دیموكراسی

05/10/2019 20:50:04

جه‌مال حه‌مه‌ڕه‌شید

دیموکراسى وشەیەکى یۆنانى کۆنەو لە دوو بڕگە پێکهاتووە (Demos ) واتە گەل (Kratos واتە دەسەڵات کە بە گشتى دەسەڵاتى گەل دەگەیەنێت.

دیموکراسیش وەک زۆربەى چەمکەکانى ترى بوارى زانستە مرۆڤایەتیەکان چەندین پێناسى بۆ کراوەو هەر یەکەشیان لایەنگرى خۆى هەیەو لە هەندێک ڕوەوە لەوى تر جیاوازە.(1)

بەڵام گرنگ ئەوەیە کە دیموکراسیەتى هاوچەرخ پێناسە یۆنانیە کۆنەکەى کە بە ( حوکمى گەل) ناسراوە تێپەڕاندوە، چونکە حوکمى گەل بە ناوەڕۆکە یۆنانیەکەوە دیموکراسیەتى ڕاستەوخۆ دەخوازێت و لە ئێستاشدا داوا کردنى ئەم مۆدێلە لە دیموکراسى وەک داوایەکى یۆتۆپیایى دەردەکەوێت. ئەمەش بێ ئەوەى ماناى ئەوە بێت کە دیموکراسیەتى هاوچەرخ بە تەواوى لەو مانایە دابڕاوە. بەڵکو مەبەست لەم سەرنجە ئەوەیە کە لەگەڵ پێشکەوتنى کۆمەڵگەى مرۆڤایەتیدا، ئەم چەمکەش ناوەڕۆکى گۆڕاوەو شێوەى نوێ ى بە خۆ وەرگرتوە.

دەتوانرێت بوترێت دیموکراسى لانى کەم شێوەیەکە لە شێوەکانى حوکمکردن واتە ڕێگایەکى تایبەتە بۆ گەیشتن بە بڕیارە حکومیەکان (2)، حکومەتێکى دیموکراسى لەبەر تیشکى ئەو پێناسەى سەرەوەدا، بە لایەنى کەمەوە دەبێت هەڵگرى ئەم خەسڵەتانەى خوارەوە بێت:

1- حوکمى زۆرینە: کاتێک گەل جیاوازى لە ناوخۆیدا دروست دەبێت لە سەر ئەوەى پێویستە حکومەت چى بکات و چى نەکات؟ ئەو کاتە پێوەر بۆ یەکلایى کردنەوەى ئەم جیاوازیەو دەرکردنى بڕیارى پێویست لەگەڵ بونى زۆرینەیە واتە زۆرینەى گەل (کە زۆربەى جار زۆرینەى نوێنەرانى گەلە) بڕیارى لەسەر چى بوو کارەکە بەو جۆرە دەبێت و ئەوە دەبێت بە بڕیارى فەرمى پەیڕەو کراو.

(دیموکراسى بریتى یە لە ئامرازێک کە گەل حوکمى خۆى پێ دەکات و وەسیلەیەکە تەعبیرى پێ لە ویست و سەروەرێتى خۆى دەداتەوەو لە ڕێ ى ئەمەوە مومارەسەى دەسەڵات لە دەوڵەتەکەیدا دەکات) (3)

2- وەڵامدانەوەى حکومەت بۆ ویستى گەل: حکومەتى دیموکراسى ئەوە دەکات کە گەلەکەى داواى دەکات و دەیخوازێت.

3- یەکسانى سیاسى: واتە دەبێت دەرفەت بۆ هەموو کەس بۆ بەشدارى کردن لە دروستکردنى بڕیارى سیاسیدا یەکسان بێت.

نوسەرى ئەمریکى فۆکۆیاما لە پێناسەى دیموکراسیدا دەڵێت(4): ( دیموکراسیەت بریتى یە لە مافى هەموو هاوڵاتیەک لەوەى بەشى لە ژیانى سیاسیدا هەبێت واتە مافى هەموو هاوڵاتیەکە لە دەنگدان و بەشدارى لە ژیانى سیاسیدا)

هەر لەسەر ئەم بناغەیەش (فۆکۆیاما) وڵاتى دیموکراسیش بەم جۆرە پێناسە دەکات: (ئەو وڵاتەى کە مافى هەڵبژاردنى حکومەت لە ڕێگەى هەڵبژاردنى دەورى و فرەیى و نهێنى یەوە بۆ هاوڵاتیانى خۆى دەستەبەر دەکات لەسەر بناغەى یەکسانێتى لە دەنگداندا).

ئەم پێناسە تا ڕادەیەکى زۆر لە ناوەندە جیهانیەکەدا بوەتە پێناسەیەکى باوى دیموکراسى و زۆرێک لە لێکۆڵەر و نوسەرە سیاسیەکان پێى ڕازین.

(سمیر أمین) دەڵێت: ( دیموکراسیەتى سیاسى لەسەر پرەنسیپى هەڵبژاردنى دەزگا جۆراو جۆرەکانى فەرمانڕەوایى لە ڕێگەى هەڵبژاردنى ئازاد و ڕاستەوە دادەمەزرێت).

د. سعد الدین ابراهیم خاوەنى کتێبى (کۆمەڵگا و دەوڵەت لە نیشتمانى عەرەبیدا) دەربارەى دیموکراسى دەڵێت: ( دیموکراسیەت هەر لە بنەڕەتەوە واتاى بەشدارى سیاسى لەسەر بەربڵاوترین ئاست دەگەیەنێت بۆ ڕۆڵەکانى گەل و پێکهاتە کۆمەڵایەتیەکان).

پێداویستیەکانى دیموکراسیەتیش بریتین لە: فرەیى سیاسى، ڕێز گرتنى ڕاى بەرامبەر، ڕازى بون بە پێکەوە ژیان و ململانێ ى ئاشتیانەى دیموکراسى، بونى کەش و هەوایەکى ڕاستەقینە لە متمانەو دان نانى بەرامبەر بە بونى یەکتردا، وە مافى بەردەوام بون لە ڕادەربڕین.

زاناى کۆمەڵناسى بەریتانى (توم بوتمور) (1980) قسە لەسەر ئەو پەرەسەندنە دەکات کە بەسەر چەمکى دیموکراسیەتدا هاتوەو دەڵێت: ( دیموکراسى تەنها هۆکارێکە بۆ هەڵبژاردنى سەرکردە سیاسیەکان).

هەروەها پێناسەى نوسەرێکى تر باس دەکات سەبارەت بە دیموکراسى کە ئەویش (شومبێرە) و دەڵێت: ( شێوازى دیموکراسى بریتى یە لەو ڕێکخستنە دام و دەزگایى یە بۆ گەیشتن بە بڕیارە سیاسیەکان).

موریس دوڤرجیەش کە نوسەرێکى فەڕەنسییە بە شێوەیەک وەسفى دیموکراسى دەکات کە سیستەمێکە لە ڕێگەیەوە زۆرینەى دانیشتوان هەڵدەستن بە هەڵبژاردنى حکومەت، کەمایەتیش مافى ڕا دەربڕینى هەیەو هەموو بیر و باوەڕ و ڕەوتەکان جێگاى ڕێز گرتنن و هاوڵاتیانیش تێیدا یەکسانن.

ئەم تێڕوانینە نوێ یە بۆ دیموکراسى کە لە زۆربەى پێناسەکاندا وە دەرکەوت، دیموکراسى دەکات بە میکانیزمێکى بێ لایەن بۆ بەڕێوە بردنى ژیانى سیاسى، دکتۆر وەحید عبد المجید لەم ڕوانگەوە دەڵێت:( ئەزمونى دیموکراسى کۆمەڵێک میکانیزمى بەرهەم هێناوە و ڕۆژ بە ڕۆژ زیاتر دەچەسپێن و ڕەگ دا دەکوتن  بە جۆرێک کە خەریکە سەربەخۆیى تەواو لە بنچینە فەلسەفى و کۆمەڵایەتیەکەى لە نموونە خۆرئاوایى یەکەى بە دەست دەهێنێت).(5)

لە هەموو حاڵەتێکدا چەمکى دیموکراسى  دوو ڕوو دەگرێتەوە:

1- ڕژێمێکە بۆ حکومەت کردن.

2- کۆمەڵێک میکانیزم و دام و دەزگایە کە ئەرکى ئەمانەش بە دەست هێنانى دوو پێداویستى سەرەکى یە:

أ‌-     تواناى شۆڕ بونەوە بە ناو ویستى زۆرینەى گەلدا و گوزارشت لێدانەوەى، واتە وەڵامدانەوەى پرسیارەکانى کێ نوێنەرایەتى دەکات و چۆن حوکمى دەکات؟ بۆ پیادە کردنى ئەمەش، ئازادى پێکهێنانى پارتە سیاسیەکان و مافى هەڵبژاردن و دەنگدانى ئازاد دەخوازێت.

ب‌-    دەستەبەر کردنى ئەو ڕێ و شوێنانەى گەرەنتى ئەوە بکات دەنگدەران چیان دەوێت لە نوێنەرەکانیان ئەوان بەو جۆرە بکەن، کاتێکیش لە ئەرکەکانى سەرشانیان کەمتەرخەمیان کرد بتوانرێت بگۆڕدرێن، ئەمەش لە ڕێگەى چاودێرى گەل بە سەر دەسەڵات و بوونى ئاڵ و گۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات و هەڵبژاردنى دەوریەوە دێتە دى، کە ئەمەش کرۆکى دیموکراسى پێکدەهێنێت(6).

واتە ناوەڕۆک و کرۆکى دیموکراسى دوور لە پێچ و پەناو گیروگرفتى زاراوە و پێناسەکان، بریتیە لەو میکانیزم و ڕێ و شوێن و شێواز و گەرەنتیانەى کە خەڵکى لە ڕێگەى ئەوانەوە دەتوانن خۆیان فەرمانڕەواکانى خۆیان هەڵبژێرن و ڕژێم و فەرمانڕەواو مۆدێلێک لە ژیانیان بە سەردا نەسەپێنرێت کە دڵخوازى ئەوان نییەو نایانەوێت، دواتر کۆمەڵگا تواناى چاودێرى ئەم دەسەڵاتەى هەبێت و فەرمانڕەواکان لە چوارچێوەى دەستورێکى ئازاددا مومارەسەى دەسەڵات بکەن و لە کاتى لادان و سەرپێچى کردنى مەرجەکانى فەرمانڕەوایەتى کردن، بتوانرێت بەرکەنار بخرێن و لەسەر کورسى دەسەڵات بهێنرێنە خوارەوە و کەسانى ترى دڵسۆز و شایستە بخرێتە شوێنیان. هەروەها ئەوە دەگەیەنێت کە دەسەڵات موڵکى شەخس و گروپێکى دیارى کراو نییە بەڵکو گەل خاوەنیەتى ، وە توندو تیژى لە کایەى سیاسەت بکرێتە دەرەوەو ماف و ئازادیە تاکە کەسى و گشتیەکان دەستەبەر بکرێن. ئەمە ئەو دیموکراسیەیە کە بە دواى دەگەڕێین و بانگەشەى بۆ دەکەین. دیموکراسیەت بەو واتایەى چەندین میکانیزم و شێوازە بۆ ڕێکخستنى جوڵانەوەى ژیانى سیاسى و کارلێکردنەکانى لە کۆمەڵگادا. لەگەڵ دەستەبەر کردنى پاراستنى کۆمەڵگاى مەدەنى، ئەو میکانیزمانەى کە لە کۆتاییدا دەبنە هۆى ئەوەى دەسەڵاتى سیاسى یاخود دەوڵەت بە شێوەیەکى سروشتى لە کۆمەڵگاوە سەرچاوە بگرێت، وە دەربڕى ڕاى زۆرینەى کۆمەڵگا بێت لەگەڵ ڕێز گرتن لە کەمینەو پاراستنى مافیان لە بون و بەردەوامى و کار کردن و ڕا دەربڕین و گوزارشت لە خۆ کردن، ئەمەش هەر لە سەرەتاوە دەخوازێ ئازادى سیاسى بسەلمێنرێت و بۆ هەموو لایەکیش دەستەبەر بکرێت لەگەڵ ڕازى بون بە فرەیى سیاسى و فکرى و چالاکى پارتایەتى، وە فەراهەمکردنى هەموو بە مەرج گرتنە دەستورى و سیاسى و یاسایى یە پێویستەکان بۆ پارێزگاریکردن لە مافى جیاواز بون بۆ تاک و کۆمەڵ و گروپەکان، لەگەڵ داننان بە پرەنسیپى پێکەوە ژیان و کێبڕکێى سیاسى ئاشتیانە لە نێوان ئەوان و وازهێنان لە بەکارهێنانى توندوتیژى و ئاڵ و گۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات لە ڕێگەى هەڵبژاردنى ئازادو ڕاستەوخۆ و نهێنیەوە، کە هەموو هاوڵاتیان وەک یەک مافى دەنگدانیان هەبێت بە دوور لە هەڵاواردن لەسەر بناغەى نەتەوایەتى یان ئاین یان مەزهەب و ڕەگەز و پایەى کۆمەڵایەتى و سیاسى و ئابورى.

لێرەشەوە سەرجەم ڕەوت و هێزەکانى ناو کۆمەڵگە دەتوانن لەگەڵ باوەڕبون بە سەرەتاکانى دیموکراسى برەو بە پرۆگرامە سیاسیەکەیان بدەن و لە ڕێگەى شێواز و میکانیزمە دیموکراسیەکانەوە بانگەشەى بۆ بکات.

پرنسیپەکانى دیموکراسى:

لە خوارەوە باس لە چەند پرنسیپێک دەکەین کە تا ڕادەیەکى باش دەرخەرى ڕۆحى دیموکراسین:

یەکەم: بوونى دەستوور:

دەستوور بەرزترین یاساى ناو وڵات و بەردى بناغەى دروست بونى دەوڵەت و ئاراستەدان بە کۆمەڵگاى سیاسی یە. لە دەستوردا دام و دەزگا پێکهێنەرەکانى دەوڵەت و دەسەڵات و پەیوەندى نێوانیان و ماف و ئەرکە بنەڕەتیەکانى دەسەڵات و هاوڵاتیان دیارى دەکرێت. دەسەڵاتەکان بەسەر ئۆرگانەکاندا دابەش دەکرێت و شێوەى پیادە کردنى دەسەڵات و سەرچاوەى شەرعیەت و ئامانجە باڵاکانى کۆمەڵگا دەستنیشان دەکرێت. بۆ ئەوەى مەسەلەى فەرمانڕەوایى کردن و مومارەسەى دەسەڵات بۆ زەوق و میزاج و سەلیقەى کەسێک یاخود چەند کەسێک بەجێ نەهێڵرێت و دەسەڵاتەکانیش دیارى بکرێن و کەس نەتوانێت بیانبەزێنێت.

دەستور ئەو بەڵگەنامەیە یە کە ناوەڕۆکى ئەو (گرێبەست)ە یان ئەو پەیمانە کۆمەڵایەتییە دەردەبڕێت کە لە نێوان گەل و فەرمانڕەوایاندا هەیەو چوارچێوە بۆ دەسەڵاتەکان و شێوازەکان و ماف و ئازادیەکان دیارى دەکات.

دووەم: فرەلایەنى:

فرەلایەنى بە تایبەتیش فرەلایەنى سیاسى پرەنسیپێکى هەرە گرنگى دیموکراسى یەو نیشانەى بوونى ئازادى خۆڕێکخستن و ئازادى بیروڕا دەربڕین و دەرفەتى بەشدارى سیاسى یە. واتە لە سایەى سیستمێکى فرەلایەندا سیاسەت دەبێتە کارى هەموان و لەلایەن کۆمەڵە کەسانێکى دیارى کراوەوە دەستى بەسەردا ناگیرێت. فرەلایەنى واتە بوونى زیاتر لە بژاردەیەک لە بەردەم هاوڵاتیدا لە کاتى هەڵبژاردندا، واتە بونى پێشبڕکێى سیاسى و چاودێرى دەسەڵات و ئۆپۆزسیۆن و  ڕەخنەگرتن لە کەم و کورتیەکانى حکومەت و پێشکەشکردنى (بەدیل) ى باشتر. فرەلایەنیش کاتێک ڕاستەقینەیە کە دەوڵەت لە بەرامبەر هێزەکانەوە بێ لایەن بێت، دەرفەت لە بەردەم هەمواندا یەکسان بێت، مافى خۆنیشاندان و گوزارشت لە خۆ کردن بۆ هەموان پارێزراو بێت. فرەلایەنى لە ناوەڕۆکدا ڕەتکردنەوەى یەک ڕەنگى و یەک دەنگى و تاکڕەویە. هەر بۆیە بە یەکێک لە هەرە گرنگترین سیماو پایەکانى ڕژێمێکى دیموکراسى دادەنرێت.

سێهەم: هەڵبژاردن و سیستەمى نوێنەرایەتى:

بۆ ئەوەى ئازادییە گشتیەکان و مافە مەدەنى و سیاسیەکان و فرەلایەنى و بەشدارى سیاسى مانایان هەبێت، پێویستە ژیانى سیاسى لەسەر بناغەى هەڵبژاردنى ئازادو سیستمى نوێنەرایەتى بینا بکرێت. نوێنەرایەتیەک دەستەبەرى بەشدارى سیاسى خەڵک بکات، دیموکراسى بەم واتایەو لەم ڕوەیدا مەبەست بونى پەرلەمان و دەسەڵاتى یاسادانان دەگەیەنێت کە لە نوێنەرانى هەڵبژێردراوى گەل پێکهاتبێت، بۆ ئەوەى ئەم ئامانجەش بێتە دى، تەنها ئەوە بەس نیە نوێنەران لە ڕێگەى هەڵبژاردنەوە ببنە ئەندامى پەرلەمان، بەڵکو دەبێت ئەو هەڵبژاردنە لە ڕێگەى بونى گەرەنتیە دەستورى و یاسایى یەکان پاک و بێگەرد بێت و دەستێوەردانى تێدا نەکرێت و پەرلەمانیش دەسەڵاتى ڕاستەقینەى یاسادانان و چاودێرى دەسەڵاتى جێبەجێ کردن و لێپرسینەوەى هەبێت.

چوارەم: ئاڵ و گۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات:

ئەمەش ڕەتکردنەوەى توندوتیژى دەگەیەنێت لە گەیشتن بە دەسەڵات و پارێزگارى لێکردنى. ئەم پرنسیپەش بەشێک لە کرۆک و ڕۆحى دیموکراسى پێک دەهێنێت، هەر نمونەیەکى دیموکراسیش نەتوانێت ئاڵ و گۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات لە نێوان بژاردەى پرۆژەى هێزە سیاسیەکانى ناو کۆمەڵگا بهێنێتە دى، هەر لە بناغەوە نمونەیەکى ساختەیە، چونکە دیموکراسى تەنها دەقێکى دەستورى یاخود ئازادى ڕادەربڕین و خۆ ڕێکخستنى سیاسى و پیشەیى نیە، بەڵکو جێگۆڕکێ یە بە دەستەبژێرى دەسەڵاتدار و بە دەستەوە گرتنى دەسەڵاتیشە، بە پێى ئەو بڕیارەى گەل لە هەڵبژاردنێکى ئازاددا دەیدات، کە ئەویش گۆڕینى فەرمانڕەواکانەو حوکمدانە بەسەر لێهاتن و دڵسۆزى و ئەدائى ئەواندا.

پێنجەم: ماف و ئازادیە گشتیەکان:

سیستمى دیموکراسى واتایەکى بۆ نامێنێتەوە ئەگەر ماف و ئازادیە گشتیەکانى هاوڵاتیان لە سایەیدا دەستەبەر نەکرابێت، چونکە بەبێ ئەم مافە مەدەنى و سیاسى و ئازادانە پرنسیپەکانى تریش بەرەو لاواز بون و بێ ناوەڕۆک بون دەچن.

ئەم ماف و ئازادییە گشتییانەش دەبێت لە دەستوردا گونجێنرا بن و لە واقعیشدا پیادە بکرێن، لە وێنەى ئەم مافانەش مافى ژیان، مافى ئاسایش، مافى بەشدارى لە ژیانى سیاسى، مافى موڵکایەتى و مافى کارکردن، مافى فێربون،.... هتد.

ئازادیە گشتییەکانیش لە وێنەى ئازادى بیروباوەڕ، ئازادى بیروڕا، ئازادى هاتوچۆ و ڕێزگرتنى ماڵ و شوێنى نیشتەجێ بوون، ئازادى مانگرتن و ڕێپێوان و ئازادى پەرستش و ئازادى خۆ ڕێکخستن.

شەشەم: گەل سەرچاوەى شەرعى بونى دەسەڵاتە:

ئەگەر لە مێژودا شەرعیەتى سیاسى چەندین سەرچاوەى هەبو بێت، وەک هێز، پێسپاردنى خوایى (التفویض الالهی)، بنەماڵەو بە میراتى بۆ بە جێماو، یان شەرعیەتى شۆڕشگێڕى، ئەوا شەرعیەتى سیاسى  لە سایەى سیستمێکى دیموکراسیدا بەوە جیا دەکرێتەوە کە مافى نەتەوە یاخود گەلەو دەبێت لەوانەوە سەرچاوە بگرێت و بەبێ بونى ئەم شەرعیەتە فەرمانڕەواکان مافى مومارەسەکردنى دەسەڵاتى سیاسى و بەڕێوەبردنى کۆمەڵگایان نییە.

دەتوانین بڵێین کە ئەو خاڵانەى لەسەرەوە ئاماژەمان پێکردن، گرنگترین پرنسیپەکانى دیموکراسین، هەندێ مەسەلەى وەک: لێکجیا کردنەوەى دەسەڵاتەکان و سەربەخۆیى دادگاو بونى ئازادى ڕۆژنامەگەرى، هەمویان دەچنە ژێر سایەى ئەم ناونیشانە گشتیانەوەو بە بەشێک لەو میکانیزمانە دادەنرێن کە کۆى سیستمەکە پێویستى پێیەتى.

 

دیموکراسى لە نێوان ڕواڵەت و ناوەڕۆکدا

تەنها بونى ڕواڵەتەکانى دیموکراسى لە وێنەى پرنسیپى سەروەرى گەل و نوێنەرایەتى پەرلەمانى و حیزبەکان و هەڵبژاردن وحوکمى زۆرینە، بەس نیە بۆ ئەوەى بە وڵاتێک بوترێت دیموکراسى، بەڵکو دەبێت ڕەنگدانەوەى ڕاستەقینەى ناوەڕۆکى ئەم چەمکەش لەسەر زەوى واقیعدا ببینین.

چونکە ئەو ڕواڵەتانەى لەسەرەوە باسمانکردن تەنانەت لە زۆربەى وڵاتە دیکتاتۆرى و نا دیموکراسیەکانى دنیاشدا هەبوون و هەن، بۆ نمونە لە زۆربەى وڵاتانى ناوچەى خۆرهەڵاتى ناوەڕاستدا پەرلەمان و هەڵبژاردن هەیە، لە هەندێکیشیاندا حیزبەکان بونیان هەیە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا زۆربەى ئەم ڕژێمانە بە ڕژێمى نا دیموکراسى لەقەڵەم دەدرێن.

کاتێک هەڵبژاردن میکانیزمێکى دیموکراسییەو پەرلەمانیش دەزگایەکى ئەم سیستمەیە، کە دەنگدەر لە هەڵبژاردنى پرۆژەو کاندیدى دڵخوازى خۆى ئازاد بێت و لە ژێر فشارى هیچ زۆر لێکردنێک نەبێت کە کار بکاتە سەر ئیرادەى ئازادى ئەو، دەبێت زیاتر لە پاڵێوراوێک بۆ پۆستى سەرۆکایەتى هەبێت و زیاتر لە بژاردەیەکیش لە هەموو بوارەکاندا لە بەردەمدا بێت، کە ئەوەش بونى فرە لایەنیەکى ڕاستەقینە دەخوازێت.

دەبێت هەڵبژاردن دور بێت لە ساختە کردن و پاک و بێگەرد بێت، نەک سیناریۆیەک بێت بۆ دەستخستنى شەرعیەتێکى ڕواڵەتى جەماوەرى، بە مەبەستى پەردەپۆشکردنى واقعێکى نا دیموکراسى. دەبێت پەرلەمان دەسەڵاتى تەواوى هەبێت و بتوانێت چەندین یاسا دەربکات کە ڕۆشنبیرى و ئاین و پێشکەوتنى کۆمەڵایەتى و ئابورى و ئاسایش و خۆشگوزەرانى هاوڵاتى و کۆمەڵگا دەیخوازێت ، هەروەها بتوانێت لە دەسەڵاتى ڕاپەڕاندن بپێچێتەوە و چاودێرى وردى بکات ، لە ناو دەوڵەتیشدا دەسەڵاتەکان لە یەکترى جیا کرابنەوە. وڵات دەستورێکى ڕاستەقینەى هەبێت کە ماف و ئازادیەکانى هاوڵاتى تێدا تۆمار کرابێت، دادگا سەربەخۆ بێت، هاوڵاتى تواناى ئەوەى هەبێت لەکاتى هەستکردن بە ستەم و پێشێل کردنى مافى، داواى وەرگرتنى مافەکانى بکات.

دیموکراسى بە بێ بونى فرەلایەنیەکى ڕاستەقینەو بێ لایەنى دەوڵەت لە بەرامبەر هێزە سیاسیەکانداو دەرفەتى یەکسان لەبەردەم هەموان و ئاڵوگۆڕى ئاشتیانەى دەسەڵات، واتایەکى ئەوتۆى بۆ نامێنێتەوە. لە هەندێ وڵاتدا چەندین حیزب لە ئارادان بەڵام تەنها ڕۆڵى دیکۆر دەبینن بۆ جوان کردنى ڕوکارى دەرەوەى ڕژێمە نا دیموکراسیەکان، وە حیزبى فەرمانڕەوا هەموو تواناکانى دەوڵەت بۆ خۆى بەکار دەهێنێت، هەر کاتێکیش زانرا کە حیزبێک لەو حیزبانە بوەتە جێگەى مەترسى حیزبى دەسەڵاتدار، ڕژێم یاخود حیزبى دەسەڵات بە پشت بەستن بە تواناکانى دەوڵەت فشارى دەخاتە سەرو هەوڵى لە قاڵبدانى دەدات و هەندێک جاریش فشارەکان دەگەنە ئاستێک، هەڵوەشاندنەوەى حیزب و پێشێلکردنى یاساى لێ دەکەوێتەوە.

بەڵام لێرەدا دەبێت ئاگامان لە دوو مەسەلەى گرنگ بێت، یەکەمیان بریتىیە لەوەى کە ئەم کەم و کورتى و بێ ناوەڕۆک کردنە پەیوەندى بە دام و دەزگاو میکانیزمەکانى دیموکراسیەوە نییە، واتاى ئەوە نییە کە پەرلەمان و هەڵبژاردن و فرە حیزبى و سەرەتاى زۆرینە، کۆمەڵى پرەنسیپى هەڵەن و نا تەواویەکە لەمانەوە سەرچاوە دەگرێت. نەخێر واقع سەلماندویەتى کە هەمو ئەمانە زۆر گرنگن و لە دەستکەوتە باشەکانى بیرى سیاسى هاوچەرخن و لە ڕاستیدا تاوانەکە لە ئەستۆى ئەو عەقڵە ژەنگ گرتوە تاکڕەوە نا دیموکراسیەدایە، کە دەیەوێت تەنها ناوى دیموکراسى بەکاربهێنێت و بەڵام ناوەڕۆک و ئەنجامەکانى قبوڵ نەبێت. خاڵى دوەمیش ئاگا بونە لەوەى کە چارى کەم و کورتى و ناتەواوى و ڕواڵەتى بوون لە ئەزمونێکى بە ڕواڵەت دیموکراسیدا ئەوە نیە لە بژاردەى هەڵبژاردن و دیموکراسى پاشەکشە بکەین، چونکە ئەمە زیاتر قەیرانەکە قوڵتر دەکاتەوە هەربۆیە دەبێت بە زیاتر سوربون لەسەر خەباتکردن بۆ دیموکراسى و ناچار کردنى دەسەڵات و نوخبەى دەسەڵاتدار بۆ ئەوەى سەرئەنجام مل بە خواستەکانى خەڵک بدەن ونەتوانن لە بڕیارى جەماوەر دەربچن و ئیرادەى ئەو ساختە بکەن،  دەبێت بەردەوام بە گژ ئەم پرۆسەى بێ ناوەڕۆک کردنى دیموکراسیەدا بچینەوە.

پێویستە هەموان ئەو ڕاستیە بزانین کە دیموکراسى هەر لە خۆوە و بەشێوەیەکى (ئالى) پیادە ناکرێت و لە هەموو کەش و هەوایەکى ڕۆشنبیریدا باڵا ناکات و ناگەشێتەوە، چونکە دیموکراسى هەر لە بنەڕەتەوە بڕیارێکى کارگێڕى و سەروەرى نییە کە لەلایەن تاکێک یاخود حیزبێکەوە یاخود کۆمەڵە تاک و حیزبێکەوە دەربکرێت. وە تەنها بە بەرز کردنەوەى دروشمیش جێبەجێ نابێت، بەڵکو بەرئەنجامى کۆمەڵێک هۆکار و کارتێکەرى سیاسى و کۆمەڵایەتى و فیکرى و ئابورى کۆمەڵگایە.

لە ڕویەکى ترەوە دیموکراسیەت تەنها بریتى نییە لە دروستکردنى دەزگاى پەرلەمان. ئێستا تا ڕادەیەکى زۆر لە نێوان زاناکانى سیاسەتدا یەک دەنگیەک لەسەر ئەوە هەیە کە دیموکراسیەت تەنها گوزارشت نییە لە ڕاستیەکى دامەزراوەیى ڕووت، بەڵکو لەگەڵ ئەوانەدا کۆمەڵێک بەهاو بیر و ئاراستەو هەست و نەستە کە هانى پیادە کردنى دیموکراسیەتى کارا دەدات لەلایەن فەرمانڕەواو هاوڵاتیانەوە.

دیموکراسى گوزارشتە لە حاڵەتێکى ژیارى و ڕۆشنبیرى کە کۆمەڵگە پێى دەگات، بیرو ڕاو هەست و نەستەکان ڕۆڵى گەورە دەگێڕن لە داڕشتنى کەش و هەواى ژیاریدا، کە ئەمیش لاى خۆیەوە وەک هەر هۆکارێکى تر ڕۆڵێکى نێگەتیڤ یاخود پۆزەتیڤ دەگێڕێت بە گوێرەى ئەو ناوەڕۆکەى کە هەڵگریەتى.

بۆچونى کۆمەڵگا سەبارەت بە مرۆڤ و بەهاو شوێنى ئەو لەسەر زەویداو ڕۆڵى لە ژیاندا، بە بەردى بناغەى ئەو کەش و هەوا ژیاریە دادەنرێت کە پێویستە بۆ گەشە کردنى دیموکراسى.

باوەڕبوون بەوەى کە مرۆڤ خاوەن بەهاو کەرامەت و مافە، بە چاو پۆشین لەهەر سیفەتێک کە دواتر دواى دەکەوێت، وەک ڕەگەز و ڕەنگ و نەژاد و ئاین و مەزهەب و گروپ و نیشتمان و ئینتماى سیاسى و ڕێ و جێى کۆمەڵایەتى و ڕۆڵى ئابورى و ماڵ و سامان و ناو و شۆرەت و شتى لەم چەشنە، ئەمە دەرگا بە ڕووى کۆمەڵێک بەهاى تردا دەکاتەوە کە پشتى پرۆسەى دیموکراسى دەگرن و کۆمەکى زۆرى دەکەن بۆ بەرەو پێش چون و ڕەگ داکوتان.

وەک پرنسیپى بەشدارى سیاسى، ئازادى، یەکسانى و بەهاى ترى لەم جۆرە. ئەمەش زیاتر پەیوەستە بە باوەڕ بون بەوەى کە مرۆڤ خاوەنى دەسەڵاتە بەسەر خۆیەوە و بەدیهێنراوێکى ئازاد و لێپرسراوە،  وە خاوەنى مافە لە دیارى کردنى چارەنوسى خۆى وهەڵبژاردنى ڕوگەو ڕێبازى ژیانى.

دواى ئەمانەش چەند بابەتێکى ڕۆشنبیرى سیاسى دێتە کایەوە کە بۆ سەرکەوتنى پرۆسە دیموکراسیەکە پێویستە کە دەتوانین لێرەدا هەندێکیان باس بکەین:

هەست کردن بە توانستى سیاسى:

دەبێت زۆرینەى کۆمەڵگا هەست بەوە بکات کە دەتوانێت کار لە ڕەوتى ژیانى سیاسى بکات، ئەمەش ئایا لە ڕێگەى ئاراستە کردنى ڕەخنەى بیناکەرەوە بێت لە هەر دەزگاو لێپرسراوێک کاتێک هەڵە دەکات بەبێ ترسان لە سزادان، یاخود لە ڕێگەى ڕا دەربڕینەوە بێت دەربارەى کێشە جۆراوجۆرەکان کە ڕووبەڕوى کۆمەڵگا دەبنەوە لەگەڵ قەناعەت بوون بەوەى کە ئەم ڕایە نرخى خۆى هەیەو دەشێت گوێ ى لێ بگیرێت.

ئامادەیى بۆ بەشدارى سیاسى:

مومارەسەى دیموکراسیەت دەخوازێت بەلایەنى کەمەوە زۆرینەى هاوڵاتیان بە ئیجابى و هۆشیاریەوە بەشدارى لە داڕشتنى سیاسەت و بڕیارو هەڵبژاردنى فەرمانڕەوایان و ئەندامانى دامەزراوە و نوێنەرایەتیەکان لەسەر ئاستە جۆرا و جۆرەکانى کۆمەڵگادا بکەن.

بوونى گیانى دەستپێشخەرى:

هەستکردنى زۆرینە بە دەستپێشخەرى کارێکى پێویستە، ئیتر ئایا بۆ دژایەتى کردنى ستەم و زۆردارى بێت یاخود بۆ بەشدارى کردن لەو هەوڵانەدا بێت کە بۆ پەرەپێدان دەدرێن.

نەبونى کەسگەرایى:

دیموکراسیەت پێویستى بەو باوەڕە هەیە کە پێى وابێت دەسەڵاتى سیاسى لە دەزگاو دامەزراوەکاندایەو لەگەڵ کەسایەتى فەرمانڕەواکاندا یەکى نەگرتوەو یەک شت نین، فەرمانڕەوا دەبێت وەک مرۆڤێک مامەڵەى لەگەڵ بکرێت کە ئەگەرى کەوتنە ناو هەڵەى هەیەو پێویستە ملکەچ بێت بۆ لێپرسینەوە.

متمانەى سیاسى:

پێویستە متمانەى بەرامبەر لە نێوان سیستمى سیاسی و هاوڵاتى و لە نێوان دامەزراوە سیاسیەکانیشدا بەرامبەر بە یەکتر لە ئارادا بێت، چونکە بەبێ ئەم متمانەیە کۆمەڵگا دەکەوێتە بەردەم تاکگەرایییەکى بە لێشاوەوە، کە زۆر زەحمەتە لەگەڵ ئەمەدا کەش و هەوایەکى دروست بۆ کێبڕکێ ى سیاسى پەیدا ببێت کە کرۆکى مومارەسەى سیاسى دیموکراسى پێک دەهێنێت.

فەراهەم بونى ئەم پێدراو و بۆچون و بیرو ڕایانە کە کەش و هەوایەکى گونجاو پێک دەهێنن، ئەوە دەگەیەنێت کە کۆمەڵگا پلەیەکى بەرزى هۆشیارى بەدەستهێناوە و خەریکە ئامادە دەبێت بۆ پیادە کردنى دیموکراسیەت، بەڵام دەبێت لەگەڵ ئەمەشدا ئاگادارى ئەوە بین کە نەبونى ئەم توخمانە بە پلەیەکى بەرز پاساو نین بۆ دواخستنى دیموکراسیەت و تاکڕەوى. بە بیانوى چاوەڕوانى کردن تاوەکو کۆمەڵگا دەگاتە پلەى پێویست لە هۆشیارى و پێگەیشتویى، چونکە پێگەیشتنى میللەت بۆ دیموکراسى لە ڕێگەى مومارەسە کردنى دیموکراسى خۆیەوە نەبێت نایەتە دى .

لە ڕاستیشدا لە ناو کۆمەڵگاو وڵاتە موسڵمانەکاندا ئیسلام بەشێکى بنەڕەتى ئەو کەش و هەوا ژیاریەى میللەت پێکدەهێنێت، لەگەڵ ئەوەى کە ئەم کەش و هەوا ژیاریە ئیسلامییە توشى چەندین دەردو داو هاتوە، زۆر داب و نەریت و بۆچونى وەهاى تێکەڵاو بوە کە پێچەوانەى ئیسلامە، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا لە وڵاتانى ئیسلامیدا یەکجار گرنگە ڕەچاوى پەیوەندى پرۆسەى دیموکراسى بە ئیسلامەوە بکرێت، ئەم پەیوەندیەش دەکرێت بە شێوەیەکى کردارى بۆ سەر دوو ئاست وەربگێڕدرێت:

یەکەم: ڕەچاو کردنى پرۆسەى دیموکراسى بۆ پرنسیپ و بەهاو نەریتە ئیسلامییە ڕەسەنەکان و دورکەوتنەوە لە پێکدادان لەگەڵیاندا. دیموکراسیەت جێگرەوە نییە بۆ شوناسى ئیسلامى کۆمەڵگا موسڵمانەکان و وڵاتانى موسڵمان نشین، چونکە ئەگەر لەم فۆرم و بەرگەدا پێشکەش بکرێت، ئەوا بەربەستێکى دەرونى گەورە لەنێوان زۆرینەى کۆمەڵگاو دیموکراسیەتدا دروست دەبێت، هەر بۆیە نابێت وا بزانرێت کە ئەم کۆمەڵگایانە بێ شوناسى ژیارى و بێ مێژو و بێ شارستانیەتن.

دووەم: سوود وەرگرتن لەو بەها ژیاریە ئیسلامیانەى مۆرکى مرؤڤایەتى بەگشتى و هاوبەشیان هەیە بۆ سەرخستنى ڕێڕەوى دیموکراسى لەم وڵاتانەدا. چەمکەکانى (جێنیشینەتى مرۆڤ لە زەویدا و شورا و ئازادى و پێکەوە ژیان و دادپەروەرى) و چەندین چەمکى تر. لەو چەمکانەن کە دەتوانن خزمەتێکى زۆر بکەن بە خولقاندنى ئەو کەش و هەوا ژیاریەى دیموکراسیەتى تێدا پیادە دەکرێت.

دیموکراسى و سەرنجێکى ئیسلامى:

بابەتى شێوەى دەوڵەت و حکومڕانى لە ئیسلامدا لە بەشە گۆڕاوەکەى ئیسلامە نەک نەگۆڕەکان، ئیسلام هەموو ئەو بابەتانەى بەجێهێشتوە بۆ پێشکەوتنى مرۆڤایەتى و بەرژەوەندى کۆمەڵگا لە سەردەمە جیاوازەکانیدا.

ئیسلام لەم ڕوەوە تەنها ئاماژەى بە مەسەلە جەوهەریەکان کردوە، لە ڕوانگەى بیرى ئیسلامیەوە گرنگ ئەوەیە دەسەڵات شورایى و دادپەروەرو ڕەنگدانەوەى خواست و ئیرادەى جەماوەرى گەل بێت.

هەر لە سەردەمى پێغەمبەر (درودى خواى له‌سه‌ر بێ) و سەرەتاى ئیسلامیشەوە، ئیسلام وەک ئاین و موسڵمانانیش وەک پەیڕەوانى ئەم ئاینە لە ڕووە دنیایەکەى ژیاندا بەسەر دەستکەوتەکانى مرۆڤایەتى و بەرژوەندى کۆمەڵگا و ئەزمونە جۆراجۆرەکانى دەرەوەى خۆیاندا کراوە بون. پێغەمبەر (د.خ) لە جەنگى (خەندەق) دا هونەرى جەنگى فارسەکانى بەکارهێنا، پێشەوا عومەریش بۆ ڕێکخستنى کاروبارى دەوڵەت و سوپاکەى ئەزمونى ڕۆمانەکانى گواستەوەو سودى لە شارەزایى ئەوان وەرگرت. لەم بوارەشدا ئەوەى بڕیار بەسەر ئەم جۆرە شتانەدا دەدات (بەرژەوەندیە) واتە ڕەچاو کردنى ئەوەیە کە ئەو ڕێ و شوێن ومامەڵەو سوود لێ وەرگتنە بابەتێکە لە بەرژەوەندى کۆمەڵگادایە یاخود نەخێر؟ لەم ڕوەشەوە فکرو جوڵانەوەى ئیسلامى لە ئاست شێوەو ڕواڵەت و زاراوەدا ناوەستێت و دەڕوانێتە ناوەڕۆکى شتەکان، ناونیشانى ئەم هەڵوێستەش ئەو ڕێسا (اصول) یە گرنگەیە کە دەڵێت: ( العبرة بالمقاصد والمعانی لا بالالفاظ والمبانى)،  گرنگ مەبەست و ناوەڕۆکە نەک ڕوکارى دەرەوەو ئەو دەستەواژەیەى بەکاردەهێنرێت بۆ گوزارشت لەم ناوەڕۆکە. هەر بۆیە ڕاکردنى هەندێ ڕاى ناو ناوەندى ئیسلامى لە زاراوەى دیموکراسى و حوکم دان بەسەر شێوەو زاراوەکەدا بێ ئاوڕدانەوە بۆ ناوەڕۆکەکەى هیچ پاساوێکى شەرعى و عەقڵى و لۆژیکى لە پشتەوە نیەو بەڵگەیە لەسەر نەبونى قوڵایى فکرى ئەو بەشە لەو ناوەندە. هەر بۆیە گەورە بیرمەندى ئیسلامى جەزائیرى (مالک بن نبی) بە تێگەیشتن لەم ڕۆحەى ئیسلام دەڵێت: (هیچ ئاینێک بە ئەندازەى ئیسلام دڵخۆش نیە بە دیموکراسى، وە هیچ ڕژێمێکى ڕەوشتى و عەقیدەیى و یاسایى بە ئەندازەى ئیسلام ئەو بنەمایە دەستەبەر ناکات کە دیموکراسى لەسەر دەوەستێ و پێدەگات).

لە ڕاستیشدا ئەم بیرمەندە لەم لێکدانەوەیدا تا ڕادەیەکى زۆر لە ڕاستى نزیک بوەتەوە، چونکە چ ڕژێم و بیروباوەڕو ئاینێک هەیە هێندەى ئیسلام دژى ئەوە بێت کە جگە لە خوا هیچ کەس و شتێک لەم بونەوەرەدا بەرگى پیرۆزى بکرێتە بەر؟ چ ئاینێک هێندەى ئیسلام دژى بە پیرۆز کردنى سەرکردەو زانا و ڕەمزەکانە؟ لەلایەکى ترەوە چ ئاین و بیرو باوەڕێک بە ئەندازەى ئیسلام دژى ستەم و زۆرداریە وە لەگەڵ دادپەروەریدایە؟

لەبەرئەوە فکرى ئیسلامى لە سێ ڕوەوە پێشوازى لە میکانیزمەکانى دیموکراسى و گەرەنتیەکانى  دەکات:

1/ (الحکمة ضالة المؤمن انى وجدها فهو أحق بها) دیموکراسیەتیش حیکمەتە لە بوارێکى یەکجار ناسکدا کە بوارى سیاسەت و دەسەڵاتە.

2/ بونى بەرژەوەندى و ئەو ڕێسا (اصول) یەى ئەم سەرەتایە بەرجەستە دەکات و دەڵێت: (فحیث وجدت المصلحة فثم شرع الله) واتە هەڵوێستى ئیسلامى لەمەڕ بابەتە گۆڕاو و دنیایى و ژیانیەکانەوە لەسەر بناغەى بون و نەبونى بەرژەوەندى دامەزراوە، بە کردەوەیش سەلماوە دیموکراسى بەرژەوەندیەکى مەزنى کۆمەڵگا هاوچەرخەکانى تێدایە.

3/ لەو ڕوانگەوە کە دیموکراسى بەرهەمى خەباتێکى دورو درێژى گەلانە دژى زۆردارى، پێداویستیەکى بنەڕەتى خەباتە بۆ لە ڕەگ و ڕیشە دەرکێشانى زۆردارى و (استبداد) شێوازێکى ئەزمونکراوى سەرکەوتوە.

هەر بۆیە تا ئەو ڕۆژەى بیرى مرۆڤایەتى دەگاتە میکانیزم و شێوازێکى باشتر، ئەوا میکانیزم و شێوازەکانى دیموکراسى باشترین هۆکارن بۆ سنوردار کردنى دەسەڵات و کەم کردنەوەى مەترسیەکانى و ملکەچ کردنى بۆ خواستەکانى گەل و ڕێگرتن لە زۆردارى و ستەم.

دیموکراسى و عەلمانیەت:

بابەتێکى ترى پەیوەست بە دیموکراسیەوە لە جیهانى ئیسلامیدا کە پێویستى بە تێگەیشتن هەیە، تیگەیشتنە لە پەیوەندى نێوان عەلمانیەت و دیموکراسى چونکە ئەم پەیوەندیەش دیسانەوە مشتومڕێکى ناوەتەوەو هەندێک لە کات و دەرفەتەکانى بە فیڕۆ داوە. ئەمڕۆ زۆرێک لە عەلمانیەکانى وڵاتانى ئیسلامى و ئیسلامییە توندڕەوەکانى ئەم جیهانەش هەردوکیان جەخت لەسەر (لازم و ملزوم) بونى ئەم دوو چەمکە بەیەکەوە دەکەنەوەو پێیان وایە کە بە بێ یەکدى نایانکرێت.

واتە هەردوولایان عەلمانیەت بە پێش مەرجى بونى دیموکراسیەت دادەنێن، بەڵام لە ڕاستیدا ئەو پێشەکیەى ئەوان بیناى بەرەنجامگیرییەکەى خۆیان لەسەر کردوە، پێشەکیەکى هەڵەیە، چونکە بەرئەنجامەکە لەسەر ئەو بناغەیە دیارى کراوە کە ئەزمونى مێژویى ئەوروپا پێمان دەڵێت، کە لە ئەوروپادا عەلمانیەت بناغەى فەلسەفى و مەعریفى و مەرجى سەرهەڵدانى دیموکراسیەت بوەو ئەمەش یاسایەکى گشتگیرى جیهانییە!، واتە چۆن هاوشوێنى و هاوکارى هەیە لەسەرهەڵدانى عەلمانیەت و دیموکراسیدا ئاواش هاوچەمکى (تلازم المفهومین) هەیە؟ هەڵبەت ئیسلامییە توندڕەوەکان گرفتێکى تریان لە یەکسان کردنى واتاى دیموکراسى بە عەلمانیەت لە خودى پێناسە گریکیەکەیدایە بۆ دیموکراسى، کە بە حوکمى گەل بۆ گەل پێناسە کراوە.

بەڵام لە ڕاستیدا واقعى جیهانى ئیسلامى لە واقعى مێژویى ئەوروپا جیاوازە، یەکسان کردنى ئیسلام بە کەنیسەى سەدەکانى ناوەڕاست و ئاینى مەسیحى لە بەرگى کەنیسەى پیرۆزدا ، کوفرێکى مەنهەجى و مەعریفى نەبێت هیچى تر نییە. بەڵکو لە دنیاى ئیسلامدا ڕەنگە زۆر ماندوو بونمان نەوێت بۆ ئەوەى بیسەلمێنین بابەتەکە تەواو بە پێچەوانەوەیە، واتە عەلمانیەت و دیموکراسیەت_ بە واتا ڕۆژهەڵاتیەکەى عەلمانیەت_ زۆر کەم بەیەکەوە گونجاون چونکە ئیسلام پێکهێنەرێکى بنچینەیى شوناسى گەلانى موسڵمانەو ڕۆڵى زۆرە لە دیارى کردنى پێوەرەکان و ئاراستە پێدانەکانداو گرفتەکان لێرە جیاوازن.

لەناو گەلێکى موسڵمان و وڵاتێکى ئیسلامیدا بۆ ئەوەى ئەزمونێکى دیموکراسى بنیات بنێین، پێویستمان بە عەلمانیەت نییە، چونکە لە ئیسلام و فکرى ئیسلامى خۆیدا، بناغە فەلسەفى و مەعریفیەکەى ئەو شێوازە لە عەلمانیەت کە مەرجى سەرکەوتنى دیموکراسیە ئامادەیە، کە ئەویش لە ڕۆشنى هەڵوێستى ئیسلامدا دەردەکەوێت، دەربارەى شەرعیەتى دەسەڵاتى سیاسى کە بە موڵکى نەتەوەى دەزانێت و پیرۆزى داڕنینە لە دەسەڵات. واتە ئەو ئامانجەى کە عەلمانیەت لە دواى سەدەکانى ناوەڕاستەوە لە ئەوروپا خەباتى بۆ دەکرد کە بریتى یە لە جیا کردنەوەى دەسەڵاتى ئاینى لە دەسەڵاتى سیاسى و داڕنینى پیرۆزى لە دەسەڵات و دەوڵەت و فەرمانڕەوایان و ڕەتکردنەوەى شەرعیەتى ئاسمانى و خوایى بۆ دەسەڵات و گێڕانەوەى بۆ سەر زەمین و جەماوەر، هەموو ئەم ئامانجانەى کە عەلمانیەت لە خۆرئاوادا لە کایەى سیاسەتدا هەوڵى داوە بۆ بەدیهێنانى، ئیسلام هەر لە یەکەم ساتەوە لە ڕوى تیۆریەوە چارەسەرى کردون . ئەمیش هەروەک ئاماژەمان پێکرد لە ڕێگەى داڕنینى پیرۆزى لە دەسەڵات و دەوڵەت و فەرمانڕەوایان، یەکەم خەلیفەى موسڵمانانیش لە یەکەم وتارى خۆیدا دواى بە دەستەوە گرتنى جڵەوى دەسەڵات بە جوانى ئەمەى دەربڕى کاتێک فەرموى: (انی ولیت امرکم ولست بخیرکم).

لە دیدى ئیسلامەوە دەسەڵات شەرعیەت لە هەڵبژاردن و جەماوەرى خەڵکەوە وەردەگرێت، لەبەرئەوە هەر لەسەرەتاوە لە واقعى جیهانى ئیسلامیدا لە ڕوى سیاسیەوە گرفتێکى لەو جۆرەى ئەوروپامان نەبوە، تا شۆڕشێکى عەلمانیمان پێویست بێت و بێ ئەو شۆڕشەش نەتوانرێت باس لە دیموکراسى بکرێت.

واقعى نوێ و هاوچەرخى جیهانى ئیسلامیش لاى خۆیەوە ئەم ڕاستیەمان بۆ دەخاتە ڕوو، چونکە لە دنیاى ئیسلامدا بە پێچەوانەى ئەوروپاوە عەلمانیەت بەرئەنجامى شۆڕشێکى ئازادى خوازانە نەبوە، واتە ڕۆژێک لە ڕۆژان ئامانجێک نەبوە لە ناو ناخى کۆمەڵگاو جەماوەرو پێداویستیەکانیەوە هەڵقوڵا بێت و خەباتى بۆ کرا بێت، بەڵام بە پێچەوانەى ئەوەوە دیموکراسى بە بەردەوامى و لە ئاستى جۆراو جۆردا هەست بە پێویستى و بایەخى زۆرى کراوە، ئێستاش بوەتە داواکاریەکى هەمەلایەنەى زۆربەى تەوژمى کۆمەڵگاکان، چونکە گرفتى جیهانى ئیسلام لە کۆن و نوێدا لە کایەى سیاسەتدا گرفتى (استبداد) و تاکڕەوى بوە، نەک بونى دەسەڵاتى دینى .چارەسەرى دەردى کوشندەى زۆردارى و تاکڕەویش بە دیموکراتیزە کردنى دەسەڵات و گێڕانەوەى شەرعیەت بۆ جەماوەر دەکرێت، هەر ئەوەشە بوەتە هۆى ئەوەى کە دیموکراسى ببێتە پێداویستیەکى هەنوکەیى یەکجار گرنگى کۆمەڵگا موسڵمان نشینەکان. ئێمە پێمان وایە عەلمانیەت چارەسەرى واقعى وڵاتانى ناوچەکە ناکات، چونکە لەگەڵ بونى دەیان دەسەڵاتى عەلمانى بە درێژایى سەدەى بیستەم لە وڵاتانى ئیسلامیدا،  ئەم عەلمانیەتە کە هەندێک جار مەشرەب چەپ و توندڕەویش بوە نەک هەر دیموکراسى لێ نەکەوتەوە – کە ئەمەش نەفى حەتمى بونى پەیوەندى نێوانیان دەگەیەنێت- بەڵکو بە پێچەوانەى ئەمەوە ئەم دەسەڵاتانە خراپترین نمونەى تاکڕەوى و (استبداد) یان بەرهەم هێنا کە مێژوى ناوچەکە زۆر کەم نەبێت شتى واى بە خۆوە نەبینیوە. عەلمانیەت لە جیهانى ئیسلامیدا لەبەرئەوەى پرۆژەى نوخبەیەک بوە و ویستویەتى لە ڕێگەى دەوڵەتەوە بیسەپێنێت، زۆر کەم نەبێت  لەگەڵ دیموکراسى دا هەڵى نەکردوە. ئێستاش ئەگەر عەلمانیەت بە داڕنینى پیرۆزى لە دەسەڵات و گێڕانەوەى شەرعیەتى ئەم دەسەڵاتە بۆ خەڵک و کۆمەڵگەى مەدەنى تێنەگەین و عەلمانیەت یەکسان بێت بە هەوڵدان بۆ ڕەتکردنەوەى ئەو بژاردە شارستانیانەى لەسەر بنچینەى ئیسلام دەخەمەڵێنرێن، یاخود هەوڵدان بێت بۆ پەراوێز خستنى ئیسلام، زۆر زەحمەتە ئەم تێگەیشتن و مۆدێلە لە عەلمانیەت بتوانێت بە بژاردەى دیموکراسى و گەڕانەوە بۆ لاى کۆمەڵگا ڕازى بێت. بەڵکو گرفتى شەڕى دەوڵەت لەگەڵ کۆمەڵگا، کە دەیان ساڵە دەسەڵاتە عەلمانیەکان ئەنجامى دەدەن، هەر بەو شێوەیە بەردەوام دەبێت. ئەمەش گرفتێکى واقعیە چونکە هەروەک (د. فۆاد زەکەریا) کە یەکێکە لە عەلمانیە عەرەبیە (میسریەکان)، دەڵێت: (ئەمڕۆ داواى گەڕانەوە بۆ بەهاو پرنسیپە ئیسلامیەکان و پیادە کردنى لە ژیان و کۆمەڵگادا، بوەتە داوایەکى میللى و جەماوەرى بەربڵاو)، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەگەر (عەلمانیەت و دیموکراسى) بێ یەک نەیانکرێت و عەلمانیەتیش بە واتاى دورخستنەوەى ئیسلام لە کایەى سیاسەت و بوارى گشتى تێبگەین، دەبێت بەردەوام بژاردەى دیموکراسى بون دوابخەین، چونکە ئەگەر دیموکراسیەت گوزارشت بێت لە ئیرادەى جەماوەر و ئاراستەى گشتى کۆمەڵگا، وە ڕێز گرتن بێت لە زۆرینە لەگەڵ پاراستنى مافى کەمینە، بە پێداگرتن لەسەر عەلمانیەت مەرجەکانى پێگەیشتنى نایەتە دى، بەم جۆرەش ڕون دەبێتەوە کە (لازم و ملزوم) بونى ئەم دوو چەمکە نەک حەتمى نیە، بەڵکو پێداگرتن لەسەر عەلمانیەت بەو ناوەڕۆکەى باسمان کرد، تا ڕادەیەکى بەرچاو بەربەستە لەبەردەم دیموکراسیەت و گەشە کردنیدا، هەر نەبونى ئەم پەیوەندیە حەتمیەشە کە بوەتە هۆى ئەوەى کە ئەمڕۆ دیموکراسیەت و هەوڵدان بۆ بە دیموکراتیزە کردنى دەسەڵاتى سیاسى لە جیهانى ئیسلامیدا، ببێتە دروشم و داواکارى چەندین حیزب و ڕێکخراوى ئیسلامى .

پێویست بونى دیموکراسى:

دیموکراسى لە ئەمڕۆدا بابەتێک نیە بۆ مێژو، بەڵکو پێش هەر شتێک پێویستیەکە لە پێویستیەکانى سەردەم تا ئەو ڕادەیەى بوەتە پایەیەکى پێویست بۆ مرۆڤى ئەم سەردەمە.

ئەو مرۆڤەى کە تەنها تاکێک نەماوە لە (رەعیەت) ێکدا، بەڵکو هاوڵاتیەکە کە لە ڕێگەى کۆمەڵێک مافى دیموکراسیەوە ناوەڕۆکى خۆى تەواو دەکات، کە لە پێش هەمویانەوە مافى هەڵبژاردنى فەرمانڕەواکان و چاودێرى کردن و بەرکەنار کردنیان دێت.

سەرەڕاى مافى ئازادى، ئازادى ڕادەربڕین و کۆبونەوەو دروست کردنى حیزب و سەندیکاو کۆمەڵەکان، مافى فێر بون و کارکردن، مافى یەکسانى لە دەرفەتى وەک یەکى سیاسى و ئابورى.

کەواتە میکانیزمەکانى دیموکراسى و ئیش کردن بەو میکانیزمانە، ئەو چوارچێوە پێویستەیە کە بەبێ ئەو، مرۆڤ ناتوانێت مومارەسەى مافى هاوڵاتى بونى خۆى بکات، وە فەرمانڕەواکانیش ئەو شەرعیەتەیان نابێت کە پاساوى فەرمانڕەوایەتیەکەیان بدەنەوە.

ئەمڕۆ هیچ جێگرەوەیەک لە بوارى سیاسیدا بۆ شەرعیەتى دیموکراسى نییە، شەرعیەتى شۆڕشگێڕى کە هەمیشە بە بیانوى لە پێشتر بونى هەندێک ئامانجى تر دیموکراسیەتى دوا دەخست شکستى خواردوە، ئەمڕۆ دیموکراسیەت بوەتە مافێک کە کەس مافى ئەوەى نییە دواى بخات و هەڵیپەسێرێ، یاخود لە ژێر چاودێرى خۆیدا دایبنێت. نابێت ئەمڕۆ هیچ ئامانجێکى دەوڵەت، لەسەرو مافەکانى مرۆڤ و هاوڵاتى بونەوە بێت، بەڵکو بە پێچەوانەوە دەبێت هەموو ئامانجەکانى تر لەمانەوە سەرچاوەى گرتبێت و خزمەتى ئەمان بکەن.

شەرعیەتى مێژوییش کە ئەم فەرمانڕەوا یاخود ئەو بانگەشەى بۆ بکات، لەم سەردەمەدا تواناى ئەوەى نییە خۆى پاساوى خۆى بداتەوە، تاکە شتێک کە یارمەتى بدات بۆ پاساو دانەوەى خۆى چونە ژێر شەرعیەتى دیموکراسى و خۆ گونجاندنە لەگەڵ بنەماکانى. ئەمە تاکە دەرفەتێکە بتوانێت لە ئێستادا واتاى پێ بدات یاخود دەرفەتێکى لەبەردەمدا بکاتەوە بۆ بەردەوام بون.

دیموکراسى بۆ ئیدارە کردنى کۆمەڵگا هاوچەرخەکان گرنگە، چونکە کۆمەڵگا بریتیە لە چەندین پەیوەندى و بەرژەوەندى جیاوازى نێوان  گروپ و توێژە جیاوازەکان کە پڕە لە ململانێ و کێبڕکێ.

دیموکراسیەت شێوازێکى ئاشتیخوازانەى ئیجابیە بۆ ڕێکخستنى عەقڵانیانەى پەیوەندیەکانى ناو کۆمەڵ و ململانێ ى نێوان مونافیسەکان، بۆ ڕێگرتن لەوەى بە شێوەى خوێناوى بتەقنەوە و ببنە مایەى وێرانى و قەیرانى قوڵ لە کۆمەڵگەدا.

دیموکراسیەت لەم دیدەوە بریتى یە لە چوارچێوەیەکى ئاشتیخوازانە بۆ چارەسەر کردنى ململانێکانى ناو کۆمەڵگا و ڕێکخستنى پەیوەندیەکانى، بە قازانجى پێشکەوتنى گەل و بەهرەمەند بونى هاوڵاتى بە مافەکانى. لە ڕاستیشدا یەکێک لە گرنگترین قەیرانەکانى کۆمەڵگاکانى ئێمە، بونى ناکۆکى و ململانێ ى جۆراو جۆرو نەبونى ڕۆشنبیرى پێکەوە ژیانى ئاشتیخوازانەو دیالۆگە بۆ چارەسەرى ئەو کێشانەو ئاراستەکردنى ئەو ململانێیانە بەشێوەیەکى تەریبى و ڕێکخستنیان لە چوارچێوەیەکى عەقڵانیدا، کە ببنە مایەى زیندوێتى کۆمەڵ نەک دوچار کردنى بە کێشەو لە دەستدانى وزەو تواناکان، جگە لەمە دیموکراسى لە وڵاتانى ئیسلامى و وڵاتى ئێمەشدا لە چەندین ڕوى ترەوە گرنگە لەوانەش:

1-    گەورەترین مەترسى مێژویى و کۆسپى سەرەڕێى پێشکەوتنى سیاسى و ئابورى و کۆمەڵایەتى لەم وڵاتانەدا (استبداد)ە، لەو سۆنگەشەوە کە دیموکراسى بەدیلى (استبداد) و (دیکتاتۆریەت) و (تاکڕەوى) یە، لێرەوە مەسەلەى دیموکراتیزەکردنى دەسەڵات مەرجێکى بنەڕەتیە بۆ ڕزگار بوونى ئەم کۆمەڵگایانە لەو بازنە داخراوەى تێیکەوتون و ئەو قەیرانانەى بە دەستیەوە دەناڵێنن.

2-    چونکە بە بێ میکانیزمەکان و ڕۆشنبیرى دیموکراسى، (شورا) وەک چەمک و بەهایەکى ڕەسەنى فەرهەنگى ئیسلامى هەروەک ڕابردوو بە هەڵواسراوى و کار پێنەکراوى دەمێنێتەوە. ڕۆڵى خۆى لە چارەسەرى کێشەکاندا ناگێڕێت.

3-    هیچ ئەزمونێکى ئیسلامى هاوچەرخ لە دەرەوەى (تبنى) کردنى بژاردەى دیموکراسى بەو ناوەڕۆکەى کە باسمان کرد، ناتوانێت نمونەیەکى زیندوو سەرنج ڕاکێش پێشکەش بکات و تواناى پێشبڕکێى هەبێت لەسەر ئاستى جیهانیدا و دەرگا لەبەردەم گۆڕانێکى چۆنایەتیدا بکاتەوەو تواناى ئەوەى هەبێت وەڵامى پێویست بە خواست و خەونەکانى گەلێکى موسڵمان بداتەوە.

4-    لەبەرئەوەى ئەمڕۆ دیموکراسى داواکاریەکى جیهانیەو یەکێکە لە سیماکانى ژیانى سەردەم و لەم وڵاتانەشدا زۆربەى هێز و تەوژمە سیاسى و فکریەکان بانگەشەى بۆ دەکەن. واتە بژاردەیەکە تا ڕادەیەکى زۆر کۆ دەنگیەکى میللى لەسەرە تەنانەت دەسەڵاتە نادیموکراسیەکانیش هەوڵدەدەن لە ڕێگەى دەمامکى دیموکراسیەوە سیماى دزێوى خۆیان بشارنەوە.

5-    لەبەرئەوەى لە ڕوى عەمەلیەوە تاکو ئێستا جێگرەوەیەکى باشترى تر نییە، جێگاى میکانیزم و ڕێ و شوێنەکانى دیموکراسى بگرێتەوە، ڕێگا بگرێت لەوەى دەوڵەتى هاوچەرخ ببێتە هەڕەشە بۆ سەر ژیان و مرۆڤ و کۆمەڵگا.

هەر بۆیە دیموکراسی بۆ ولاتانی ئیسلامی دەوایە بۆ دەردە جۆراو جۆرەکانی.

 

په‌راوێزه‌كان:

  1. النظم السياسية اسس التنظيم السياسي د. عبد الغني بسيونى.
  2. سياسة الحكم / وستن/ ترجمة الدكتور حسن علي ذنون
  3. التنظيم السياسية/ موريس ديفرجيه/ ترجمة أحمد حسين عباس
  4. التعددية السياسية في الدولة الاسلامية. الشيخ راشد الغنوشي.
  5. مستقبل الديموقراطية في العراق/ د. محمد عبد الجبار
  6. فتاوى معاصرة للدكتور يوسف القرضاوي.