زەمینەی دیموكراسی، دیموكراسی وەك گەمەیەكی هێز

06/17/2019 09:33:44

شتێكی زانراوە كە هەر سیستەمێكی سیاسی پێویستی بە زەمینەیەكی لەبارە بۆ ئەوەی بەو شێوەیە كار بكات كە بۆی دانراوە، ئەمەش وا دەكات هێنانی سیستەمێكی سیاسی لە كۆمەڵگەیەكی ترەوە دەرئەنجامی نەخوازراوی لێ بێتەوە. لەم باسەش لەو زەمینەیە دەكۆڵینەوە كە دیموكراسیی هێنایە بوون‌و كە پێویستە هەبێت بۆ ئەوەی دیموكراسی كار بكات.

*  *  *  *

دیموكراسی لەناو وڵاتانی رۆژئاوا كارایە بەڵام لە ئاستی جیهانی زۆربەی كات پەكی دەكەوێت. بۆ نموونە ئەنجوومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتی زۆر لە دیموكراسییەوە دوورە چونكە پێنج ئەندامی هەمیشەیی هەن‌و ئەندامێتیی هەمیشەیی لەگەڵ دیموكراسی ناكۆكە، مافی ڤیتۆش كەئەو پێنج دەوڵەتە هەیانە ناكۆكییەكی ترە لەگەڵ دیموكراسی.

بەپاڵ ئەمەش‌و هەر لە ئاستی جیهانی هەندێك جار دیموكراسی لە رۆژهەڵاتی ناوەڕاست‌و ناوچەی تر لەبار دەبرێت ئەویش یان بەبەرچاوی رۆژئاواوە‌و یان تەنانەت بە پیلانی ئەو.

لێكدانەوەی باو ئەمە دەیگەڕێنێتەوە بۆ بەرژەوەندیی رۆژئاوا. ئەو رۆژئاوایە نیزامە نادیموكراتییەكەی ئەنجوومەتی ئاسایشی بۆ بەرژەوەندیی خۆی هێشتۆتەوە، لە مەسەلەی دیموكراسی لە وڵاتانی تریش رەچاوی ئەو بەرژەوەندییە دەكات زیاتر لە دیموكراسی. ئەمە لێكدانەوەیەكی دروستە بەڵام ڕووكەشییە. لەوە قووڵتر ئەوەیە دیموكراسی گەمەی هێزە بۆیە لە شوێنێك كارایە‌و لە شوێنێكی تر تەنها بەناوە یان هەر نییە.

دیموكراسی بەڕوواڵەت سیستەمێكی مرۆڤدۆستە، بەڵام مرۆڤدۆستی دوایەمین شتە كە دیموكراسی بیخاتە گەڕ. ئەوەی كۆنتڕۆڵی دیموكراسی دەكات هاوسەنگیی هێزەكانە. لە كۆمەڵگەیەك هێزەكان هاوسەنگییان نەبێت سیستەمە ڕاستەقینەكە تاكڕەوییە یان فەرمانڕەوایی كەمایەتییە‌و لە حاڵەتی یەكجار كەم فەرمانڕەوایی زۆرینەیە ئەویش كاتێك سەركردەیەك یان هێزێك زۆرترین جەماوەری لەدەوری خۆی كۆكردبێتەوە.

هاوسەنگیی هێزەكان لە تیۆری جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكان دیارە (یاسادانان-ڕاپەڕاندن-دادوەری) بەڵام ئەو هاوسەنگییە لەوە قووڵترە‌و دەگەڕێتەوە بۆ پێكهاتە‌و بونیادی كۆمەڵایەتی‌و ئابووریی كۆمەڵگە.

هاوسەنگیی هێز وەك بناغەی دیموكراسی لەكۆنەوە هەبووە. لە دیموكراسییەكەی یۆنانی كۆن، بەتایبەتی لە ئەسینا كە زۆرتر بە دیموكراسییەوە ناسرابوو، هاوسەنگی لەنێوان چینەكان هەبوو. ململانە لەنێوان ئەو چینانە هەبوو بۆ دەستكەوتنی زۆرترین دەسەڵات بەڵام كۆتاییەكەی هاوسەنگییەك دروست بوو كە دیموكراسیی بۆ هەموو ئەسینا دەستەبەر كرد.

لە ڕۆما كە سیستەمەكە كۆماری بوو و ناوی دیموكراتیی لێ نەنرابوو ململانەی زۆر لەنێوان چینی ئەرستوكرات‌و چینی عەوام هەبوو. چینی دووەم دەیویست مافەكانی دەستبكەوێت، ئەنجامەكەش سیستەمێكی كۆماری بوو كە توخمێكی دیموكراتیی تیابوو. كاتێكیش كە هاوسەنگییەكە تێكچوو و عەوامەكان شوێنی سەركردە بەتەماعەكان كەوتن (وەك ماریوس و دواتر قەیسەر ئەگەرچی ئەوان ئەرستوكرات بوون) سیستەمی كۆماری تەنها بەناو مایەوە‌و لە قەیسەر بەدواوە (كە ئەمیان سەركەوتوو بوو لەكاتێك ماریوس شكستی هێنابوو) نیزامەكە بووە ئیمپراتۆری.

وەك دەبینین لاسەنگیی هێزەكان نیزامێكی جیاوازی هێنایە كایەوە. لە نموونەی رۆمای قەیسەری ئەگەرچی جولیوس قەیسەر لەسەر شانی عەوام دەسەڵاتی گرتە دەست لەكاتێك مونافسەكەی كە نوێنەری ئەرستۆكراتەكان بوو دۆڕا بەڵام توخمی دیموكراتی دوورتر كەوتەوە‌و لەجیاتی ئەوە دەسەڵاتی فەرمانڕەوای تاك زەقتر بوو. عەوامەكان چیتر ئەو هێزە نەبوون كە بتوانن توخمە دیموكراتییەكە بپارێزن.

لە ئەورووپای سەدە ناوەڕاستەكان بەهێزیی چینی ئەرستوكراتەكان (دەرەبەگەكان) رێگر بوو لەبەردەم پادشایان بۆ ئەوەی ببنە پادشای ڕەهای هەرچەندە پادشا هەبوون ئەو هەوڵەیان دابوو. ئەرستوكراتەكان بەم شێوەیە هێزێك بوون هاوسەنگیی نێوان هێزەكانیان ڕاگرتبوو. ئەگەرچیش سیستەمەكە لە دیموكراسییەوە دوور بوو بەڵام كەم تا زۆر لە تاكڕەویشەوە دوور بوو. ڕەنگە ئەم زەمینە كۆمەڵایەتی‌و ئابوورییە بووبێت كە ئەو وەسفە ڕوونبكاتەوە كە عەمر كوڕی ئەلعاص بۆ رۆمەكان كردبووی. لەو فەرموودەیەی لە صەحیحی موسلم هەیە‌و پاش ئەوەی هاوەڵێك ئەو فەرموودەیە دەگێڕێتەوە كە رۆژی ڕوودانی قیامەت ڕۆمەكان زۆترین خەڵكن بە ژمارە عەمر كوڕی ئەلعاص، كە تێكەڵاوییەكی هەبوو لەگەڵ رۆمەكان (واتە بیزەنتییەكان) پێنج تایبەتیی ئەو ڕۆمانە دەڵێت كە یەكێكیان تایبەتمەندییەكی جوانە ئەویش كە لە گەلانی تر زیاتر هەیانە ئەویش كە ملكەچی بۆ ستەمكاریی پادشایان ناكەن، یاخود رێگە نادەن بە ستەمكاریی پادشایان.(1) هەڵبەت ئەوەی بۆ بیزەنتییەكان ڕاست بوو بۆ باقیی رۆژئاوا ڕاست بوو چونكە نیزامی دەرەبەگی لەوێ بەربڵاو بوو.

تەكانێكی تری هاوسەنگیی هێزەكان لە ئەورووپای سەردەمە نوێكان ڕوویدا كاتێك جەماوەر داوای بەشی خۆیانیان لە فەرمانڕەوایی كرد. لە بەریتانیا بورجوازەكان بەشی خۆیانیان دەستكەوتبوو و ئەرستوكراتەكان وەكو تاكە فەرمانڕەوا نەمانەوە، بەڵام دواتر جەماوەر سەلماندیان كە ئەوانیش دەتوانن گەمەی هێز بكەن‌و لەوەوە مافی دەنگدان‌و خۆپاڵاوتنیان دەسكەوت. لەو كاتەشەوە هاوسەنگیی هێزەكان دروست بوو.

هەروەكو یۆنان‌و رۆمای كۆنیش، دیموكراسیی نوێ بناغەیەكی سەربازیی هەبوو. لە یۆنان‌و رۆمای كۆن جەنگ لەدژی دەوروبەر حاڵەتێكی هەمیشەیی بوو، جەنگاوەرەكانیش هاووڵاتییەكان بوون بۆیە توانییان جەمسەرێكی هێز پێكبهێنن. لە رۆژئاوای سەدە ناوەڕاستەكان سیستەمی دەرەبەگی پشتی بە سوپایەكی سنوورداری هەمیشەیی بوو، لە زۆر شوێنی تریش یەكەی سەربازیی بەركرێگیراو هەبوون وەك یەكە سویسرییەكان. بەڵام دواتر بەهۆی سەربازیی زۆرەملێوە جەماوەر بوونە هێزێك كە توانای هەیە داوای مافەكانی بكات كە لە مافی دەنگدان لە هەڵبژاردنەكان‌و دواتر مافی خۆپاڵاوتن خۆی بینییەوە، بۆیە قسەیەك هەیە دەڵێت: یەك تفەنگ واتە یەك دەنگ.

زۆر دواتریش كە ڕاگەیاندن بڵاوبووەوە رۆژنامەنووسی بووە هێزێكی گۆڕەپانەكە، لەمەوشەوە بە رۆژنامەنووسییان وتبوو دەسەڵاتی چوارەم. بەڵام بێگومان رۆژنامەنووسی پیشەیە نەك چین یان توێژێكی كۆمەڵایەتی بۆیە شتێك نەبوو بەناوی مافی رۆژنامەنووس بۆ دەنگدان‌و خۆپاڵاوتن. بەهۆی ئەمەشەوە رۆژنامەنووسی بەشێوەیەكی جیاواز چووە ناو گەمەی هێزەكانی سیستەمە دیموكراتییەكە ئەویش كاریگەرییە لەسەر شەقام هەروەها فشارخستنە سەر كەسایەتییە سیاسییەكان تا دەگاتە ڕادەی كاركردنە سەر عەقڵیەت‌و دروستكردنی ((كۆهۆشیاری)).

هەبوونی ئەو هێزانە‌و ئەو هاوسەنگییەی لەنێوانیان ئەو زەمینەیە بوو كە دیموكراسیی دروستكرد‌و خستییە گەڕەوە. بێگومان ئەگەر جەماوەر لەناو ئەو گەمەیە نەبوایە سیستەمەكە دەبووە شتێكی تر.

بەڵام وەنەبێت هاوسەنگییەكە واتای یەكسانیی هێزەكان بێت. هێزی یەكەمی جەماوەر دەنگەكەیەتی كە سیاسییەكان مەبەستییانە لەدەستی نەدەن، بەڵام سیاسییەكانیش كەرەستەی تری هێزیان هەیە كە بریتییە لە بەگەڕخستنی ئەو دەسەڵاتەی هەیانە بۆ جێبەجێكردنی بەرنامەكەیان.

لەبەر ئەوەش كە دیموكراسی، یان دەسەڵات بەگشتی‌و بەدەر لە شێوەی سیستەمەكە، گەمەی هێزە، ئەو ململانەیە بۆ بەدەستكەوتنی هێز بە لایەنە تەقلیدییەكان نەوەستاوەتەوە بەڵكو یاریكەری تر هاتبوونە پێشەوە. یەك لەوانە رۆژنامەنووسی كە باسم كرد. هێزێكی تر بریتییە لە كۆمەڵەكانی فشار یان كۆمەڵەكانی بەرژەوەندی (لۆبییەكان) كە ئەمانە موقعێكی ڕەسمییان نییە لەناو سیستەمەكە بەڵام هەن‌و كاریگەرییان زۆرە. لە ئەمەریكا‌و هەندێك وڵات كۆمەڵەكانی فشار تۆماركراون كە چ شتێكن‌و ئامانج وداراییان چییە. لە ئەمەریكا تۆماركردنە ئیجبارییە بەڵام ئەو كۆمەڵانە خۆیان لەوە دەدزنەوە. (2)

ئەوەی خوێنەر كورد‌و ڕۆژهەڵاتی بەگشتی لەناو كۆمەڵەكانی فشار دەیناسێت لۆبیی جوولەكەیە، بەڵام ژمارەی كۆمەڵەكانی فشار یەكجار زۆرن‌و زۆرێكیش لەوانە كاریگەریی زۆریان هەیە. تەنها وەكو نموونەیەكیش لۆبیی بەرهەهێنەرانی برنجە كە ئەو لۆبییە بوو نەیهێشت كۆنگرس ئیدانەی كیمیاییەكەی هەڵەبجە بكات چونكە عیراق بڕێكی زۆری برنجی ئەمەریكیی هاوردە دەكرد،(3) تەنانەت دوكتۆرەكان بۆ خۆیان لۆبییەكی بەهێزن. هەرچەندە لۆبییەكان لە ئەمەریكا زۆرن بەڵام لە هەموو رۆژئاوا هەن. لە فەڕەنسا ئەگەرچی هەن بەڵام لەبەر ئەوەی حكومەتی مەركەزی‌و باوكانەی بۆ ماوەتەوە كارەكانی ئەو كۆمەڵانە بە بەچاوی ناڕەزایی‌و وەك تاڕادەیەك پیس تەماشا دەكرێت. (4)

ئەوەی جێگەی مەبەستە لێرە ئەوەیە كۆمەڵەكانی فشار نموونەیەكی گەمەی هێزە كە لە هەموو دەسەڵاتێك هەیە، بەڵام لە سیستەمی دیموكراتی زیاترن. ئەو كۆمەڵانە دەتوانن كاری باش یان خراپ بكەنە سەر كاری حكومەت، لەلایەك دەتوانن سنوور دابنێن بۆ هەر كۆمەڵێك بەڵام لەلایەكی تر بەهۆی پەرشوبڵاوكردنی دەسەڵاتی سیاسی كاری حكومەت پەك بخەن. (5) بەواتایەكی تر دەتوانن زەمینەی دیموكراسی بەهێز بكەن، دەشتوانن لەقی بكەن.

بەم شێوەیە دیموكراسی پێویستی بە زەمینەیە، بەڵام زەمینەی دیموكراسی بیروباوەڕی مرۆڤدۆستانە نییە بەڵكو گەمەی هێزە. هەر كاتێكیش هێزەكان بتوانن هاوسەنگییەك بپارێزن كە لە بەرژەوەندیی هاووڵاتیی بێت ئەو كاتە پێویستە چاوەڕێی دیموكراسیی بین.

لەمەشەوە تێدەگەین بۆچی لە كوردستان نە دیموكراسی هەیە‌و نە بۆی هەیە دابمەزرێت. دوو حزبی دەسەڵاتدار هاوسەنگیی نێوان خۆیان ڕاگرتووە، بەڵام ئەو گەمەی هێزەی دەیكەن بریتییە لە شەراكەتە لە دەستگرتن بەسەر وڵاتەكە. تاكە هێزێكیش جەماوەر هەیەتی دەنگەكەیەتی كە ئەویش هێزێكی زۆر لاوازە چونكە لەلایەك دەنگەكەی بە تەزویر دەدزرێت‌و لەلایەكی تر بەهۆی ئەوەی دوو حزبەكە دەستیان گرتووە بەسەر داهاتی وڵات كەسانێكی زۆری حزبەكەیان سوودمەند كردووە‌و بەم سوودگەیاندنە دەنگی ئەندامەكانیان كڕیوە. لەبەر ئەوە تا داهات لەبەردەستی دوو حزبەكە بێت جەماوەر دەبێتە دوو بەش، بەشێكی سوودمەند‌و لەگەڵ دوو حزبەكە‌و بەشێكی نەیار‌و ناڕازی. بەم پەرتبوونەش جەماوەر ناتوانێت ببێتە هێزێكی وا بەشداریی گەمەی هێزەكان بكات‌و هاوسەنگیی ئەو هێزانە بپارێزێت. تا ئەو كاتەش باسكردنی هەبوونی دیموكراسی لە كوردستان‌و وڵاتە هاوشێوەكانی قسەیەكە تەنها ڕووكەشی شتەكانی بینیوە (هەبوونی پەرلەمان، هەڵبژاردن..).

جارێكی تر‌و بەكورتی: دیموكراسی وەك هەموو سیستەمێكی فەرمانڕەوایی تر پێویستی بە زەمینەیە. بەشی سەرەكیی ئەو زەمینەیەش بریتییە لە گەمەیەكی دروستی هێزەكان. جیاوازییەكەشی لەگەڵ سیستەمەكانی تر ئەوەیە بەپێچەوانەی فەرمانڕەوایی تاكە سەركردە یان تاكە حزب فرەیی‌و هاوسەنگیی هێزەكانی هەیە. جیاوازییەكەشی لەگەڵ سیستەمەكانی تر كە هاوسەنگیی هێزەكانیان هەیە ئەوەیە هاوسەنگییەكە كەم تا زۆر لە بەرژەوەندیی هاووڵاتییە.

 

  1. صحيح مسلم، كتاب الفتن وأشراط الساعة، باب تقوم الساعة والروم أكثر الناس.
  2. ل. ليفي و ج. روش، منهج السياسة الامريكية الداخلية، ت. الدكتور محمد ناعم سعيد، 1966، ل117.
    1. Quil Lawrence, Invisible Nation: How the Kurds' Quest for Statehood Is Shaping Iraq and the Middle East, New York, 2008, p.41.
    2. Michael Roskin et al, Polotical Science, an Introduction, 6th edition, 1997, p.189.
    3. Ibid, p.200.