قەيرانەكانى ديموكراسى لە جيهانى ئيسلاميدا (قةيرانى ئاينى پيش ديموكراسى)

05/10/2019 21:16:00

مسعود عبدالخالق

جیهانی ئیسلامی گوزارش لەو ووڵاتانە دەكات كە زۆرینەی دانیشتوانی موسولمانن، لەدابەشیەكانی جیهان زۆربەیان سەر بە ووڵاتانی تازە پێگەیشتوو (دول النامیة)ن، ئیستا دۆخەكە گۆڕاوە بەشیكی زۆریان  پەڕینەوە،( لی كوان) كتیبیكی هەیە بەناوی (من العالم الثالث الی الاول- قصة سنغافورة 1965-2000) تا سالی1968 ئەو سنگافورەیه‌ كۆنە چەكی ئیسرائیلی دەكڕیەوە، بەماوەیەكی كەم هاتنە ڕێزی جهانی یەكەم، ئەوەی هیشتا دواكەوتوە لەهەموو رووەكان ووڵاتانی عه‌ره‌بیە، هەروەك لە ڕاپۆرتى (تنميەى عربى) و(پرۆژەكانی رؤژهه‌ڵاتى ناوه‌راست و  راپۆرتی راند و زۆر لای تر واهاتوون) ، كەمتریش لەگەڵ سیستەمی دیموكراسی دەگونجێن، وەك(معمر قزافی) بە نوكتە وەسفی دیموكراسی عەرەبی كرد(لە كۆنگرەی لوتكەی عربی ) ووتی: دیموكراسی لە دوو وشە پێكهاتووە، یەكەمیان یۆنانییە دیمۆس واتە (حوكم) دووەمیان(كراسی)عەرەبیە(كورسی حوكم)، كەواتە دیموكراسی مانای(حكم الكراسی)!! لە كوردستانیش شەڕ لەسەر دەسەڵات دەكرێ‌ كەچی هەموو لایەكیش بە خۆ دەڵێن دیموكراسی.

 هۆكاری نەگونجانى عەرەب لەگەل ديموكراسى زۆرە، لە چوار تەوەردا كۆ دەبێتەوە: یەكەمیان خودی عەقڵیەت وكەلتوری عه‌ره‌بی، دووەمیان پەیوەندیدارە بە فقهی ئاينى (نەك ئایین) ، سێیەمیان پەیوەندیدارە بەخودی سیستەمی دیموكراسی، چوارەم بە خودی رۆژئاواو ئیستعمارو بەو دیزاینە سیاسیەی رۆژهەڵاتی ناوەراستە كە لەئەنجامی سایكس پیكۆو سیڤەر هاتە كایەوە.

ثاساوى ديموكراسى نةبوون

ناسنامەى ديموكراسي: زۆر بەشان وباڵی دیموكراسی هەڵدەدرێت، لەڕاستیدا لایەنی ئەرێنی هەیە ولایەنی نەرێنیشی هەیە، بەڵام لەكۆتاییدا لەچاو بارودۆخی ئیستادا (احسن موجودە)، بەڵام ناگاتە ئاستی (دەرمانی هەموو دەردانە) كە هەندێ بیریاری گەورەی كورد وایان وەسف كرد، ئەو ئەرێنی ونەرێنییەی لەسەرەتاوە لەگەڵ بووە، هەر خودی خۆی لە دیمۆس مانای (ناس) لەگەڵ گوندنشینیەكان بووە، لەسەدەی (5 پ، ز) چەمكی دیمۆس گۆڕا بۆ ئەو هەموو خەڵكەی بەكاری حكومەت خەریكن (واتە گوندی وشاری)، لەسەدەی( 509پ، ز) گوندییەكان دەستیان بەسەر حوكمی ئەسینا داگرت وناوی دیموكراتی جاریكی تر هاتە كایەوە (چونكە پیشوو تر بەمانای تر دیموكراسی عەجەمی هەبوو – باسی دەكەین) بەمانای حوكمی گوندی ودەشتەكی، لەسەدەی( 5 پ، ز) چەمكی دیمۆس گۆڕا بۆ ئەو هەموو خەڵكەی بەكاری حكومەت خەریكن (واتە گوندی وشاری)، دوای نازناوی فەرمانڕەوایی گەلی پێدرا، یان وەك ئەو وەسفەی سەرۆكی ئەمریكی (ابراهام لنكۆلن)یشی پێ‌ دەدرێ‌ (دەسەڵاتی گەل لە پێناو گەل)، لەمادەی (2)ی دەستوری فرنسی ناوی حكومەت بە (حكومەتی گەل ولەپێناو گەل) هاتووە.  

سەردەمی واش هەبووە زیاتر دەسەڵاتە لاوازەكان پیادەی دیموكراسیان كردووە،  بۆیە زۆرجار لە مێژوودا دیموكرسی مانای دەسەڵاتی لاوازی داوە، بە پێی چەندین سەرچاوە لە یۆنانی كۆن لە سەدەی (6- پ- ز) نموونەی بەكارهێنانی هەبووە، بەڵام لە (Amodern Dictionary Political Analiysis) دەڵێ‌ لە سەدەی (4 پ. ز) بووە نەك 6( پ- ز)، لەو كاتی لە شارۆچكەیەكی بچووك هاووڵاتیان كۆدەبوونەوە بۆ بڕیار دروستكردن، بە پێی (جمهوریة أفلاتون) شارێك بریتی بووە لە هەرێمی دەوڵەتێك، بەڵام دەبێ‌ ئەوەش بزانین لەو كاته‌دا مانای هاووڵاتی تەنیا چینەكانی سەروو وماقوڵەكانی دەگرتەوە، چینەكانی هەژارو بەندە و ئافرەت وغەوارە و ڕەگەزە بێ‌ هێزەكانی نەدەگرتەوە، كەمایەتییەكی دەگرتەوە بە پێی زۆربەی سەرچاوەكان ژمارە ی دانیشتوانی ئەوسای(ئەسینا) 30000 كەس بووە، بە پێی مانای ئۆرستكراتی بۆ هاووڵاتی تەنها 3000 لەو دانیشتوانە دیموكراسی گرتوونیه‌تەوە كە زانایانی ئەو سەردەمە بە تایبەتی (ئەفلاتون) داوای بۆ كردووە، لە هەندێ سەرچاوەی تر دەڵێت: ژمارەی دانیشتوانی 40 هەزاربووە، 25 هەزاری بەندە بووە، ئەوانەشی نەدەگرتەوە، تا ئەودواییەش ئەو بنەمایە لە لایەن ڕۆژئاوا پەیڕەو دەكرا، لە كاتی داگیركردنی كوردستان لە لایەن به‌ریتانیاوه‌ لە كاتی ڕاپرسیەكەی سەبارەت بە لكاندنی كوردستان بە ئێراقەوە، ڕاپرسیەكە تەنها ئەوانەی دەگرتەوە كە زیاترلە 2000روپیەیان هەیە و تەنها شمولی200 كەسی كرد لە سلێمانی.  

ئەسلی دیموكراسی وپەیوەندی بەئایینەوە: لەم سەردەمەدا بەخۆڕایی لایەنی سیكولار دیموكراسی كردۆتە موڵكی خۆی، رۆژئاواش بەكەلتوری خۆی دەزانێ، لای ئاینپەروەرانیش بەنامۆی سەیریدەكەن، ئەو دۆخە بووەته‌ پاساوێكی چاك بۆ دیكتاتۆریەت لەجیهانی ئیسلامی و دووركەوتنەوە لەدیموكراسی، لەكاتێكدا سەربردەی دیموكراسی جۆریكی ترە :

نە ئەوپیناسەیه‌ تەواو ڕاستە كەدەڵێن: لەحوكمی گەله‌وه‌ هاتوە، نە زادەی كەلتوری رۆژئاواو یۆنانیشە، هەریەكە لە(هیرۆدۆس)، (ئەرستۆ)، (ئەفلاتون).. لە بارەی ئەسلی دیموكراسیان نووسیوە، بەپێی(هیرۆدۆتس- كەلە كتێبە مێژووییەكەی نەقل كراوە) لە(522پ، ز) دیموكراسی لە عەجەم وەرگیراوە،  لەدوای ئەوەی فارس ناوچەكانی یۆنانی داگیر كردووە، حه‌وت زانای فارسی سێ‌ جۆر حوكم باس دەكەن  بۆ ئەو ناوچانەی ژێر دەستیان ، لەكۆتایی دا لەسەر پیشنیاری (ئۆتانۆس) شێوەی (ئیزۆنومیا) هەڵدەبژێرن بەمانای (یەكسانی لەبەردەم یاسا)، پرسی سەروەری یاساو یەكسانی لەبەردەم یاساو شەریعەت تەنهاو بەتەنها فكری ئایینیە، ئەگینا فكری بەشەری و حوكمەكانی كۆن هەردەم یاسا بۆهەژاروبێكەس جیابووه‌ لەگەڵ دەوڵەمەندو ئەشراف وئەرستۆكراسیەكان، هەربۆیەش دیموكراسی بەحوكمی لاوازەكان پۆلین كراوە، لەمێژوودا دوو ناو وەك باوكی دیموكراسی دێت(كلیسجنیز) لە (507 پ، ز) (بروانە: موسوعة البریطانية) بە سەلبی ناوی هاتوە ،ناوی دوەم ئەمبادیقلس بە باوكی دیموكراسی دیاری كراوە (بە ئیجابی)، ئەویش قوتابی (ح.داود) بوە، ئەوەش بە ڕوونی مانای مولكی ئاینی دەدا، بۆیە: لە مێژوودا ئەوانەی دژی بنەمای ئایینی و دیموكراسی و میللەت بوون زۆربەیان مولحیدوستۆیلی بوون، یەكەم زانا كە هەوڵی جیاكردنەوەی ئایین و سیاسەتی داوە سینكا(4-65م) فەیلەسوفی مولحیدی رۆم بووە، بەهەمان شێوە فەیلەسوفی یۆنانی كۆن (هركلیت) هەم مولحید بووە هەم دژبە بنەمای ئازادی و دیموكراسی بوە، زیاتر لایەنگیری دەسەڵاتی ستەمكار بوون، لەوانەش زینۆن(300 پ.ز) بۆ پاپای ئەسینا، ماركۆس ئۆلیتۆس وئیكتیپۆس(60-120) بە نۆكەری ئیمپراتۆر بە ناوبانگ بوو.. ئەوانە بە (ستۆیلی- ماستاوچی)ناوزەد دەكران، بە هەمان شێوە ئەرستۆ هۆبز و وماكیاڤیلی.. ، ئەرستۆ لە خزمەت داگیركەرێكی وەك فیلیپی مەقدونی بووە، دوایش بووە فەیلەسوفی رەسمی ئیمپراتۆریەت ومامۆستای ئەسكەندەری مەقدۆنی مونەزیری دەوڵەتی بەندایەتی بوو، دژی دیموكراسیش بوو بە پەڕەگری وەسف دەكرد (ديموكراسي پەڕەگر-Democrasy  EXTREME) (بڕوانه: ثرؤفيسؤر زكريا بشير امام – التنوير والحضارة ص53)،  سینكای دوەم مامۆستای نیرۆنی زۆردار بوو، میكاڤیلی بۆ بنەماڵەی حوكومداری مدیتچی وئاواش لاپلاس وهۆبز و... ، زانای هۆڵەندی هۆگۆ گرۆتیۆس(1583-1645)بە دامەزرێنەری یاسای دەولی وسیستەمی عەلمانی هەژمار دەكرێ‌ كەچی لایەنگری كۆیلەداری بووە .

 

نەرێنیەكانی دیموكراسی: ئەگەر دیموكراسی بگەڕێنینەوە سەر ئەسڵە ئایینیەكەی كە بریتیە لە یەكسانی بەرامبەر یاسا زۆر ئەرێنیە، بەڵام كە بیری مرۆڤ دەیەوێ گەشەی پێبكا ئیجابیانە هەڵبەتە سەلبیاتیشی تێدەكەوێت، دیموكراسیش ئەو دەرمانەی هەموو دەردان نییە وەك هەندێ‌ لایەنی كوردستان دیسان لە بەرنامەكانیان وەك ماركسیایەتیەكەیان بەپەلە تۆماریان كردەوە و دەڵێن: دیمكراسی دەرمانی هەموو دەردێكە (بڕوانە ووتاری مام جلال : راپۆرتی سیاسی كۆنگرەی یەكەمی ی ن ك)، ئیتر ئەگەر دیموكراسی پڕ بە باڵای خۆی پەیڕەو كرا واتە میللەت سەرچاوەی دەسەڵاتیش بێت ئەوا ئەو سەلبیە سەرەكیانەی هەیە كە هەریەكەیان دەبنە سەرچاوەی چەندین لقی تری سەلبیات، وا هەندێكیان لێ هەڵدەبژیًرین:

1-   زۆرجار بووە و هەمیشە میللەت یەك ڕابوون، كەچی هەڵەبوون، كەواتە زۆرایەتی پێوەری ڕاستی و دروستی ودادگەری نییە.

2-   زیاتر لەوەش هەردوو توێژینەوەی ئایینی و زانستی كۆكن كە ڕای گشتی عەوامی خەڵك بەشی هەرە زۆری بەهەڵەدا چووە، زیاتر ئەو بابەتانە دەگەڕێتەوە بۆ پسپۆڕی، خۆ ئەگەر100 ئەندازیار ڕایان وابوو نەخۆشێك عەمەلیات نەكرێ‌ و یەك پزیشك ڕای پێچەوانە بوو ڕای پزیشكەكە وەردەگیرێ‌.

3-   بەو شێوەیە دەنگی زاناو نەزان پسپۆڕو نا پسپۆڕی وەك یەكە لە دیموكراسیدا.

4-   لە زۆربەی دۆخەكان ئەو نوێنەرانەی هەڵیان دەبژێرین ئوتۆماتیكیانە دەبنە نوێنەری بەرژەوەندی خۆیان و دەوڵەمەندان، بۆیە لەو سیستەمە هەژاریەكی زۆر و كەمایەتیەكیش خۆش گوزەران دەبن.

5-   هەرچەندە شێوازی دەوڵەتی نیشتمانی وسیستەمی دیموكراسی تا ڕادەیەكی چاك كێشەی فرە پێكهاتەی چارەسەر كردووە، بەڵام هیشتا هەموو كێشە سەركییەكانی جیهان و ناوەخۆش، چ تاك چ بە كۆمەڵ بە دیموكراسی چارەسەر نابێت، هەتا كێشەی نەتەوایەتی پێ‌ چارەسەر نابێت كە گوایە تاكە چارەسەریەتی، ئەوەتا لە وڵاتانی دیموكراسیش كێشەی نەتەوایەتی بە گەرمی لە ئارادایە وەك: (كشمیر- هند)، (كوردستان- توركیا)، (فه‌ڵه‌ستین – ئیسرائیل)، (ئیرلەندا- بەریتانیا)، (كۆرسیكا – فرنسا)، (باسك – ئیسپانیا)، (سریلانكا- تامیل)...، (زۆربەی وڵاتانی هەردوو ئەمەریكا و- گەلانی ڕەسەنەكەی)، (ئوسترالیا- بورجوانیەكان)....، لەو كه‌موكورتیانه‌وه‌ سیستەمی دیموكراسی تەوافوقی سەری هەڵدا، ئیتر لەوەوە  زیاتر لە 80 ساڵ دروشمی بزوتنەوەی كوردی(دیموكراسی بۆ عێراق وئۆتۆنۆمی بۆكوردستان) هەڵە دەرچوو ..

6-   ڕۆسۆ دەلیت ئەو دیموكراسییە  (%100) پەیڕەونەكراوەو ناشكرێت، ئێستا بە مانای (دەسەڵاتی گەل) هەر نەماوە، مەگەر دیموكراسییە گاڵتەجاڕیەكەی لیبیای معمر قەزافی، دیموكراسی ئەسینی بووە یۆتۆپیا.

لەگەڵ زۆر سەلبیاتی تر .. سەرەڕای هه‌موو ئه‌مانه‌ باشترین ئەزموونی بەشەریەو ئه‌و كاته‌ی بەدیلەكەی دیكتاتۆریەته‌.

 

لیكدانەوەی ئایینپەروەران بۆ دیموكراسی ( خزمەتە بەدیكتاتۆری ودوور كەوتنەوە لەدیموكراسی)

لە دوا لیكدانەوەی ئەوجۆرە ئیسلامییەی دژی دیموكراسییە، دەبینی لیبڕاڵ دیموكراسی و دیموكراسی تێكەڵ كردووە، بۆیە هەریەكە بە جۆرێك دیموكراسی بە ڕێبازێكی كۆمەڵایەتی و سیاسی لە قەڵەم داوە و ناوی وەك: (أسلوب الحیاة، دین المعاصر، عقیدة الدیموقراطیة، .....)داوه‌ته‌ پاڵ، هەموو ئەو ناوو هاوەڵناوانەش هەڵەن.... ئەو وەسفانە دەشێ‌ لیبڕاڵ دیموكراسی بن، بەڵام دیموكراسی ئەو سیفەتانەی نییە، بە تایبەتی  دیموكراسی ئێستا مانا ڕەسەنەكەشی گۆڕاوە وەك لە پێشوو باسكرا، زیاتر مانای (دەست گۆڕی دەسەڵات، ئازادی بیروڕا، هەقی معارەزەیی، سەروەری یاسا بۆ گشت، ..) هەموو ئەو ئیجابیانە بە جۆرێك لە جۆرەكان لە پەیامە ئاسمانییەكاندا هەیە، ئەو دۆخە بۆ هەردوو جۆری دیموكراسییەكە ڕاستە چ ئەسینیەكە (ڕاستەوخۆیەكە) چ گۆڕاوەكە (ناڕاستەوخۆیەكە)، هەندێ تەوەر هەڵدەبژێرین:

1- دیموكراسی و پەرلەمان، پەرلەمانیش خۆی ناوێكە حوكمەكەی ئەكەوێتە سەر ناوەرۆكەكەی، هەر ئەو پەرلەمانە بوو لە 3/3 /1924 خیلافەتی ئیسلامی هەڵوەشاندەوەو هەم ئیسلامی قەدەغەكردو هەم كوردیشی قڕ كرد، هەمان ئەو پەرلەمانەش بووە لە ساڵانی 1999 بۆ 2000 سێ‌ ویلایەتی نایجیریای لە عەلمانیەوە گۆڕی بۆ شەریعەتی ئیسلامی، هەمان پەرلەمان مۆڵەتی جەنگەكانی جیهانی و سیستەمی ئیمپریالیزمی داوە، كەواتە دیموكراسی و پەرلەمان چاكەو خراپە، رەش وسپی هەڵدێنی، شیوعیەت ولیبرالیەتی لێ‌ بەرهەم دێت، سوشیالیستی وئیسلام دەدا، فاشی ودادگەریش دروست دەكا.. خۆشی نە رەِشەو نە سپی، نەچاك ونە خراب، نەئیسلامییە نەلیبرالیش، بەڵكوو وەسفی دەكەویتە سەر بەكارهینەرەكانی. خەریكە بڵێین ساڵی یەك رۆژ دیموكراسییە باقیەكەی تر مەدرەسەی براوەی دیموكراسییە نەك خودی دیموكراسیەكە. ووردتر لەوبارەیەوە (لیون برادەر) لەكتیبی ((political ideology)) وە (جاك لیڤی)ش لەكتیبی (democracy) زوری تریش وەسفی دیمكراسی بەبێ‌ لایەن وبێ ئایدیولوژیا و...دەكەن، بۆیە تاڕادەیەك ناونانی حزب وحكومەتێك  بە (پارتی دیموكراتی) هەڵەیە.

2- دیموكراسی ئێستا مانای (دەسەڵاتی گەل) نییە، زیاتر مانای دەستگۆڕی دەسەڵاته‌،  لە تەقەلایەكی تاقانەدا بۆ تەواو پەیڕەوكردنی دیموكراسی لە لیبیا ( بە پێی یاسای ژمارە 71: حزبایەتی قەدەغەیە) (پەرلەمان) (هەڵبژاردن) بە خیانەت لەقەڵەم دراو  لەجیاتی (امانات شعبیة) وەك (تشریع) و (لجان شعبیة)ش (تنفیذ) دانران.. گوایە ئەوە ڕاستەوخۆ (حوكمی گەلە) سەرۆك كۆماری نییە، (معمر قذافی) ڕابەری شۆڕش بوو نەك سەرۆك، كەچی لە كۆتاییدا هەر كەمایەتییەك نوێنەرن و هەر شێوازێكی ترە لە (پەرلەمان+  حكومەت+  مجالس البلدیات) و سەرباری دەردێكی تری كوشندەی نەگۆڕینی سەرۆك كە بەڕای زۆربەی لێكۆڵەرەوەكان داهێنانێكی ترە لە دیكتاتۆریەت.

3-هەر وڵات و هەر شارستانییەك بە جۆرێك دیموكراسی بۆ خۆی سوڕاندووە هێناویەتە سەر واقعی میللەتەكەی، بۆیە دیموكراسی ئەمەریكا لەگەڵ ڕووسیا جیاوازه‌، فه‌رنسا لەگەڵ بریتانیا حودایه‌ ..هەموو لەگەل هەموو جیان ..

 

دیموكراسی  و قەیرانی عەقڵی لەجهانی ئیسلامی

لەبنەچەدا ئایین بەگشتی واهاتووە كە پیشڕەو بێت، ئیستاش  بەڕوونی دیارە  جیهانی ئیسلامی كەوتۆتە دوا كاروانی گەشە، بەتایبەتی ووڵاتانی عەرەبی، كاتێ‌ ئەو پرسە درێژە دەكێشێ‌ لە دۆخەوەو دەپەڕێتەوە بۆ دیاردەو ئاسایی بوون، ئەوكاتەش كە عەقڵی موسولمان تەسلیمی ئەو واقیعە دەبێت و هەست بەوە ناكات كە دواكەوتووە دەبێتە قەیران(یان بە زاراوەی ئایینی دەبێتە جەهلی مرەكەب)، چەندین تویژینەوەو كتیب بەو سەردێڕە نوسراوە لەوانە: (بنیة العقل العربي –محمد عابد الجابري) ،(ازمة المثقفین العرب- عبداللە عروی) ،(فی نقد الفكر العربی-علی المخلسی) ،(ازمة العقل العربی –محمد الفزاوي) (اغتیال العقل: محنة الثقافة العربیة بین السلفیة والتبعیة –برهان غلیون)، (مساهمة فی حل ازمة العقل العربی المسلم- طه ابراهیم) ،(ازمة العقل العربی المعاصر-د. قاسم حسین صالح) (ازمة العقل العربی- د.حامد خلیل)، لەهەمووان ترسناكتر لە راپۆرتی سالی 2013 (intelligence Quotient)دا دەڵێت: ووڵاتانی عه‌ره‌بی لە (معدل الذكا‌ء) لەپاش هەموو جیهانن، تا ڕۆ بچینە ناو مەڵبەندی عەرەبی (كە كەنداوە) دەبینین ئەو قەیرانە زیاد دەكات، هەر لەو راپۆرتە ووڵاتانی كەنداو(قەتەر بەتایبەتی)زۆر لەپاشن،عێراق(بەو لەنگیەوە) لە پێشەوەی ووڵاتانی عه‌ره‌بییە، ڕوون دیارە عێراق بەتەواوی لە ژینگەی عەرەبی نییە، كەچی قەتەر بەتەواوی لەناو ئەو ژینگەیە .. ئەوەی زۆر جێی سەرنجە لەو رێسایە كە دەگۆترێ‌ پاشكۆیی ئابووری دەبێتە هۆی پاشكۆی سیاسیش، كەچی جیهانی عه‌ره‌بی داهاتێكی زۆری ئابووریشی هەیە لە پرۆژەی (فه‌رنسی- ئەلمانی) هاوبەش، بە ڕاشكاوانە تر دەڵێن ووڵاتانی  رۆژهەلاتی ناوەراست بە ماڵێكی زۆرو عەقڵیكی كەم كار دەكەن، خۆشیان تەسلیم بوون، ئەوەتا لە سەرەتای سەدەی بیستەم رازی بوون بە سیستەمی  ئینتداب و ئەو واقیعە سیاسی ویاساییەی عه‌ره‌بی ئێستا بەرهەمی ئینتدابە، ڕازی بوون بە ئینتداب مانای ڕازی بوونە بەوەی میللەتی به‌ریتانیاو فه‌رنسا مامۆستا بێت وعەرەبیش قوتابی، كە لەبنەمای ملتۆن بە ئاشكرا دەڵیت :(لا تدع بریطانیا تنسی رسالتها فی تعلیم اڵامم كیف تعیش)  لەكاتی دروست كردنیان لۆرانس ئەوەی ئاشكرا كردو ووتی بەشێوەیەك ووڵاتانی عه‌ره‌بی دروست دەكەین كە نرخی سەنتەكێیان نەبێت ، ئینجا بەیاساییش كرا، لە پەرەگرافی (4) ودیباجەی ماددەی (22)ی میساقی كۆمەڵەی نەتەوەكان(عصبة الامم) وەسفیان دەكات و دەڵێت: میللەتی شارستانی میللەتانی دواكەوتە فێری ئۆتۆنۆمی بكا تادەگاتە ئاستی دەوڵەت، جا ئەگەر ئەوە بارودۆخی عەقڵی عەرەبی بێت، دەبێت بارودۆخی عەقڵی ئەو میللەتە موسوڵمانانە  چۆن بیت كە لەژێركاریگەری كەلتوری عه‌ره‌بین و وادەزانن دەبێت ئایین لەوان وەرگیرێ، وەك لەكوردستانیش هەندی عەقڵ وا بیردەكاتەوەو لێیان بووه‌تە قەیرانی ئاوێتە.

لەلایەكی تریشەوە دەبێ ئەوە راست بكەینەوە كە ئایین نابێتە هۆی دواكەوتن وقەیران بۆ هیچ میللەتێك بەلكو فقهی ئایینیە بەناوی ئەوەی (تعمق)لە ئایین باش نییە، عەقڵانیەت لە ئاین لات دەدا، فه‌لسه‌فەو فكر تێكت دەدا، داخستنی دەرگای ئیجتهاد بە هۆی(السلف لم یترك للخلف شیئا)..ئەوانە هەموو دوركەوتنەوەیە لە ئەسڵی پەیامی مرۆڤ لەلایەن پەروەردگاری(كەبەرپاكردنی شارستانی) یە، هەندێ فەقیهو ئیمام  هۆكارن بۆ دروست بوونی قەیرانی عەقڵی عه‌ره‌بی وجیهانی ئیسلامی، ئەگەر چی ئەو مەبەستەشیان نەبووبێت، بەتایبەتی پرسی (فەزلی عەرەب)، گەلێ‌ زۆرن بەڵام زیاتر ئەوانەی خوارەوە توند تر بوون: ئیمامی ( شافعی، احمد، مالك، ابن تیمیە، ابوقاسم زمشخری ، حافظ العراقی، إمام الهیثمی، إسحاق بن إبراهیم،عبد الله بن الزبیر الحمیدی، سعید بن منصور جاحیز و...زۆری تر)، (ابن قتیبە ) لە كتیبی ( فضل العرب والتنبیه علی علومها)، إمام العراقی (محجة القرب فی فضل العرب) مرعی الكرمی ( مسبوك الذهب فی فضل العرب)، الشیخ بكر أبو زید ( خصائص جزیرة العرب) ...زۆربەی ئەوانە دەیان ووت: پیویستە قسە بە عه‌ره‌بی بكریت بۆ عەقڵ باش ترە، لەوبارەیەوە ئیمام ئیبن تەیمییە دەڵێت: (وإنما الطریق الحسن: اعتیاد الخطاب بالعربیة، حتی یتلقنها الصغار فی الدور والمكاتب، هەروەها  دەڵێت: (فغلب علی العرب القوة العقلیة النطقیة، .. ولهذا كانت العرب أفضل اڵامم)، زۆر بە توندی دژی (ابن سینا)وەستاوە بەگەمژەی وەسف كردوە چونكە ووتویەتی خوا هیچ میللەتێكی لە میللەتێكی تر زیرەك تر دروست نەكردووە،  دەڵێت: (... كما أن جنس العرب یستحق من المحبة والموالاة ما لا یستحقه سائر اجناس بنی ادم.)  ئیمام یوسف الحنبلی لە كتیبی(مسبوك الذهب، فی فضل العرب) بە تەرازوویه‌كی تر پۆلێنی میللەتان دەكات و دەڵێت:  (أن جنس العرب أفضل من جنس العجم، كما إن جنس الرجل أفضل من جنس المرأة من حیث الطائفة والعموم) ،  ئەو تەوەرە زیرەكی وعاقڵیەكی بێماندووبوون بە عەرەب  دەدا، بۆ ئەوەی بەبیركردنەوەو داهێنان خەریك نەبن، ئیتر دەبیتە سەرچاوەی دواكەوتن، لەو تەوەرەی داهاتووش بەرگریان دەكوژێ بەوەی گوایە دژایەتیان كوفرە (بغض جنس العرب ومعاداتهم كفر... وأن محبتهم سبب قوة الإیمان) بۆیە خۆشیان بۆ بەرگری ئامادە نەكرد، بزانە چۆن ئەو زنجیرە وەسفە بۆیان دەبێتە قەیران، لەسەر ئەو بنچینە ( أبو القاسم محمود الزمخشری) دەڵێت:  چەندە بەختەوەرم خوایە بە عه‌ره‌بت دروست كردووم (اللهَ أحمدُ علی أن جعلنی من علما‌ء العربیة، وجبلنی علی الغضب للعرب والعصبیة، وأبی لی أن أنفرد عن صمیم أنصارهم وأمتاز، وأنضوی إلی لفیف الشعوبیة وأنحاز، وعصمنی من مذهبهم الذی لم یُجْدِ علیهم إلا الرشقَ بألسنة اللاعنینَ، والمَشْقَ بأسِنَّة الطاعنین) ، دوای ئەوانە هەنگاوێكی تر دەنێن، عەقڵی عه‌ره‌بی لە خۆبایی دەكەن ودەڵێن ئەو فەزڵ وزیرەكییە لەبەر ئایین وپیغمبەر نییە، هەر خودا بەتایبەت به‌ عه‌ره‌بی داوە: ( واعلم أنًهُ لیسَ فَضلُ العَرَبِ بمجردِ كَوْنِ النبی (ص) مِنْهُمْ كما یُتَوهمُ -وإنْ كانَ هۆ علیه السلام قد زَادَهُمْ فضلاً وشرفاً بلا ریب- بل هُمْ فی أنْفُسِهِمْ أفْضَلُ ۆأشرفُ وأكْمَلُ) . دەشڵێن (تفضیل العروبة إنما هو اختیار من الله تعالی)، لەوانەوە (امة عربیة واحدة ذات رسالة خالدة)هاتووە، لە (المیثاق العربی لحقوق الإنسان 2004)وەسفی (ئومەی عه‌ره‌بی) وادەكات:  (انطلاقاً من إیمان اڵامة العربیة بكرامة الإنسان الذی اعزه الله منذ بد‌ء الخلیقة)، خاوەنی كتێبی (العروبة بین الشعوبیة الإستعمار) دەڵێت:  خواش بۆ پیادەكردنی پەیامەكانی پێویستی بە عه‌ره‌ب هەبووە، ئەو جۆرە بیركرنەوە بووه‌تە سەرچاوەی وەستانی عەقڵی عه‌ره‌بی ودواكەوتنی و دروست بوونی قەیرانی عەقڵی و نەگونجان لەگەل ئایین پیش ئەوەی نەگونجێن لەگەڵ دیموكراسی،  لەكاتێكا دەقی ئایینی بە روونی دژی هەموو ئەو تەقەلا خواروخێچانە هاتووە: (..ان اكرمكم عند الله أتقاكم)، (لا فضل لعربی علی أعجمی ولا أبیض علی اسود..).

 

زانیاری وداتا بۆقەیرانەكانیان: تا ڕادەیەكی زۆر جیهانی ئیسلامی خۆی لەو وەسفانە رزگاركردوەو هەریەكەو بەجۆریك وادیموكراسی پەیرەو دەكات، ئەو راپۆرت وتویژینەوانە زیاتر وا روو لەعەرەبە، لە ڕاپۆرتێكی (بەڕێوەبەری نەخشەی سیاسی وەزارەتی دەرەوەی ئەمریكی) لە ژێر ناوی (ﻨﺤﻭ ﺩﻴﻤﻘﺭﺍﻁﻴﺔ ﺸﺎﻤﻠﺔ ﻓﻰ ﺍﻟﻌﺎﻟﻡ ﺍﻹﺴﻼﻤﻲ  2003) دەڵێت: جگە لە(ئیسرائیل) باقی ووڵاتی عه‌ره‌بی بە دیكتاتۆریەتێكی زۆر تاریك وەسف دەكات، زۆر دوورن لەدیموكراسی، لەڕاپۆرتی (التنمیة الإنسانیة العربیة)شدا هاتووە: كەمترین ئازادی لە جیهان بۆ ووڵاتانی عه‌ره‌بی دەگەڕێتەوە، بەڵكو زۆربەی ووڵاتانیان لە پۆلی (الدولة الفاشلة)  ومیللەتەكەش بە لاوازو سست وبێ‌ ئیرادە پۆلێن كراوە.. هەر لە راپۆرتەكانی (چاكسازی رۆژهەڵاتی ناوەراست)دا هاتووە:  14ملیۆن  بێ‌ ئیش وكار وبرسی هەیە،  بە پێی راپۆرتی (التنمیة البشریة  لعام 2002) دەكاتە40%، بۆ ساڵی2020  نزیكەی 100ملیۆن ئامادە دەبێ‌ بۆ كار كەچی  دەوڵەت  دەتوانێ 6ملیۆن وەرگرێ، جگە لەنەوت تەنها 1%ی بازاڕی جیهانی كەل وپەلی رۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تیدایە، تەنانەت قەبارەی ئاڵ و گۆڕی بازرگانی لە نێوەخۆیان كەمترە لە 6%، 260 ملیۆن عەرەب بە ئەندازەی 40 ملیۆن ئیسپانی بەرهەمیان نییە، 3% ی ئافرەتان دەتوانن كار بكەن، ونیوەی ئافرەتانیان نەخوێندەوارە، بە پێی راپۆرتی (التنمیة البشریة)  سەرجەم 51%ی عەرەب دەیەوێ‌ كۆچ بكا.

 لەراپۆرتە نهینیەكان بەئاشكرا ناوی عەرەب دێت بۆ ئەو قەیرانە، ئەگەرچی وەك رێزێك بۆ عەرەب جاری وا هه‌یە لەجیاتی عەرەب ناوی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و سەرووی ئەفریقا دێت، یان به‌جیهانی ئیسلامیش ناوزەد دەكەن، لە (تقریر راند- دیسمبر 2004م)لەژێرناونیشانی ( العالم الإسلامی بعد 11 سبتمبر):  یشكل العرب حوالی 20% من مسلمی العالم، والعالم العربی یتصف بمعدلات أعلی للاضطرابات الاقتصادیة والاجتماعیة والسیاسیة من المناطق اڵاخری، وبالمقارنة، المسلمون غیر العرب یتمتعون بقدر أفضل من الدیمقراطیة من الناحیة السیاسیة  .... اذ إن الفكر اڵاكثر ابتكاراً وتطوراً حول الإسلام یوجد فی مناطق تقع خارج العالم العربی..، تا لە (Webster Dictionary)دا  وای لیهاتووە ووشەی عەرەب مانای هەڵبژاردنی ساختەو دژبەدیموكراسی دەدا، هەربۆیەش ئەو هەموو پرۆژە چاكسازیە جیهانەیه‌ی بۆ دەرچووە، لەوانە: پڕۆژەی ئەوروپی بۆ چاكسازی  ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست (كۆنگرەی برشلۆنە 1995)، پرۆژەی( مبادرة الشراكة كۆلن پاول /امریكا  12دیسمبر2002)، پرۆژەی ( ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی گەورەی ئەمریكی لە 2004)، پرۆژەی (المبادرة اڵالمانیة)، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی تازە 2004ز، ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستی فراوان ئەلمانیا و فه‌ڕه‌نسا 2004 ز، پڕۆژەی ئیسرائیل (شمعون بیرس- الشرق اڵاوسط الجدید)، لە(مبادرة كولن باول)دا هاتووە: رۆژهەڵاتی ناوەڕاست خاوەنی رەسەنی زانست وهونەرو شارستانین كەچی ئیستا میللەتانی ئەو ناوچە هەژارن لە زانستی سیاسی وئازادی وئابوری ..، حكومەتەكانیشیان بریتین لە دیكتاتۆرو نادیموكراسی، 10 ملیۆن منداڵ و نیوەی ئافرەتانیان نەخوێندەوارە، سەرجەم 65 ملیۆن نەخویندەواری لێیە.  تێكڕای قەیرانەكان لەكتێبی( حتمیة التغیر –فی الشرق اڵاوسط)واهاتووە:1-الحروب. 2- التوتر بین العالم العربی والعالم المتحضر. 3- مشاكل الداخلیة. 4-عدم وجود الحریة. 5- حكم قبلي. 6-الطریق الوحید للتغیر هي إما الإنقلابات أو الإغتیالات. 7- سیاسة فیها یساوی عنف ..)، لە( مشروع  اخوان مسلمین للإصلاح) دەڵێت: (سستی لەگەشە- گەندەڵی وزوڵم- پاشكەوتنی زانست وته‌كنۆلۆجی) جیهانی عه‌ره‌بی كوشتووە.

 

رۆلی رۆژئاوا لە نەبوونی دیموكراسی لە جیهانی ئیسلامی

خودی رۆژئاواو باقی جیهان سودمەندن لەو دۆخە دواكەوتوەی عه‌ره‌ب و جیهانی ئیسلامی، بۆیە لەدابەشی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست (بە پێی سایكس پیكۆو سیڤەر) وادابەش كران (وەك توینبی ووتەنی) جێی دیموكراسی نەبێتەوە ،دابەشیەكە بۆ مانەوەی كێشە بوو كە لەسیڤەر بەرجەستە كرا بەو شیوەیەی خوارەوە: مادەی 62-64 سەبارەت بە كوردستانە، سوریا و عێراق بەپێی مادەكانی 94 هەتا 97 دروست كران . ئیسرائیل.. بەپێی ماددەی (95). حیجاز بەپێی ماددەكانی (98-99). بەو شێوەیە میسر بەپێی مادەی (101).  سودان لە مادەی (113) ،  مەغریب و تونس لە ماددەی (118).  لیبیا بە ماددەی (121).

ئیستعمار یەكەمجار هەوڵی داوە ئایینیان لاوازبكات و ئایدیۆلۆجیای بەدیل بڵاو بكاتەوە، یان بۆشایی ئایدیۆلۆجیش هەر بەشێك بووە لەو تەقەلایە، لورنس براون‏ دەڵێ‌ گەورەترین دیوار لە پێش داگیركار وئیستعمار ئایینە، سەركردەی پورتوگالی لە(1515ز) بە قه‌ڵاچۆی ئایین وئایدیۆلۆجیا بەرەو جیهانی ئیسلامی هات، كلادستون- سەرۆك وەزیرانی بەریتانیا دەڵێت: ناتوانین جیهانی ئیسلامی داگیربكەین تا (قورئان)یان لەنێو دورنەخەینەوە، بۆیەش لەجیهانی ئیسلامی لە كوێ ئایین لاوازبوو لەوێ‌ یەكەم پێگەی ئیستعماری لێ دروست بوو، بۆیە سەرسامی نییە یەكەم پێگەی (بەمورتاحی) ئیستیعمار لەجیهانی ئیسلامی  حیجاز بووە، كە یەكەم پرۆسەی لێك جیاكردنەوەی ئایین لە دەسەڵاتی ئەنجامدرا، لەنێوان (حمد كوڕی سعود) و (محمد كوڕی عەبدولوەهاب) لەساڵی( 1737ز) كە ئایین بۆ یەكەم ودەسەڵاتیش بۆ دووەم ،  رۆجی غارودی هەروەهاش مەكسیم رۆدنسن دەڵێن ئیستعمار بۆ جێگیر بوونی خۆی لە ووڵاتانی داگیركراو هەوڵی یەكەمی دەركێشانی ئایین وكەلتوری ڕەسەنی ئەو ووڵاتە بووە، لەجێیدا ئایدیۆلۆجییەكی نوێ بتاشێ، بۆیە تەبشیری پێشڕەوی ئیستعمارە، مەبەستی بنچینە تەبشیری گۆڕینی ئایینی داگیركراو بووە بۆیە  پێشەنگی داگیركاری بووە، لەوەش زیاتر (جورج كیرك )خاوەنی كتیبی ( موجز تاریخ الشرق الاوسط -A short History Of the Middia East)  دەڵێ‌ پرۆژەی ناسیۆنالیزمی عەرەبی (واتە عروبی) لە ( دار المندوب السامی البریطانی) دروست كراوە، وەك بەشێك لە پرۆژەی داگیركاری، تەنانەت داگیركەر هەوڵی داوە ئایینیكی بەهێزو بەرگر بگۆڕێ‌ بە ئایینێكی تری سادەو بێ‌ گیان، بۆ ئەو باش بووە ئایینی ئیسلام كە پڕ بەرگریەو دژی داگیركارییە نەمێنێ، بۆیە ئایینی ئیسلامی ڕاستەقینە هەرگیز ناشێت ونابێتە كەرەستەی هیچ داگیركەرێك، هەر ئەوە نییە نابێتە ئامرازی داگیركەربەڵكو دەبێتە ئامرازی دژی داگیركەر، ئەگەر بووە ئامرازی داگیركاری یان بووە ئامرازی بەرگری نەكردن ئەوە بەسوڕدراوی بەكارهاتووە وەك زۆر جار وابەكارهاتووە،

لەوەوە بەروونی بۆمان دەردەكەوێ كە رۆژئاواو پرۆسەی ئیستعماری هاندەری دیموكراسی نەبووە.

هەر لەو ڕەوتەوە عەلمانیەتی جیهانی ئیسلامی بەتوندڕەوی هاتۆتە مەیدان، وەك عەلمانی رۆژئاوا نییە، عەلمانی جیهانی ئیسلامی پێویستی بە تێكدانی بناغە كۆمەڵایەتی وبەشێكی گرنگی كەلتوورو نەریت وفەرهەنگ هەیە تا جێی ببێتەوە وبحەسێتەوە، عادەتەن ئەو هەنگاوانەش بە وێرانكردنی ژێرخانی كۆمەڵگا لە ئەخلاق و بەها و ئاكارەكان دەست پێ‌ دەكا، بێ‌ ئەوەی بتوانێ‌ دروستی بكاتەوە، بەو پێیە وای لێ‌ دێت دەسەڵاتی سیاسی و بیری گەندەڵی تەنها بتوانێ‌ لە كۆمەڵگەیەكی گەندەڵا بژی، وەك ئێستا لە زۆربەی ئەزموونەكانی عەلمانی جیهانی ئیسلام دەبینین بە كوردستانیشەوە، لەوەوە جەختیكی زۆر دەكرێ گوایە دیموكراسی لەجیهانی ئیسلامی و عه‌ره‌بی بە بەرپاكردنی عەلمانیەت و لێك جیاكردنەوەی ئایین وسیاسەت دێتەدی، بەو شێوەیە بە یەكجاری دیموكراسی نامۆ دەكات وەك نامۆ بوونی عەلمانیەت.

ئەنجام : دواكەوتن ونەبوونی دیموكراسی لەجیهانی ئیسلامی هۆكاری خۆی هەیە، هەمان ئەو هۆكارانەو هۆكاری سەرباری تر وای كردووە ئیستا (قەیرانی نەبوونی دیموكراسی )زیاتر لە ووڵاتانی عه‌ره‌بی قەتیس بمێنێت، هۆكارەكانیش زاتی ومەوزوعین، ناوەكی ودەرەكین، كە لەسەروو باسكرا، ئەوبارودۆخە چارەسەر نابێت تاچاكسازیەكی بنەرەتی لە:

1-   فقهی ئایینی نەكریت.

2-    چاكسازی لەرۆژهەڵاتی ناوەراست نەكریت بە تەرازووی خۆماڵی –واتە هەڵوەشاندنەوەی سایكس پیكۆ.

3-   بۆ هەموو میللەتان مافی چارەنوس بدرێت.

4-    ئینجا گەشەو دیموكراسی ودادگەری.