامادەبووانی موهاجیرین‌و ئەنسار وەرگرت، ئەم پرسە بە وەحی یەكلایی نەكرابۆوە، لە دیموكراتیەت‌و هەڵبژاردنی هاوچەرخیش هەروایە، مرۆڤەكان لەرێگەی هەڵبژاردنەوە بەرپرسیاریەتی هەڵدەبژێرن، وشەی (حوكمی خوا) بۆ تەشریعە نەك بەرپرسیاریەتی مرۆڤەكان، تەشریعیش دووبارە لە مەسەلەی حوكمڕانی كاری مرۆڤەكانە لە سایەی بنەما نەگۆڕاوەكان.

ئەوەی ئیشكالیەتە لێرەدا ئیسلام لەرێگەی  (شورا) دادگەرانە مامەڵەی كردووە، بەوەی مرۆڤەكان یەكسان نین لەبەرانبەر وەرگرتنی راو بۆچوون لەسەر پرسی دانانی فەرمانڕەوایەتی، ئەوەش ئەسڵ‌و ئەساسی نییە. ئەوە تێكەڵ كردنی وەرگرتنی بۆچوونە لەمەڕ پرسە پسپۆڕیەكان لەلایەن ئەمیری مسوڵمانانەوە، نەك پرسی دانانی بەرپرسیاریەتی، لەو بارەیەشەوە نمونە زۆرن. ئێرە جێگەی درێژەدان بەو باسە نییە.

 

ناشیرین كردنی دیموكراسیەت لەخزمەتی دیكتاتۆریەتە.

تەزویر‌و كاریگەری خراپ لەسەر دەنگدەرو بەكارهێنانی ترس‌و پارەبەخشینەوەو....هتد لە عەیبەكانی دیموكراسیەتن بەڵام بەمە نابێتە حەرام‌و وازی لێناهێنرێ بە بێ بەدیلێكی باشتر.

دیموكراسیەت بەمانای ئاڵۆگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات، بەمانای گەڕانەوەی حوكمڕانی بۆ خەڵك، ئەگەر ئەم پرسە خاوەن دروشمەكانی ئەو بوارە ناشیرنیان كردبێ، یان نمونەی جوانی دیموكراسیمان نەبێ لە جیهانی ئیسلامی، ئەی بەدیلی دیموكراسیەت چییە؟ بێ ئومێدكردنی تاكی مسوڵمان لەو بارەیەوە دوا جار دەچێتە خزمەتی كێ؟ ئەگەر ئەم میكانیزمە رەتكرایەوە دەبێ چی بكرێ بۆ گۆڕانكاری؟ لەوانەیە بگوترێ شەڕكردن بۆ گۆڕینی حوكمڕانیەتی خراپە، رێك ئەمە راستە، بەڵام دوای لەناوبردنی حكومرانیەتی خراپ، دەبێ حوكمڕانی شوڕشگێر‌و سەركردەی میللی كە لەرێگەی شۆڕشی جەماوەری‌و شەڕەوە دیكتاتۆریەتی رووخاندووە. چی بكات  بە دڵنیایی دەبێ قبوڵی ئاڵۆگۆڕی ئاشتیانە بكات، ئەگەر نا گۆڕینی دیكتاتۆرە بە دیكتاتۆر، لەو بارەیەوە نمونەمان زۆرن. جەزائیریەكان شۆڕشیان كرد بۆ لەناوبردنی دیكتاتۆریەت بەڵام جەنەڕڵە سەربازیەكان چوونە دەسەڵات‌و زیاتر لە 50 ساڵە لە دەسەڵات نایەنە خوارێ. میسرییەكان لە ساڵی 1952 شۆڕشیان كرد بۆ لەناوبردنی دیكتاتۆریەت كەچی هەتا ئێستا سەركردەكانی شۆڕش دیكتاتۆریانە حوكم دەكەن، كەواتە دوا جار بەدیلی دیكتاتۆریەت دیكتاتۆریەت نیە, بەڵكو حوكمڕانیەتێكی مەدەنی‌و ئاڵۆگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵاتە حالەتە شەرعی‌و رەوایەكەی مرۆڤەكانە.

روویەكی دیكەی ئەو مەسەلەیە رۆڵی رژێمە دیكتاتۆرەكانە بۆ ناشیرینكردنی دیموكراسیەت، بۆ مانەوەی خۆیان لە دەسەڵات، هەتا پەنا بۆ شەرعاندن دەبەن، بەوەی دیموكراسیەت لاسایی كردنەوەی كوفرەو نەریتی ئەورپیەكانە. زادەی كەلتووری عەلمانیەتەو چەندان پاساوی تر، بەمەش كورسی حوكمڕانیەتی خۆیان دەپارێزن، وڵاتانی كەنداو نمونەی ئەو جۆرە حوكمڕانیەیە.

 

پاساو بۆ قوڵكردنەوەی ئیستبداد

بە هەڵە بەكارهێنانی مەسەلەی (وەلی ئەمر)، ئامۆژكاری مسوڵمان لەسەر سەبرو ئارامی لەبەرانبەر زوڵمی سوڵتان، گوێڕایەڵی مادام كوفری ئاشكرای نییە، كۆدەنگی مسوڵمانان لەدەوری سوڵتان مادام لەبەرانبەر دونیای دەرەوەی خۆی خاوەن عیزەتە، گرنگ تەوحیدی كەلیمەیە بە زەبری هێز بێت یان حیكمەت‌و لێكتێگەیشتن، سەرشۆڕكردن‌و بێدەنگی‌و قبوڵكردنی ئیستیبداد زیانی كەمترە لە شوڕش‌و هەڵگەڕانەوە، ئەوەی بە زەبری شمشێر هاتە دەسەڵات لێ قبوڵ بكەن چونكە هەڵگەڕانەوە فیتنەیەو ئاژاوەی بە دوادادێت، ...هتد. ئەمانەو چەندان پاساوی تر، فیقهی ئیسلامی بۆ حوكمڕانی لەكەدار كردووە. زۆر ورد هەندێ لە سەرچاوە فقهیەكانی قوڵیان كردۆتەوەو لە ئێستادا لەلایەن هەندێ رەوتی ئیسلامییەوە خراوەتە خزمەتی ئیستیبداد.

كاركردن بۆ دەربازبوون لەم پاساوانە لە پێناو گەڕانەوەی شكۆی تاكی مسوڵمان‌و پاراستنی ئیرادەی ئازادانەی ئەركێكی شەرعییە. گومان خستنە سەر دیموكراسیەت‌و لەبەرانبەردا قوڵكردنەوەی ئەو پاساوانە كارەساتی گەورەی فیكری لە بیروهۆشی یەكەیەكەی تاكەكانی كۆمەڵگای كوردستان بەجێدێڵێ.

 

پرسیاری جەوهەری

یەكەم/ دیاریكردنی ماوەی مانەوە لە دەسەڵات كەلتووری رۆژاواییە یان ئیسلامی؟ جارێ ئەم جەدەلە هەموو بە قازانجی ئیستیبدادە، خەلیفەكانی عەباسی تا مردن لە حوكم ماونەتەوە، بەڵام سەرچاوە شەرعیەكان سازشیان نەكردەوە لەسەر ئەو بنەمایەی خەلیفە ئەگەر (سەلامەتی حەواس) و (سەلامەتی لاشە)‌و (گورجوگۆڵیەك كە بتوانی دادگەرانە ئاگاداری ئومەت بێت) لەدەست دا شەرعیەتی مانەوەش لە فەرمانڕەوایەتی لە دەست دەدا. ئەمە سەرەتایەكە هێنانە خوارێی دەسەڵات پێش مردن.

دووەم/ ئایا ئیسلام لەگەڵ ئاڵۆگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵاتە یان نا؟ خەلیفەكان تا مردن لە دەسەڵات ماونەتەوە. خەلیفەكانی راشیدی بۆ حوكمی رەشیدیان بووە، چونكە بە شورا هاتوون، زانایان لە هەموو حالەتە ئاساییەكان دانیان بە خەلافەتی دوور لە شورا دا نەناوە. مەرجی قبوڵی خەلافەت (شورایە)، لەگەڵ دانانی بە فەرمانڕەوا لە چوارچێوەی مەرجەكان مەرجی هێنانەخواریش دیاری دەكرێ.

سێیەم/ باشە مادام دانانی بەرپرسیارەتی بە شورایە، واتە ئیسلام لەگەڵ ئاڵوگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵاتە، باشە میكانیزم بۆ ئەو ئاڵوگۆڕە چۆنە؟ ئەگەر خەلیفەكانی راشیدی وەربگرین هەریەك بە جۆرێ خراوەتە بەردەم پرس‌وڕا، باشە دەبێ بۆ ئەم سەردەمە پرس‌وڕا چۆن بكرێ بۆ دانانی بەرپرسیاریەتی. بە دڵنیایی لەگەڵ گەشەی دانیشتوان‌و پەرەسەندنی ژیار‌و ژیان دەبێ بگەڕێین بە دوای پلانێك كەس پەراویز نەخرێ.. ئەمە چۆن؟ لێرەوە پێویستیمان بە تەوافوقی نێوان (شورا)و (دیموكراسیەت) هەیە.

 

(شورا)ی ئیسلامی و (دیموكراسیەت)ی رۆژاوا لە جەوهەردا یەك مەبەست دەپێكن.

تێگەیشتن لە مەبەستی شوراو میكانیزمی شورا بۆ دانانی بەرپرسیاریەتی ئیسلامدا، چەمكێكی یەكجار گرنگە، كلیلی كردنەوەی گرێ كوێرەی ئیستیبدادە، بەڵام تێنەگەشتن لە مەقاسیدی ئەم چەمكەو ئەو بوارانەی ژیانی پێغەمبەر دروودی خوای گەورەی لێ بێت لە مومارەسەكردندا گرفتی گەورەی بۆ دروست كردووین.

شورا بۆ دانانی حوكمڕانی ئیلیزامیەت‌و نا ئیلزامیەتی تێدا نییە، ئەوەی پێی دەڵێن (مولزەم)و (مولیزم).. شورا بۆ دانانی ولایەت‌و بەرپرسیاریەتی لە ئیسلامدا پابەندی (مولزەم)ەو تەواو، واتە كاتێكی پرس‌و دەنگدان دەكرێ بۆ دانانی بەرپرسیاریەتی ئەوە پابەندیە بە ئەنجامەكەی، ئەوەی دیكە لە مومارەسەی شوڕا ئەو دابەش كارییەی تێدایە، واتە كاتێك ئەمیر دوای دانانی بە ئەمیر بۆ مەسەلەیەكی كۆمەڵایەتی یان پسپۆڕی لە بوارێك لە بوارەكان شورا دەكات دەتوانی پابەند بێت بە بۆچوونی بەرانبەر یان پابەند نەبێت، بەڵام شورای دانانی بەرپرسیاریەتی (تعین الولایة) پابەندیەو ئارەزوومەندانە نییە.

لە (بەیعەی عەقەبەی دووەم)و لە (دانانی هەر چوار خەلیفەكەی راشیدی)و لە (پرسی ئەهلی حەل‌و عەقد‌و ئەركی لە دانانی خەلیفە) لە كتێبە فقیەكاندا‌و هەموو ئەو بابەتانەی تایبەتە بە شورا لە پێناو دانانی حوكمڕاندا  ئەسڵ بریتیە لە:

یەكەم/ پابەندی بە ئەنجامی زۆرینە, ملكەچبوونی كەمینە.

دووەم/ ئیسلام دوورە لە شەرعیەتدان بە ئیستبدادو حوكمی پشتاوپشت.

سێیەم/ پرسی حوكمڕانی پرسێكی ئومەتەو سیوكراتی نییە، بە هیچ پاساوێك ئەو مافە لە مرۆڤەكان وەرناگیرێتەوە.

هەر چوار خەلیفەی راشیدی لەسەر ئەم بنەمایانە دانراون:

1-        بە شورا شەرعیەتیان وەرگرتووە.. (بە میكیانیزمی جیاواز)

2-        بە هەڕەشەو ئیستیبداد نەهاتوون بۆ سەر كورسی خەلافەت.

3-        دوای خۆیان كەسیان دیاری نەكردووە لە خزم‌و نزیكەكانیان.

ئەم خاڵانە بۆ دیموكراسیەتیش هەر وایە، ئەگەر شورای ئیسلامی بۆ دانانی بەرپرسیاریەتی لە خەلیفەكانی راشیدیەوە بەردەوام بوایە، لەرووی نەزەری‌و كردەییەوە كاری پێبكرایە، قۆناغەكانی خەلافەتی ئیسلامی لەسەر شوراو بە شورا بەڕێوە بچوبایە، لەگەڵ گەشەی ئاستی فیكری‌و سیاسی‌و سیوسولۆژی كۆمەڵگا شورا لە پرسی حوكمڕانی هەبوایە، ئێستا زۆر لە پرسیەكانی وەكو پرسی بەشداری ژن لە هەڵبژاردن‌و بەشداری فاسق‌و ئەهلی بیدعەو جیاوازی ئاقڵ و كەم ئەقڵ لەدەنگدان كە هەندێك كردوویانەتە پاساوی بێشەرعی بوونی دیموكراسیەتی هاوچەرخ چارەسەر كرابوو، چونكە مادام لە جەوهەردا دەسەڵات لە مرۆڤەوە بۆ مرۆڤەو بە وەحی جیگێر نابێ، دەرچەی شەرعی بۆ كۆی گرێكانی دیكەی ئەو بوارە ئاسانە.

 

قەیرانی هوشیاری دەوڵەتداری لە لای مسوڵمان‌و رەوتی ئیسلامی

سەرچاوەكانی خوێندنەوەی زۆربەمان پێداگریە بۆ هوشیاری تاكی مسوڵمان لە ئاستی تاك بۆ خێزان‌و دراوسی‌و هەتا گەڕەك‌و خزم‌و كەس یان بە تەعبیرێكی دیكە سەرچاوەكانی هوشیاری ئێمە بۆ كۆمەڵگا لە رەهەندی موعیزەو ئامۆژگاری تەجاوو ناكات بۆ دامەزراوەیی دەوڵەتداری‌و بەڕێوەبردن، لەسەرچاوە ئیسلامییەكانی پێشوو ئەگەر خەلافەتی ئیسلامی و شێوازی حوكمڕانیش لە سكەی خۆی لایدا بێ، كۆمەڵێك سەرچاوەی گرنگمان هەیە بۆ حوكمڕانی‌و قسەی جدیمان دەست دەكەوێ لەسەر چەمكەكانی بەرێوەبردنی كۆمەڵگا لە چوارچێوەی دەوڵەتداری لە كتێبەكانی (ئیمامی الحرمین -جوینی) لە كتێبی (الغياث الامم)و (ابن القیم) لە كتێبی (الطرق الحكمية)و (الاعلام الموقعین)‌و (ابن التیمیة) لە كتێبی (السياسة الشرعية في اصلاح الراعي و الرعية)و (الماوردی)‌و (ابو یعلی) لە كتێبی (احكام السلطانية)و (ابو یوسفی قازی) لە كتێبی (الخراج)..چەندانی تر، كە زۆر بە وردی قسەیان لەسەر چۆنیەتی جێگیركردنی فەرمانڕایەتی‌و  پایەكانی دەوڵەتداری‌و دەرامەت‌و بوارەكانی كردووە. میكیانیزمی وردیان بۆ داناوە, بەڵام دەبێ ئەو راستیە بزانین ئەوە فیقهی حوكمڕانییە بۆ سەردەمی ئەوان، بەڵام ئەو بوارە لەگەڵ گۆڕانكاریەكان گەشەی پێ نەدرا. لە جیهانی ئیسلامی لە سەدەكانی حەوتی زاینی بۆ سێزدەی زاینی بە دیوی مومارەسەو بە دیوی نەزەرەی ئەو پرسە زۆر ساردو سڕ بووە، دوای سەدەی سێزدەی زاینی كپ بۆوە، لە ئەوروپا بە پێچەوانەوە لەو رۆژگارە كپ‌و لە سەدەی 18و 19 گەرم‌و گوڕ بوو، گەشەی شێوازی حوكمڕانی‌و قوڵكردنەوەی چەمكەكانی ئەو بوارە لەو دوو سەدەیەی جیهانی ئیسلامی تێیدا خەوتوون گەشەی كرد.

ئێستا ئێمە بە باڵای قۆناغی زێڕینی مێژوویی خۆمان دا هەڵدەڵێین‌و نەمانتوانیوە بۆ شایی سەدەی 13 بۆ ئێستا پڕ بكەینەوە،  ئەوان بە درنگەوە هاتن‌و ئێستا بەردەوامن.

لەو نێوەندەش بەهۆی قوڵكردنەی ناكۆكی ئایدۆلۆژی نەمانتوانیوە هەردوو چەمكی دیموكراسی لای ئەوان‌و شورای لای خۆمان بخەینە چوارچێوەی بەراوردكاریەوەو بۆ جیهانی ئیسلامی مكانیزمێكی تازەی لێ بەرهەم بهێنین، هەم ئیسلامیانە بێت‌و هەم سەردەمیانە. لەبەرانبەردا حوكمڕانی جیهانی ئیسلامی زۆر بە خراپی بەڕێوە دەچێت‌و خەرێكی شەڕی چەمكەكانە بە ئاواز‌و خوێندنەوەی بەرتەسك‌و زۆر رووكەشانە. رەتكردنەوە بە بێ بەدیل، ئەوەی قبوڵمان نیە لەدەرگاوە پشكنینی بۆ بكەین‌و بێتە ژوورەوە لێ سوودمەند بین، لە پەنجەرەوە بە بێ پشكنینی ئێمە هاتۆتە ژوورەوە‌و پەشێوی خستۆتە ناومانەوە. رۆژانەی مەدح‌و سەنای چارەسەری ئیسلامیانەی خۆماڵیانەی خۆمان دەكەین‌و دەستەوەستانین لە ئاست بەرجەستەكردنی بۆ واقیع.

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

سەرچاوەكانی ئەم باسە:

1-        زنجیرەیەك موحازەرە لەسەر ئیسلام‌و حوكمڕانی لە خۆم ئامادەكردووە.

2- سەرچاوە ئیسلامیەكانی دیرینەكانی وەكو: غيان الامم في التياث الطلم- الجويني, السياسة الشرعية في اصلاح الراعيء الرعية, الطرق الحكيمة, و الاعلام الموقعين ي ابن القيم, زۆر تر

3- ئەو سەرچاوانەی نووسەرە ئیسلامیەكان تازە نووسیویانە وەكو:  وەكو (القيم السياسة في الاسلام- اسماعيل عبدالفتاح, , السياسة و المجتمع في عصر الراشدي- ابراهيم حركات, التعددية الحزبية السياسية في ظل الدولة الإسلامية، وأنظمة الحكم المعاصرة, الخلافة احكامها- حاكم المطيري, اشكالة السياسية بين الديمقراظية و الاسلام- باسل عبدالمحسين, جیاوازی لە نێوان ئیسلام‌و دیموكراتیەت- ریبین عومەر, العلمانية و الليبرالية و الدمقراطية و دولة المدنية الحديثة في ميزان الاسلام- محمد عبدالعزيز ابو النجا,  تحرير الانسان و تجريد الطغيان-حاكم المطير,, تفكيك الاستداد- محمد العبدالكريم, الخلافات السياسية بين الصحابة- محمد المختار الشنقيتي, الحاكيمة في الاسلام – علي عبدالرزراق, سێ بەرگی كتیبەكەی م/عەلی باپیر بەناو دەوڵەتداری لە ئیسلامدا, كتیبەكانی د.احمد الریسونی تایبەت بە المقاصد و زۆری تر.

4-ئەو سەرچاوانەی نوسەرە عەلمانیەكان نوسیویانە لەسەر دیموكراتیەت: (المشاركة السياسية و الدمقراطية...- د.سامية خضر صالح, مفهوم الانتخابات و الديمقراطية, دیموكراتیە‌و توخمە پێكهێنەرەكانی, كۆمەلێك نوسەر, دیموكراسی‌و ئیسلامی سیاسی- فوئاد سدیق, دونیای راستەقینەی دیموكراسی- س بی میبیكرسۆن, هەموو بەرگەكانی موسوعة السياسية و چەندانی تر.