فه‌لسه‌فه‌ی ئازادی ئاینیی خوێندنه‌وه‌یه‌كی ئیسلامگه‌رايیانه‌-

09/04/2018 09:13:40

سامان مامڵێسی

خوێندكاری دكتۆرا و مامۆستا له‌ زانكۆی سه‌ڵاحه‌دین

 

 

دیرۆكناسان مێژووی سه‌رهه‌ڵدانی ئایین بۆ 2 ملیۆن ساڵ له‌وه‌وبه‌ر ده‌گێڕنه‌وه‌  و، پێیانوایه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای هاتنه‌ دنیای یه‌كه‌م مرۆ و دروستبوونی یه‌كه‌م خێزان، پێداویستیی ڕۆحی وایلێكردووه‌  ئایین ببێته‌ به‌شێكی دانه‌بڕاو له‌ ژیانی.

نه‌ته‌وه‌كان ئاینی جۆراوجۆریان بۆ خۆیان داهێناوه‌ و، هه‌ندێك له‌ ئاینه‌كانیش له‌لایه‌ن خوداوه‌ بۆ ڕێنمایی مرۆكان دابه‌زێنراون. (الشویخات، 2004، ماده‌: الدین).

 دیاره‌ ئاینییش وه‌ك ڕه‌مه‌كێكی خواكردی ناوه‌كیی، پێش ئه‌وه‌ی ڕووكاره‌كانی له‌ مرۆدا ببینرێن، وابه‌سته‌گییه‌كی ده‌روونیی و ویژدانیی و ڕووحییه‌ و، سه‌روكاری له‌گه‌ڵ ناوه‌وه‌یدا هه‌يه‌.

بۆیه‌ ناكرێت شتێك له‌ ده‌ره‌وه‌ی مرۆ و به‌ زۆر به‌سه‌ریدا بسه‌پێنرێت و، داوای لێبكرێت بیكاته‌ به‌ها و دیدگه‌ و هه‌ڵسوكه‌وت و ڕه‌وتاره‌كانی له‌سه‌ر بنیات بنێت، به‌ڵكو ئازادانه‌ و سه‌رپشكانه‌ هه‌ڵیده‌بژێرێت.

ئیسلامیش وه‌كی ئاینێكی بانزه‌مینیی و تێڕوانینێكی سه‌راپاگیر، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ خۆی به‌ سه‌رمۆری ئاینه‌كانی ئاسمانیی داده‌نێت، كه‌چی بواری بۆ پیاده‌كردنێكی ئازادانه‌ و، پابه‌ندبوونێكی سه‌رپشكانه‌ كردووه‌ته‌وه‌ و، مرۆكانی له‌ هه‌ڵبژاردنیدا ئازاد كردووه‌: فَمَنْ شَاءَ فَلْيُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْيَكْفُرْ)(الكهف: 29)و جاده‌ی لێتێگه‌یشتنی بۆ ته‌خت كردوون:( إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا) (الإنسان:3) و پێپلیكانه‌ی هه‌ڵزنان به‌ شالوتكه‌كانیدا بۆ هه‌ڵواسیون:( وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الْأَرْضِ) (الأعراف: 176) و كلیلی تێڕامان و تێهزرینی داوه‌ته‌ ده‌ستیان:( وَلَقَدْ يَسَّرْنَا الْقُرْآَنَ لِلذِّكْرِ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ) (القمر: 17).

باشه‌ ئاینێك مه‌یدانخوازیی ئه‌وانی دیكه‌ بكات:( فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ)(البقره‌: 23) و، پێغه‌مبه‌ره‌كه‌ی به‌ میسكولخیتام ناودێر كردبێت:( وَخَاتَمَ النَّبِيِّينَ)(الاحزاب: 40) و، هه‌ر خۆی به‌ هه‌ق و ڕه‌وا دابنێت:( فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ)(یونس: 32)، ئه‌دی له‌ پای چییه‌ به‌ نكۆڵیكارانه‌ ده‌پرسێت:(أَفَأَنْتَ تُكْرِهُ النَّاسَ حَتَّى يَكُونُوا مُؤْمِنِينَ)(یونس: 99)؟

باشه‌ مه‌ره‌دی ئیسلام چییه‌ خه‌ڵكی له‌ پابه‌ندبوون و هه‌ڵبژاردنیدا ده‌ستكراوه‌ كردووه‌:( قُلْ آَمِنُوا بِهِ أَوْ لَا تُؤْمِنُوا)(الإسرا‌و: 108)؟

داخۆ چ فه‌لسه‌فه‌یه‌كی تێدایه‌ به‌ به‌رانبه‌ره‌ ڕكابه‌ره‌كانی بڵێت:( وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلَى هُدًى أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِين)(سبأ: 24)؟

له‌ سۆنگه‌ی ئه‌و پرسیارانه‌ی سه‌ره‌وه‌، ده‌كرێت حیكمه‌ت و ووردكاریی و فه‌لسه‌فه‌ی ئازادیی له‌ هه‌ڵبژاردنی باوه‌ڕدا شه‌ن و كه‌و بكه‌ین و، عه‌ردی وشك و برینگی بیر و حه‌په‌سانه‌كانمان له‌هه‌مبه‌ر ئه‌و مه‌شخه‌ڵه‌ دره‌وشاوه‌یه‌ی ئیسلامدا، ئاودێر بكه‌ین، سا به‌ڵكو ئاوێك به‌و ئاگره‌ی له‌ ناخماندایه‌ بكه‌ین  كه‌ گینگڵ ده‌دات و ده‌پرسێت: ئه‌دی چۆن من له‌سه‌ر هه‌ق بم و به‌رانبه‌ره‌كانم له‌سه‌ر ناهه‌ق، كه‌چی بۆم نه‌بێت زۆریان لێبكه‌م و به‌ره‌و مێرگوزاری ڕاستی و كامه‌رانییان بهێنم و، له‌ بیابانی قاقڕی نه‌زانیی و بێبڕوایی ڕزگاریان بكه‌م!

باشه‌ ئه‌و ڕازه‌ چییه‌ كه‌ خودێ له‌ دووتوێی ئه‌و سه‌رپشككردن و ده‌ستواڵاكردنه‌دا حه‌شاری داوه‌؟ فه‌رموون با بیری تینوومان به‌ره‌ و شیرناوی فه‌لسه‌فه‌ و ووردكاریی ئازادیی ئاینیی ببه‌ین و، له‌ كۆشه‌ گه‌رمه‌كه‌ی دایكی حیكمه‌تی خوداییدا پرسیاره‌ سه‌رمابردووه‌كانمان گه‌رم بكه‌ینه‌وه‌، سا به‌ڵكو ئاهێك به‌به‌ر دۆشدامان و چاو ئه‌بڵه‌قبوونماندا بێته‌وه‌.

حیكمه‌تی یه‌كه‌م:

وه‌دیهێنانی مرۆبوونی مرۆ و پێداگرتن له‌سه‌ر ڕێز و حورمه‌تی: چونكی هیچ دروستكراوێك له‌ بوونه‌وه‌ردا هێنده‌ی مرۆ ڕێز و حورمه‌تی بۆ دانه‌نراوه‌، ئه‌وه‌تانێ‌ خودا فه‌رموویه‌تى( وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آَدَمَ)(الإسرا‌و: 70).

یانی ئازادی ئاینیی، یه‌كه‌مین مافی مرۆیه‌ و، هه‌ر به‌وه‌ پێی ده‌وترێت مرۆ، هه‌ركه‌سیش ئازادی بیروباوه‌ڕ له‌ كه‌سێكی دی بسه‌نێته‌وه‌، ئه‌وه‌ یانی هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ مرۆبوونه‌كه‌ی لێسه‌ندووه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ك ئازادی بیروباوه‌ڕ، ئازادی بانگه‌واز بۆ لاكردن و پارێزراوبوون له‌ ئازار و دڵنیابوونیش ده‌گرێته‌وه‌.

لێره‌وه‌یه‌ ئیسلام له‌ سیستم و پێڕۆ داتاشراوه‌كانی ده‌ستی مرۆ جودا ده‌بێته‌وه‌، به‌وه‌ی به‌ هه‌ڵگرانی خۆی وتووه‌: ئێوه‌ بۆتان نییه‌ خه‌ڵكی دیكه‌ به‌ زۆر بهێننه‌ ناو ئاینه‌كه‌تانه‌وه‌، نه‌ك بیروباوه‌ڕه‌ مرۆكرده‌كان كه‌ به‌ زۆری هێز و كوته‌ك خۆیان ده‌سه‌پێنن و، پیاوم ده‌وێت له‌ ئاستیاندا سه‌ری به‌رز بكاته‌وه‌!(وصفی، 2009، لا 61).

حیكمه‌تی دووه‌م:

پێداگرتن له‌سه‌ر واتای ویژدانی خودیی و به‌رپرسارییه‌تی تاكیی: ئه‌میان تایبه‌تترین جوداكه‌ره‌وه‌ی ئازادكردنی مرۆیه‌، ڕێز له‌ ویستی بگیرێت، هزر و هه‌سته‌كانی بنرخێنرێن، پرسه‌كانی ڕێنموونیی و گومڕایی له‌ بیروباوه‌ڕدا بۆ خۆی جێبهێڵرێن و، ده‌رئه‌نجامی كار و كرده‌وه‌كانیشی بخرێنه‌ ئه‌ستۆی خۆی و له‌سه‌ری حسێب بكرێن.

لێگه‌ڕێ، با مرۆ له‌ به‌رهه‌می كرده‌وه‌ چاكه‌كانی بچنێته‌وه‌، یان به‌دڕه‌وتارییه‌كانی به‌ چاویدا بدرێنه‌وه‌:( إِنْ أَحْسَنْتُمْ أَحْسَنْتُمْ لِأَنْفُسِكُمْ وَإِنْ أَسَأْتُمْ فَلَهَا)(الإسرا‌و: 7).

له‌ولایش كرده‌وه‌كانی –جا باش بن یان خراپ- دیسان به‌رۆكی ده‌گرن:(كُلُّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ رَهِينَةٌ)(المدثر: 38).

بۆچی؟ چونكی سه‌رپشككردن یانی ئازادیی، ئه‌گه‌ریش ئازادی نه‌بوو، بۆ سه‌رپشككردن مه‌گه‌ڕێ، سه‌رپشككردنیش بۆ هه‌ڵگرتنی كۆڵی به‌رپرسیارییه‌تی سه‌رده‌كێشێت، چونكی سه‌رپشككردن بۆ هێنانه‌كایه‌ی كرده‌وه‌كان، شتێكی پێویسته‌.(بدوی، 1966، لا 17).

حیكمه‌تی سێیه‌م:

به‌رزكردنه‌وه‌ی پایه‌ی ئه‌قڵ: بڕواهێنان له‌سه‌ر ئازادیی بنیاتنراوه‌، هه‌ربۆیه‌ زۆرلێكراو به‌ بڕوادار حسێب ناكرێت. خودا به‌ پێغه‌مبه‌ره‌كانیدا په‌یامی بۆ مرۆكان ناردووه‌ و، ده‌قی په‌یامه‌كه‌یان بۆ خه‌ڵك ڕوون كردووه‌ته‌وه‌، پاشان ئه‌قڵیشی پێداوه‌ تاكو ده‌قه‌كانی پێ بخوێنێته‌وه‌، دواتریش بۆ خۆی سه‌رپشكه‌ چی هه‌ڵده‌بژێرێت.

عه‌لی كوڕی ئه‌بو تالیب ده‌ڵێت: إن الله أمَرَ تخييراً، ونهى تحذيراً، وكلّف يسيراً) واته‌: خودا فه‌رمانی كردووه‌، سه‌رپشكیشی كردووین، ڕێگریی كردووه‌ و به‌ ئاگاداركردنه‌وه‌ هۆشداریی پێداوین، ته‌كلیفیشی كردووین، وه‌لێ به‌ ئاسانی.(القرافی، 2007، لا 98).

خۆ ئه‌گه‌ر ئازادی هه‌ڵبژاردن له‌ ڕێگه‌ی ئه‌قڵه‌وه‌ نه‌بێت، ئه‌وه‌ پاداشت و سزا، فه‌رمانكردن و ڕێگریكردن، به‌ڵێن و هه‌ڕه‌شه‌، ده‌بنه‌ شتگه‌لی بێ مانا.

زانایانی بواری مه‌به‌ستگه‌رایی شه‌ریعه‌ت، ئه‌قڵیان كردووه‌ته‌ نێو سه‌به‌ته‌ی 5 شته‌ پێویستییه‌كانه‌وه‌ كه‌ ده‌بێت ڕه‌چاوبكرێن و بپارێزرێن: (ئاین، گیانی مرۆ، پاره‌ و سامان، وه‌چه‌ و ئه‌قڵ).(الزیدان، 2000، لا 381).

باشه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌قڵ ماكی ته‌كلیفی خرابێته‌ سه‌ر و، مرۆی ناته‌واو حیساب و كیتابی له‌گه‌ڵدا نه‌كرێت، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ده‌گه‌یه‌نێت ئیدی به‌ ڕبه‌ی ئه‌قڵی خۆمان هه‌موو شتێك بپێوین و گوێ بۆ ده‌قه‌كانی شه‌ریعه‌ت هه‌ڵنه‌خه‌ین؟ نا، هه‌رگیز، به‌ڵكو پێوه‌ره‌كه‌ ئه‌مه‌يه‌: به‌ ئه‌قڵ له‌ شه‌ریعه‌ت تێبگه‌ین و، به‌ شه‌ریعه‌ت حوكم به‌سه‌ر ئه‌قڵدا بده‌ین.

حیكمه‌تی چواره‌م:

وه‌دیهێنانی مانای دادگه‌ریی خودایی: به‌ شێوه‌یه‌ك ئه‌م دادگه‌رییه‌ ڕه‌هایه‌ و ته‌واوی گه‌ردوون و ژیانی ته‌نیوه‌، چاكه‌ی چاكه‌كارێك كه‌م ناكاته‌وه‌، خراپه‌ی خراپه‌كارێك قه‌به‌ ناكات، ئه‌گه‌ر ئه‌و ماسته‌ موویه‌كی تێدا نه‌بێت، ڕێی تێناچێت كه‌سێك سوڕ و گوڕ بدات! يان به‌ ته‌حقیق فه‌رموویه‌تی:( وَلَا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَدًا)(الكهف: 49). يان :( إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئًا)(يونس: 44)، يان:( إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ)(النسا‌و: 40).

له‌ سه‌رپشككردنی مرۆدا بۆ هه‌ڵبژاردنی بیروباوه‌ڕ، ترۆپكی دادگه‌ریی خودایی ده‌بینرێت، چی ده‌كه‌یت بیكه‌، چی هه‌ڵده‌بژێریت هه‌ڵبژێره‌، وه‌لێ حیساب بۆ ئه‌وسه‌ری ده‌گیرێته‌وه‌، به‌رپرسی له‌وه‌ی هه‌ڵتبژاردووه‌، بزانه‌ چیت كردووه‌، تێهزره‌ چیت په‌سن داوه‌، چونكی پاداشت یان سزا، له‌پای كرده‌وه‌كانته‌.

لێره‌وه‌ مرۆ دڵنیایه‌ و پشتی لێده‌كاته‌وه‌ و ده‌زانێت له‌سه‌ر ئه‌و شته‌ نه‌بێت كه‌ ئه‌نجامی داوه‌، لێپرسینه‌وه‌ی له‌ ته‌كدا ناكرێت، ئا ئه‌مه‌یه‌ هاوسه‌نگییه‌ سه‌رسوڕهێنه‌ره‌كه‌ و، ڕێی تێناچێت كه‌سی زۆرلێكراو و فشار بۆهێنراو له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕێك كه‌ په‌نای بۆ بردووه‌، لێپێچینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت، چونكی كه‌ زۆر هات، قه‌واڵه‌ به‌تاڵه‌!

حیكمه‌تی پێنجه‌م:

تاقیكردنه‌وه‌ی خوداییه‌ بۆ مرۆكان: ئازادی بیروباوه‌ڕ و ئاین، بۆته‌ی تاقیكردنه‌وه‌یه‌ بۆ مرۆكان و، ویستی خودایش ئه‌وه‌یه‌ تاقییان بكاته‌وه‌، تا ده‌ربكه‌وێت كێن سه‌ركه‌وتووان و كێیشن شكستخواردووان؟

مه‌گه‌ر مه‌به‌ستی خودا ئه‌وه‌ نییه‌ تاقیمان بكاته‌وه‌:( وَهُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلَائِفَ الْأَرْضِ وَرَفَعَ بَعْضَكُمْ فَوْقَ بَعْضٍ دَرَجَاتٍ لِيَبْلُوَكُمْ فِي مَا آَتَاكُمْ)(اڵانعام: 165)؟ ژیان و مردنیشی هه‌ر بۆ ئه‌وه‌ نه‌خوڵقاندووه‌: (الَّذِي خَلَقَ الْمَوْتَ وَالْحَيَاةَ لِيَبْلُوَكُمْ أَيُّكُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَهُوَ الْعَزِيزُ الْغَفُورُ)(الملك: 2)؟

حیكمه‌تی شه‌شه‌م:

پاراستنی ئاسایشی كۆمه‌ڵگه‌ و سه‌لامه‌تبوونی:  له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامیدا وه‌دیهێنانی ئاسایشی كۆمه‌ڵایه‌تیی بنه‌مایه‌كی گشتیی و مه‌به‌ستێكی گه‌وره‌یه‌، بۆیه‌ حدوده‌كانی شه‌رعیی دانراون تاكو ببنه‌ ترسێنه‌رێك له‌ دنیادا و مافهێنه‌رێك له‌ دواڕۆژدا:( الحدود زاجرة في الدنيا، جابرة في الآخرة).

سه‌رباری ئه‌وه‌ی قورئان بۆ گوتوبێژ و ڕاگۆڕینه‌وه‌ هانمان ده‌دات، كه‌چی سنووره‌كانی مه‌حكه‌م كردووه‌ و، ڕێگره‌ له‌ زێده‌ڕۆیی و ده‌مه‌ده‌مێ و چه‌له‌حانێ، نه‌بادا هه‌وای نه‌فس باڵۆنی خۆبه‌گه‌وره‌گرتن و خۆڕادانمان پڕ بكه‌ن و، به‌ ئاسمانی كه‌شوفشدا خه‌یاڵمان بفڕێت!

خودا ڕێگریی لێكردووین و فه‌رموویه‌تی:( وَلَا تُجَادِلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ)(العنكبوت: 46)، هه‌روه‌ك فه‌رمانمان پێده‌كات:(قُلْ هَلْ عِنْدَكُمْ مِنْ عِلْمٍ فَتُخْرِجُوهُ لَنَا)(اڵانعام: 148)، (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَكُمْ)(البقره‌: 111).

جا هه‌ر كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك ئازادی لێكه‌م بوو، چه‌وساندنه‌وه‌ باڵی به‌سه‌ردا كێشابوو، نیشانه‌كانی ڕاڕایی و ئاماژه‌كانی تۆقین تێیدا سه‌رهه‌ڵده‌ده‌ن، تاوانكاریی بڵاوده‌بێته‌وه‌، كوشتوبڕ دێته‌ كایه‌، چونكی ئه‌وانه‌ نیشانه‌ی نه‌بوونی ڕاده‌ربڕینی ئازاد و گوزارشتنه‌كردنن له‌ هه‌ست و خوست و هزر دیدگه‌كان.

حیكمه‌تی حه‌وته‌م:

ده‌رخستنی ئاشتیخوازیی ئیسلام و لێبورده‌ییه‌تی: سه‌رجه‌م به‌رنامه‌ڕێژییه‌كانی ئیسلام – ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ دوژمنیشدا- ده‌رخه‌ری مرۆدۆستیی و لێبورده‌یین:( وَإِنْ أَحَدٌ مِنَ الْمُشْرِكِينَ اسْتَجَارَكَ فَأَجِرْهُ حَتَّى يَسْمَعَ كَلَامَ اللَّهِ ثُمَّ أَبْلِغْهُ مَأْمَنَهُ)(التوبه‌: 6).

له‌ وه‌سیه‌ته‌كانی پێغه‌مبه‌ر (سه‌لامی خوای له‌سه‌ر) بۆ فه‌رمانده‌ و سه‌ربازه‌كانی، ئه‌وه‌بوو: توخنی پیر و په‌ككه‌وته‌ نه‌كه‌ون، ئاگاتان له‌ منداڵ بێت، ئافره‌ت بپارێزن، ئاممان نه‌كه‌ن ده‌ست بۆ خوداپه‌رست و جێنزگه‌كه‌ی ببه‌ن، جیهادیش بۆ پاراستن و سه‌لامه‌تیی ئه‌مانه‌ به‌رپاده‌كرێت:( وَلَوْلَا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَهُدِّمَتْ صَوَامِعُ وَبِيَعٌ وَصَلَوَاتٌ وَمَسَاجِدُ يُذْكَرُ فِيهَا اسْمُ اللَّهِ كَثِيرًا)(الحج: 40).

چه‌ندان بنه‌مای فیقهیی له‌سه‌ر ئه‌م مه‌به‌سته‌ داڕێژراون، وه‌كی:(لا ضرر ولا ضرار) و (دفع المفاسد مقدم علی جلب المنافع) و (المشقة تجلب التيسير) و (يرتكب أخف الضررين).(الزیدان، 2000، لا 383).

ئه‌وه‌ی ئیسلام له‌ ماوه‌ی هه‌ژموونی حوكمڕانیی خۆیدا كردوویه‌تیی و به‌رانبه‌ره‌كانی له‌ هه‌ڵبژاردنی بیروباوه‌ڕدا  ئازاد كردووه‌، هیچ ئاین و مه‌زه‌بێك نه‌یكردووه‌ و، له‌ هیچ قاڕه‌یه‌كیشدا وێنه‌ی نه‌بینراوه‌.(الغزالی، 2005، لا 75).

حیكمه‌تی هه‌شته‌م:

نه‌رێكردنی لاساییكردنه‌وه‌ له‌ بژارده‌كانی بیروباوه‌ڕدا: ئه‌گه‌ر لاساییكردنه‌وه‌ له‌ بابه‌ته‌كانی فیقهیدا بۆ خوێنده‌وار و تواناداره‌كان ڕێگه‌پێدراو نه‌بێت، ئه‌وه‌ له‌ پرسه‌كانی بیروباوه‌ڕدا نه‌ك هه‌ر نه‌نگیی و شوره‌ییه‌، بگره‌ پووچ و بێ بنه‌مایشه‌.

خودا سه‌رزه‌نشتی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ به‌ شانازیی و لمۆز به‌رزییه‌وه‌ ده‌ڵێن: باب و باپیرانمان هه‌ر لێره‌وه‌ تا مه‌كه‌ و مه‌دینه‌ به‌ردیان له‌سه‌ر ڕێی حاجیان لاداوه‌:( قَالُوا إِنَّا وَجَدْنَا آَبَاءَنَا عَلَى أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَى آَثَارِهِمْ مُهْتَدُونَ)(الزخرف: 22)!

بێزراویی لاساییكردنه‌وه‌، ئه‌وه‌نده‌ی به‌سه‌ كه‌ په‌كخه‌ری ئه‌قڵه‌ و، شوێنكه‌وتنی كوێرانه‌یه‌، بۆیه‌  ئیمامی شافیعی كه‌سی لاساییكه‌ره‌وه‌ی ناوناوه‌: شه‌وكوێر. (ابن القیم، 1973، لا 279).

حیكمه‌تی نۆیه‌م:

به‌هێزكردنی سوننه‌تی خوداییه‌: چه‌ندان سوننه‌تی خودایی له‌ گه‌ردوون و دروستكردنه‌كانیدا هه‌ن، له‌وانه‌: لابردنی نه‌ته‌وه‌ و گه‌لان به‌ یه‌كتر، ده‌ستگرتن به‌ هۆكاره‌كانه‌وه‌، هاتنه‌كایه‌ی ده‌وڵه‌تان و له‌نێوچوونیان، ڕاجودایی و له‌یه‌كترجودایی مرۆكان له‌ هه‌موو شتێكدا، جودابوونیان له‌ ڕه‌نگ، زوبان، خووخده‌، نه‌ریت، دابه‌كان، تێگه‌یشتن، وێناكردنه‌كان و ئاكاریاندا:( وَلَوْ شَاءَ رَبُّكَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلَا يَزَالُونَ مُخْتَلِفِينَ، إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ وَلِذَلِكَ خَلَقَهُمْ)(هود: 118، 119).

حیكمه‌تی ده‌یه‌م:

 

پووچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی ویسایه‌ی ئاینیی و بیردۆزه‌ی مافی خودایی: له‌ چاخه‌كانی ناوه‌نددا، پاپاكان خۆیان به‌ سێبه‌ری خودا ده‌زانی، ماف و ئازادییه‌كانیان پێشێل كردبوو، ویستی خه‌ڵكیان كۆت و به‌ند كردبوو: (اتَّخَذُوا أَحْبَارَهُمْ وَرُهْبَانَهُمْ أَرْبَابًا مِنْ دُونِ اللَّهِ)(التوبه‌: 31).

پاشاكان خه‌ڵكیان به‌ كۆیله‌ی خۆیان ده‌زانی، مافی خوداییان به‌ خۆیان دابوو، گوایه‌ ئه‌وان له‌ ڕه‌چه‌ڵه‌كی پاكی خودایین، تا ئه‌و ڕاده‌یه‌ی هه‌ندێكیان خۆیان به‌ وه‌چه‌ی خودا ده‌زانی! له‌ به‌رانبه‌ریشدا ئه‌و خزمه‌تكردن و به‌ندایه‌تی ده‌ربڕینه‌ی خه‌ڵك بۆیان، ته‌نێ ئه‌ركێكی پیرۆزه‌ و بۆ دڵسۆزی ده‌ربڕین و ملكه‌چییه‌ بۆ ته‌خت و تاجی پیرۆز!

ئیسلام هات و له‌ بنه‌وه‌ڕا ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ی ده‌ركێشا و، به‌ندایه‌تی له‌ په‌رستنی ته‌نێ یه‌ك خوادا كه‌ (الله)یه‌، قه‌تیس كرد، حوكمڕان و فه‌رمانڕه‌وایش له‌ خه‌ڵكی دیكه‌ زێتر نین، وه‌لێ چه‌ند مافێكی پێدان و، چه‌ندان ئه‌ركیشی خسته‌ سه‌ر شانیان.

خه‌ڵكیش بینیان ئه‌و فه‌رق و سووه‌یان له‌گه‌ڵ كاربه‌ده‌ستاندا نییه‌ و، هه‌مووان ته‌واوكه‌ی یه‌كدین و، به‌رژه‌وه‌ندی هه‌موویان پێكه‌وه‌ گرێدراوه‌.

ئازای ئاینیی هه‌موو ئه‌و ئه‌فسانانه‌ی تێكشاند و، له‌ ڕێی جیهاده‌وه‌ كۆڵه‌كه‌كانی حوكمی به‌ناو خودایی و ده‌سته‌ی ئه‌كلیرۆسیی یه‌ك به‌ یه‌ك ڕووخاند. (الحوالی، 1998، لا 216).

سه‌رچاوه‌كان

1- إعلام الموقعين عن رب العالمين، ابن القيم الجوزية، دار الجيل، بيروت، ط1، 2005.

2- حقوق الإنسان بين تعاليم الإسلام وإعلان الأمم المتحدة، محمد الغزالي، دار نهضة مصر، القاهرة، ط4، 2005.

3- الحرية الدينية ومقاصدها في الإسلام، وصفي عاشور أبو زيد، دار السلام، القاهرة، ط1، 2009.

4- الفروق، أحمد بن إدريس شهاب الدين الصنهاجي القرافي، دار السلام، القاهرة، ط2، 2007.

5- العلمانية نشأتها وتطورها، سفر الحوالي، مكتب الطيب، ط1، 2008.

6- دراسات في الفلسفة الوجودية، عبدالرحمن بدوي، القاهرة، ط2، 1966.

7- الوجيز في أصول الفقه، عبدالكريم زيدان، نشر إحسان، طهران، ط5، 2000.

8- الموسوعة العربية العالمية، رئيس التحرير: أحمد الشويخات، مادة: الدين.