چه‌ند سه‌رنجێك له‌سه‌ر ڕێبازی توێژینه‌وه‌م له‌ بواری مێژوودا

09/03/2018 16:25:28

نووسینی: پ.د.عیماده‌دین خه‌لیل

وه‌رگێڕانی: د.ئیسماعیل به‌رزنجی

هاوڕێیه‌تی من له‌گه‌ڵ مێژووی ئیسلاميی و ڕێباز و فه‌لسه‌فه‌كه‌ی نزیكه‌ی شه‌ست ساڵه‌ له‌ هه‌وڵ و كۆشش و ته‌مه‌ن، له‌و ماوه‌یه‌دا به‌رده‌وام به‌دواداچوونم كردووه‌ و  هه‌وڵمداوه‌ گونجاوترین ڕێبازی توێژینه‌وه‌ په‌یڕه‌و بكه‌م بۆ شرۆڤه‌ی ئه‌م مێژووه‌ و دراوه‌ ژیاريیه‌كه‌ی، خوای گه‌وره‌ سه‌ركه‌وتووی كردم له‌ دانانی  جێگه‌ده‌ست له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ له‌ نزیكه‌ی (30) كتێبمدا، كه‌ به‌سه‌ر ئه‌م چوار ته‌وه‌ره‌یه‌دا دابه‌ش ده‌بن (ته‌وه‌ری مه‌نهه‌ج و فه‌لسه‌فه‌، ته‌وه‌ری ژیاننامه‌، ته‌وه‌ری توێژینه‌وه‌، ته‌وه‌ری مێژووی هاوچه‌رخ)، لێره‌دا ناكرێت به‌وردی و تێروته‌سه‌لی باسی هه‌ریه‌كێكیان بكه‌م، به‌ڵام له‌سه‌ر هه‌ندێكیان ده‌وه‌ستم كه‌ په‌یوه‌ندی ڕاسته‌وخۆیان به‌ بابه‌ته‌كه‌وه‌ هه‌یه‌:

له‌ كتێبی (له‌باره‌ی سه‌رله‌نوێ‌ نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلامی)دا  بۆ نموونه‌ كه‌ بانگه‌شه‌یه‌ بۆ گرتنه‌به‌ری ڕێبازێكی توند له‌ مامه‌ڵه‌ماندا له‌گه‌ڵ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كانماندا، به‌ تێڕوانینێكی ڕه‌خنه‌گرانه‌ كه‌ ملكه‌چی گێڕانه‌وه‌كانیان نه‌بێت، ئه‌ویش به‌پێی چه‌ند ڕێوشوێن و پێوه‌رێكی هاوچه‌رخ و ڕه‌سه‌ن، لێره‌وه‌ (14) مه‌رج و پێوه‌رم پێشنیاز كردووه‌ بۆ سه‌رله‌نوێ‌ نوسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلامی.

هه‌روه‌ها له‌ كتێبی (ده‌روازه‌یه‌ك به ‌ڕووی ژیاری ئیسلامیدا) كه‌ هه‌وڵێكی پڕاكتیكیيه‌ بۆ گرتنه‌به‌ری مه‌نهه‌جێكی نزیك له‌ ڕووداوه‌ مێژووییه‌كان، ئه‌م بنه‌مایانه‌ په‌یڕه‌وكراون:

یه‌كه‌م: تێگه‌یشتن له‌ مێژووی ئیسلامی له‌ میانه‌ی یه‌كێتی جووڵه‌ و شكاندنی توێكڵی ده‌ره‌وه‌ی ڕووداو و گۆڕانكاريیه‌كان.

دووه‌م: ساغكردنه‌وه‌ به‌ تێڕوانینێكی گشتگیر كه‌ هه‌موو ورده‌كاريی و به‌شه‌كان له‌خۆ بگرێت تا لێیانه‌وه‌ نیشانه‌گه‌لێكمان ده‌ستبكه‌وێت كه‌ درێژكراوه‌ی داتاكانی مێژووی ئیسلامین.

سێیه‌م: فه‌راهه‌مكردنی هاوسه‌نگی پێویست له‌ نێوان لایه‌نه ‌سیاسی – سه‌ربازیيه‌كان و لایه‌نه‌كانی عه‌قیده‌ و كۆمه‌ڵایه‌تيی و ژیاری.

چواره‌م: ڕووناكی خستنه‌ سه‌ر په‌یوه‌ندی دووسه‌ره‌ له‌ نێوان ئیسلام و ڕووداوه‌كانی مێژووی ئیسلامی به‌ هه‌موو ئاسۆكانيیه‌وه‌.

پێنجه‌م: به‌دواداچوون بۆ دیارده‌ مێژووییه‌ گه‌وره‌كان به‌شێوه‌یه‌كی ستوونی، بۆئه‌وه‌ی تووشی پچڕان و په‌رشوبڵاوی نه‌بن، و‌ بۆئه‌وه‌ی هه‌لی ئه‌وه‌مان ده‌ستكه‌وێت كه‌ به‌سه‌ر هه‌موو ڕه‌هه‌ند و گۆڕانه‌كانیدا زاڵبین تا بگه‌ینه‌ ڕووكار و تایبه‌تمه‌ندییه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كانیان.

له‌پێناوی ئه‌مه‌دا هه‌وڵمداوه‌ كه‌ به‌شه‌كانی كتێبه‌كه‌ له‌ مێژووی ئیسلامی بكۆڵێته‌وه‌ به‌ تێڕوانینێكی نوێوه‌ كه‌ دابه‌شكردنه‌ ته‌قلیديیه‌كه‌ی سه‌رده‌مه‌كانی مێژووی ئیسلامی تێپه‌ڕێنێت، وه ئه‌ندازه‌گیرییه‌كی نوێ‌ پێشكه‌ش بكات بۆ ڕووداوه‌كان، كه‌ پێموایه‌ توانای باشتری هه‌یه‌ بۆ كۆكردنه‌وه‌ی به‌شه‌ جیاوازه‌كان و ڕووناككردنه‌وه‌یان و ده‌رخستنی ناوه‌ڕۆكه‌كه‌یان، ئه‌م ئه‌ندازه‌گیريیه‌ مه‌نهه‌جیه‌ له‌سه‌ر چوار پایه‌ ده‌وه‌ستێت یان چوار پانتایی ده‌گرێته‌وه‌ له‌ مێژووی ئیسلامیدا، ئه‌وانیش ئه‌مانه‌ن:

یه‌كه‌م: ده‌وڵه‌ت و ده‌سه‌ڵات و پێشڕه‌ویی.

دووه‌م: بانگه‌واز و بڵاوبوونه‌وه‌ و مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وانیتردا.

سێیه‌م: ئاڵنگه‌ری (تحدیات) و دژه‌هێرش و په‌یوه‌ندییه‌ نێوده‌وڵه‌تيیه‌كان.

چواره‌م: ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی.

هه‌روه‌ها له‌ كتێبی (ده‌روازه‌یه‌ك به‌ڕووی ژیاری ئیسلامیدا) كه‌ به‌ گرنگترین ده‌سكه‌وته‌كانمی له ‌بواری مێژوودا داده‌نێم به‌ڕه‌هایی... هه‌وڵمداوه‌ مه‌نهه‌جێكی پڕاكتیكی دروست په‌یڕه‌و بكه‌م بۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ پڕۆژه‌ی ژیاریی ئیسلامی به‌ وانه‌وتنه‌وه‌ و توێژینه‌وه‌، چونكه‌ ڕێبازه‌كانی لێكۆلێنه‌وه‌ی ژیاری ئیسلامی له‌ خوێندنگه‌ و په‌یمانگا و زانكۆكانماندا، تائێستاش چه‌ندین كه‌موكوڕی هه‌یه‌، دیارترینیان پارچه‌ پارچه‌كردنی جه‌سته‌ی ئه‌م ژیاريیه‌یه‌ و پێشكه‌شكردنیه‌تی به‌ خوێندكار به‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌يی و پارچه‌كراوی، به‌مه‌ش كه‌سایه‌تیيه‌ دیاره‌كه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، وه ئه‌و ڕواڵه‌تانه‌ ده‌فه‌وتێن كه‌ له‌ ژیاریيه‌كانی تر جیای ده‌كه‌نه‌وه‌ و تایبه‌تمه‌ندی ژیاری ئیسلامین، و وه‌ك كۆمه‌ڵه‌ چالاكیه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت له‌ بواره‌كانی ڕۆشنبیريی و مه‌عریفيی و ئابووريی و ئاوه‌دانيی و كۆمه‌ڵایه‌تی لێره‌و له‌وێ‌، له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ‌ تایبه‌تمه‌ندی ده‌ركه‌وێت، به‌ڵام وێنای كۆتایی نانوێنێت بۆ ئه‌وانه‌ی ئینتیمایان بۆی هه‌یه‌ له‌ ڕووه‌كانی ژیان و جیهان و بوون.

له‌مه‌وه‌ خوێندكاری ئاماده‌یی و زانكۆكان ده‌رده‌چن به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی زانیاريیه‌كی قووڵیان هه‌بێت له‌سه‌ر تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی ژیاری ئیسلاميی و ئه‌و پێكهێنه‌رانه‌ی كه‌ جیای ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ ژیاریه‌كانی تر، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی ده‌رده‌چێت به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی هه‌ستی شانازیكردن به‌و ژیاره‌وه‌ له‌لای دروست ببێت، ئه‌مه‌ش له‌به‌رئه‌وه‌ی وانه‌ی مێژوو و ژیاری ته‌نها گرنگی به‌ ڕه‌هه‌ندی په‌روه‌رده‌یی ده‌دات، به‌ڵام ئه‌م ڕه‌هه‌نده‌ ونده‌بێت و نامێنێت له‌ میانه‌ی ئه‌و هه‌ڵه‌ مه‌نهه‌جیه‌وه‌ كه‌ ده‌كرێت به‌وه‌ی هیچ ڕواڵه‌تێك نادات به‌و خوێندكاره‌ كه‌ په‌یوه‌ستی بكات به‌و ژیاره‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌وه‌ كه‌ نزیكیترینه‌ له‌ ویست و ئه‌ركه‌ بنه‌ڕه‌تیيه‌كانی مرۆڤ له‌م جیهانه‌دا، نه‌ك هه‌ر ئه‌وه‌، به‌ڵكو ئێمه‌ له‌ كۆتایی ئه‌م پڕۆسه‌یه‌دا ده‌گه‌ینه‌ كۆمه‌ڵێك ئه‌نجامی پێچه‌وانه‌ وه‌ك ڕه‌تكردنه‌وه‌ی پڕۆژه‌ی ژیاری ئیسلامی له‌لایه‌ن زۆرێك له‌ ده‌رچووانه‌وه‌، و ئینكاریكردن و هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌ لێی، له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا هه‌ڵپه‌كردن به‌ره‌و هه‌ندێ‌ ژیاری تر و فریوخواردن به‌ ڕواڵه‌ته‌ بریقه‌داره‌ خه‌ڵه‌تێنه‌ره‌كه‌ی، به‌تایبه‌تی ژیاری ڕۆژئاوا، به‌مه‌ش وانه‌وتنه‌وه‌ له‌ بواری ژیاری ئیسلامیدا ده‌بێته‌ چه‌كێك دژی خۆمان بۆ له‌ناوبردنی متمانه‌ به‌ بنه‌ماكانی ژیاری خۆمان، و توانای دووباره‌ هه‌ستانه‌وه‌ و كاریگه‌ريیه‌كه‌ی له‌م ڕۆژگاره‌دا، و‌ نه‌مانی متمانه‌ به‌ به‌شداریی ئه‌م ژیاره‌ له‌ داڕشتنه‌وه‌ی دواڕۆژی مرۆڤایه‌تی هه‌روه‌كو كۆمه‌ڵێك له‌ بیرمه‌ندان و توێژه‌ران و ڕۆژهه‌ڵاتناسان جه‌ختی لێده‌كه‌نه‌وه‌.

هه‌رچۆنێك بێت ئێمه‌ ئه‌مڕۆ كه‌ وانه‌ی ژیاری ئیسلامی ده‌ڵێینه‌وه‌ پێویستیيه‌كی زۆرمان به‌ مه‌نهه‌جێكه‌ كه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ژیاره‌دا بكات وه‌ك كه‌سایه‌تی یان پێكهاته‌یه‌كی جیاواز هه‌ر له‌ سه‌رهه‌ڵدانیه‌وه‌ تا گه‌شه‌كردن و پوكانه‌وه‌ و بێهێزبوون و سه‌رله‌نوێ‌ هه‌ستانه‌وه‌ی، كاتێك زانیمان ئه‌م ژیاريیه‌مان له‌ نه‌بوونه‌وه‌ نه‌هاتووه‌ و پێكهاته‌كانی به‌ ڕێگایه‌كی میكانیكی كۆنه‌بوونه‌ته‌وه‌ له‌م ژیاريی و ئه‌و ژیاریيه‌ی تر تا ببنه‌ بار به‌سه‌ریه‌وه‌، به‌ڵكو به‌ كاریگه‌ريی و كارتێكه‌ره‌ ئیسلامیيه‌كان نه‌شونمای كردووه‌، هه‌روه‌ها به‌پێی ڕایه‌ڵه‌یه‌ك له‌ مه‌رج و بنه‌ما كه‌ ئه‌م دینه‌ دایڕشتوون، و‌ له‌ منداڵدانی ئیسلامیدا گه‌شه‌یكردووه‌ نه‌ك له‌ شوێنێكی تر، هه‌روه‌ها جێگه‌ و شوێنه‌واری كتێبی خوای گه‌وره‌ و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) به‌ هه‌موو سوچ و قوژبن و خانه‌ و زیندوێتی و شاده‌ماره‌كانیيه‌وه‌ دیاره‌ كه‌ هیچ توێژه‌رێكی باش نكۆڵی لێناكات، كاتێك ئه‌مه‌مان زانی بۆمان ده‌رده‌كه‌وێت كه‌ چه‌ند تاوانمان كردووه‌ كاتێك ئه‌م ژیاريیه‌مان داوه‌ به‌ خوێندكاره‌كانمان به‌ پارچه‌ پارچه‌یی و لێكهه‌ڵوه‌شاوی و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ كاریگه‌ری ئیسلامی له‌سه‌ر هه‌موو جومگه‌كانی هه‌بێت، مه‌گه‌ر له‌ باسی زانسته‌ نه‌قڵیيه‌كاندا كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ دانراوه‌ كۆنه‌كانه‌وه‌ هه‌بێت كه‌ دوورن له‌ ژیان و دابه‌زینه‌ ناو دامه‌زراوه‌ و شه‌قام و قوتابخانه‌ و ناوماڵ.

زۆر وانه‌مان به‌ خوێندكاره‌كانمان وتووه‌ته‌وه،‌ هه‌ندێك جار به‌درێژیی یان به‌كورتی له‌باره‌ی هۆكاره‌كانی كه‌وتنی فڵان ده‌وڵه‌ت و فیسار خیلافه‌ت له‌ مێژووی ئیسلامیدا وه‌ك ئومه‌ویيه‌كان و عه‌باسیيه‌كان و فاتیمیيه‌كان و عوسمانیيه‌كان، به‌ڵام هه‌وڵمان نه‌داوه‌-كه‌مێك نه‌بێت-كه‌ له‌سه‌ر دیارده‌ی داڕمانی ژیاری ئیسلامی له‌ سیاقه‌ مێژووییه‌كه‌یدا بوه‌ستین، به‌دوور له‌ چوارچێوه‌یه‌كی سیاسی دیاریكراو، بۆئه‌وه‌ی به‌دواداچوون بكه‌ین بۆ هۆكاره‌ جۆراوجۆره‌كانی په‌ككه‌وتنی و ده‌ستنیشانكردنیان به‌ قووڵيی و ڕوونی، كه‌ توانایه‌كی گرنگمان بداتێ‌ بۆ ئه‌گه‌ری دووباره‌ هه‌ستانه‌وه‌ له‌ ڕێگای تێگه‌یشتن و ده‌رككردنی ئه‌و هۆكارانه‌ی كه‌ به‌درێژایی چه‌ند سه‌ده‌یه‌كی ڕابردوو بوونه‌ته‌ هۆی داڕمان و له‌ناوچوونی ئه‌و ژیاریيه‌.

جارێكیتر دووباره‌ی ده‌كه‌مه‌وه‌ پڕۆژه‌ی ژیاری به‌دیل كه‌ له‌ ئومه‌تی ئیسلامی چاوه‌ڕوان ده‌كرێت له‌ سه‌ره‌تاكانی سه‌ده‌ی نوێدا، تێر و ته‌واو نابێت و سه‌ره‌تایه‌كی دروستی نابێت تا هه‌موو هۆكاره‌كانی له‌ناوچوونی ئه‌زموونی ژیاری پێشوو له‌به‌رچاو نه‌گيرێت كه‌ بوونه‌ هۆی پوكانه‌وه‌ و داڕمانی ئه‌و ژیاريیه‌، كاتێك له‌و هۆكارانه‌ ده‌كۆڵینه‌وه‌ و ئاگاداری ژیاری هاوچه‌رخیش ده‌بین له‌ژێر ڕۆشنایی كه‌ڵه‌كه‌بوونی گۆڕاوه‌كان له‌ ڕووی چه‌ندێتی و چۆنیه‌تیه‌وه‌ له‌م چه‌ند سه‌ده‌یه‌ی دوایدا له‌ناو گۆڕه‌پانی ئیسلامی یان ده‌ره‌وه‌ی، ده‌توانین قۆناغه‌كه‌ تێپه‌ڕێنین، و به‌ره‌و ئامانج بڕۆین به‌ده‌ربازبوون له‌ هه‌موو هۆكاره‌كانی گێڕانه‌وه‌ بۆ دواوه‌ و په‌كخستن و ڕێگری.

ئه‌م ئه‌ڵقه‌یه‌ گرنگيیه‌كی ئه‌كادیمی هه‌یه‌ له‌ توێژینه‌وه‌كانی ژیاریدا، به‌ڵام بۆ ئه‌زموونی ئه‌م سه‌رده‌مه‌مان له‌سه‌روو ئه‌وه‌شه‌وه‌ به‌هایه‌كی زیاتر وه‌رده‌گرێت، چونكه‌ یارمه‌تیده‌ر ده‌بێت بۆ بنیاتنانی پڕۆژه‌ ژیاریه‌كه‌ به‌ گه‌وره‌ترین به‌رچاو ڕوونی و ئاگایی.

له‌ژێر ڕۆشنایی ئه‌وه‌ی باسكرا، و له‌پێناو تێپه‌ڕاندنی مه‌نهه‌جی پارچه‌ پارچه‌كردن و لێكهه‌ڵوه‌شاندن له‌ لێكۆڵینه‌وه‌ی ژیاری ئیسلامی، كه‌ له‌ زۆربه‌ی خوێندنگا و په‌یمانگا و زانكۆكانی جیهانی عه‌ره‌بيی و ئیسلامیدا په‌یڕه‌و ده‌كرێت، گرنگه‌ ئه‌م بابه‌تانه‌ی خواره‌وه‌ به‌وشێوه‌یه‌ بخوێندرێن و دابه‌ش بكرێن به‌سه‌ر ساڵانی خوێندندا، جا یان به‌پێی (سستمی ئینگلیزی) كه‌ چوار ساڵه‌ یاخود (سستمی ئه‌مریكی) كه‌ چوار كۆرسی خوێندنه‌:

ساڵی یه‌كه‌م (كۆرسی یه‌كه‌م): بنه‌ماكانی ژیاری ئیسلامی (بنچینه‌ و دامه‌زراندنی ئیسلامی بۆ كرده‌ی ژیاری له‌ قورئان و سوننه‌تدا، هه‌روه‌ها پڕاكتیزه‌كردنی له‌ مێژوودا له‌ هه‌ردوو سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ر(د.خ) و ڕاشیدین).

ساڵی دووه‌م (كۆرسی دووه‌م): گه‌شه‌سه‌ندنی ژیاری ئیسلامی (پێدراو و ئه‌رك و تایبه‌تمه‌ندی).

ساڵی سێیه‌م (كۆرسی سێیه‌م): پوكانه‌وه‌ و داڕمانی ژیاری ئیسلامی (هۆكاره‌ ناوخۆیی و ده‌ره‌كيیه‌كان).

ساڵی چواره‌م (كۆرسی چواره‌م): ئێستا و داهاتووی ژیاری ئیسلامی (له‌ سه‌رده‌می ئاڵنگه‌ری ته‌كنۆلۆجیا، باڵاده‌ستی ڕۆژئاوا، سستمی نوێی جیهانی، جیهانگه‌رایی، نوێترین تیۆریيه‌كان له‌باره‌ی كۆتایی مێژوو و ململانێی ژیاریيه‌كان، پایه‌كانی پڕۆژه‌ی ژیاری به‌دیل، ئه‌گه‌ره‌كانی به‌شداری دیاریكردن له‌ دوا ڕۆژی جیهان).

كتێبه‌كه‌م (ده‌روازه‌یه‌ك به‌ڕووی ژیاری ئیسلامیدا – مدخل إلی الحچاره‌ الاسلامیه‌) به‌ پێشه‌كی و چوار به‌شه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌وڵێكی ئه‌زمونگه‌راییه‌ له‌م پێناوه‌دا.

به‌ڵام كتێبه‌كه‌ی ترم (ڕاڤه‌كردنی ئیسلامیيانه‌ی مێژوو) له‌وانه‌یه‌ یه‌كه‌م هه‌وڵی هاوچه‌رخ بێت له‌ بواری فه‌لسه‌فه‌ی مێژوودا بۆ ڕانانی وێنایه‌كی گشتگیر له‌ تێڕوانینی ئیسلام بۆ یاساكانی جووڵه‌ی مێژوو، یان یاسا خواییه‌ كارپێكراوه‌كان له‌ مێژوودا.

قورئانی پیرۆز بنه‌ماكانی (مه‌نهه‌ج)ێكی تێر و ته‌واو پێشكه‌ش ده‌كات له‌ باره‌ی مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مێژووی مرۆڤایه‌تیدا، و ئه‌م مامه‌ڵه‌یه‌ ده‌گوازێته‌وه‌ له‌ قۆناغی ڕانان و كۆكردنه‌وه‌ بۆ هه‌وڵی هه‌ڵهێنجانی ئه‌و یاسا و ڕێسایانه‌ی دیارده‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و- مێژووییه‌كان به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن، هه‌روه‌كو (ئیبن خه‌لدون) كردوویه‌تی له‌ دواتردا، به‌مه‌ش ڕێگای ڕووناك كردووه‌ته‌وه‌ بۆ فه‌یله‌سوفانی تری مێژوو كه‌ دوای (حه‌وت سه‌ده‌) توانیویانه‌ ئه‌و ئاماژانه‌ی ئه‌و وه‌رگرن و بنیاتی تری له‌سه‌ر بنێن، ئه‌مه‌ش له‌وه‌دا به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت كه‌ قورئان به‌رده‌وام جه‌خت له‌سه‌ر چیرۆكی پێغه‌مبه‌ران و مێژووی كۆمه‌ڵگا و ئومه‌تانی ڕابردوو ده‌كاته‌وه‌، هه‌روه‌ها جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ (یاسا و ڕێسا) گه‌لێك هه‌ن كه‌ جووڵه‌ی مێژوو ملكه‌چیان ده‌بێت له‌ به‌رده‌وامی و گه‌شه‌سه‌ندن و گواستنه‌وه‌ له‌ حاڵێكه‌وه‌ بۆ حاڵێكی تر.

زۆرێك له‌ توێژه‌ران و فه‌یله‌سوفانی مێژووی هاوچه‌رخ كه‌وتوونه‌ته‌ هه‌ڵه‌یه‌كه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێن (ئیبن خه‌لدون) یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ی په‌یڕه‌وكردووه‌، و له‌ پێش ئه‌وه‌وه‌ هیچ هه‌وڵێكی له‌و جۆره‌ نه‌بووه‌... ئه‌م مه‌نهه‌جه‌ نوێیه‌ كه‌ قورئان پێشكه‌شی ده‌كات زیاد له‌ جارێك جه‌خت له‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ مێژوو گرنگی ئیجابی خۆی وه‌رناگرێت به‌وه‌ نه‌بێت كه‌ بكرێته‌ بوارێك بۆ توێژینه‌وه‌ و تاقیكردنه‌وه‌، كه‌ ئه‌و به‌ها و یاسایانه‌ی لێوه‌ربگیرێت و هه‌ڵبهێنجرێت كه‌ به‌بێ‌ ئه‌وان هیچ به‌رنامه‌ڕێژيیه‌ك بۆ ئێستا و داهاتوو به‌دی نایه‌ت.

لێكدانه‌وه‌ی ئیسلامی بۆ ته‌نها كۆمه‌ڵێك سه‌لمێنراو نیه‌ كه‌ دوای ڕووداوه‌ مێژووییه‌كان داڕێژرابێت و بیه‌وێت ئه‌و ڕووداوانه‌ كه‌ پێشتر ڕوویانداوه‌ دواتر له‌ قاڵبیان بدات به‌ زۆره‌ملێ، به‌ڵكو ڕێبازێكه‌ به‌پێی شێوازی بابه‌تیانه‌ بۆ ڕووداوه‌كان ده‌ڕوانێت (چۆن ڕوویداوه‌ وه‌ك خۆی) نه‌ك (چۆن پێویسته‌ ڕووبدات)، و له‌ سروشتی په‌یكه‌ری مێژوویی بۆ مرۆڤایه‌تی ده‌ڕوانێت، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ گه‌ڵاڵه‌بوونی هێڵه‌ گشتیيه‌كانی جووڵه‌ی مێژووه‌ كه‌ قورئان ده‌ینه‌خشێنێت له‌ كۆمه‌ڵێك بنه‌مای گشتیدا ناویان ده‌نێت (یاسا سه‌لمێنراوه‌كان)، ڕاڤه‌كارانی ئیسلامیش وه‌كو خاڵی ده‌سپێك په‌یڕه‌ویان ده‌كه‌ن بۆ ته‌فسیر و تێگه‌یشتن و ده‌رككردنی ڕه‌گه‌زه‌كانی جووڵه‌ی مێژوو و ئه‌نجامی ڕووداوه‌كانيی و ڕێڕه‌وه‌ جۆراوجۆره‌كانی، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ ڕاڤه‌یه‌كی گشتی فراوانه‌، ڕاستترین وێنه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ ده‌خاته‌ڕوو كه‌ مێژوو به‌ڕێوه‌ده‌به‌ن.

له‌میانه‌ی وانه‌بێژیم به‌ خوێندكارانی كۆلێجی ئه‌ده‌بیات له‌ بابه‌تی (فه‌لسه‌فه‌ی مێژوو) بۆم ده‌ركه‌وت كه‌ ڕاڤه‌ و ته‌فسیری ئیسلامی بۆ مێژوو چه‌ند گرنگه‌، ئه‌ویش به‌ توێژینه‌وه‌ی فراوان و گشتگیر كه‌ تێڕوانینه‌كه‌ی ڕاسته‌وخۆ له‌ كتێبی خوای گه‌وره‌وه‌ وه‌ربگیرێت، به‌شێوه‌یه‌ك ڕاوبۆچوونی فه‌یله‌سوفان و بیرمه‌ندانی كۆن و نوێ‌ تێپه‌ڕێنێت، زۆرێك له‌وانه‌ كه‌وتوونه‌ته‌ نێوان به‌رداشی چیرۆكه‌ خه‌یاڵيیه‌ بێ‌ بنه‌ماكانی ئیسڕائیلی و تێزه‌ فه‌لسه‌فیيه‌كانی یۆنانیه‌كان كه‌ كاریگه‌ری بتپه‌رستیان له‌سه‌ره‌، یاخود هه‌واداریی ئه‌قڵگه‌رایی سرووشتی كه‌ له‌م دوو سه‌ده‌یه‌ی دواییدا به‌بره‌وبوو، ئه‌م كاریگه‌ربوون و مه‌یله‌یان بۆ هه‌ڵوێست و تێزی ئه‌وان هه‌ر زووبه‌زوو هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌ و ساخته‌ییه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت و ڕوونده‌بێته‌وه‌ كه‌ دروستكراون له‌ ڕووی چۆنیه‌تیيه‌وه‌ ته‌نها به‌ ڕانانیان ڕاسته‌وخۆ و پێوانیان به‌ پێوه‌ر و دراوه‌ قورئانیيه‌كان.

دوای ساڵانێكی دوورودرێژ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی ئه‌م كتێبه‌م (كه‌ له‌لایه‌ن دار العلم للملایین ساڵی 1974) بڵاوكرایه‌وه‌، كارم بۆ ڕاستبوو كه‌ دوو توێینه‌وه‌ی زانستی بنووسم له‌ دوو گۆڤاردا بڵاوكرانه‌وه‌، یه‌كه‌مینيان به‌ناونیشانی (تێڕوانینی قورئانی بۆ سه‌رهه‌ڵدانی ژیاريیه‌كان)، ئه‌وه‌ی دووه‌میشیان (تێڕوانینی قورئانی بۆ داڕمانی ژیاريیه‌كان)، پشتیوان به‌ خوا له‌ دوو توێی كتێبێكدا له‌گه‌ڵ چه‌ند توێژینه‌وه‌یه‌كی تر بڵاوده‌بنه‌وه‌ كه‌ له‌ژێر چاپدان به‌ناونیشانی (چه‌ند وانه‌یه‌ك له‌باره‌ی مێژوو و ژیاری ئیسلامی).

له‌ كتێبه‌كانم له‌باره‌ی (ژیاننامه‌ـ سیره‌)ی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) و كۆمه‌ڵێك له‌ پیاوانی ئیسلام جه‌ختم له‌ ڕاستیيه‌كی مه‌نهه‌جی كردووه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌و‌یش ئه‌وه‌یه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ڕه‌هه‌ندی غه‌یبی و نادیار نه‌ڕوانین له‌ دروستبوونی كه‌سایه‌تی و هه‌ڵسوكه‌وتی، ئه‌وا هیچمان نه‌كردووه‌، چونكه‌ ئێمه‌ له‌ ژیانی پێغه‌مبه‌ری ئیسلام (د.خ) ده‌كۆڵینه‌وه‌ و باسی سوودی بوونی ده‌كه‌ین، ئه‌م كه‌سایه‌تیانه‌ خاڵی ده‌سپێكیان بریتی بووه‌ له‌ ڕوانینی تیژ و دوور و ئه‌زموونی قووڵ له‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ غه‌یب، كه‌ دامه‌زراندن و چه‌سپاندنی ناسكترین و ترسناكترین چه‌مكه‌ له‌م دینه‌دا كه‌ ئه‌وان پێوه‌ی پابه‌ندبوون، مژده‌یان پێداوه‌ به‌ خه‌ڵكی، تێزه‌ غه‌یبیه‌كانیان پراكتیزه‌ كردووه‌، له‌میانه‌ی ئه‌وه‌وه‌ دنیایان به‌ستووه‌ته‌وه‌ به‌ دواڕۆژه‌وه‌، له‌ هه‌موو كردار و هه‌ڵسوكه‌وت و ده‌سكه‌وتێكدا هه‌وڵیان بۆ داوه‌ له‌ واقیعی ژیاندا، هه‌ر به‌مشێوه‌یه‌ش كتێبه‌كانی ترم هاتوون (لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سیره‌، توێژینه‌وه‌ له‌ ڕێبازی ڕۆژهه‌ڵاتناسی به‌ریتانی هاوچه‌رخ مۆنتیگمری وات، نوسینگه‌لێكی هاوچه‌رخ له‌ سیره‌ی پێغه‌مبه‌ر(د.خ)، ڕێبه‌ری مێژوو و ژیاری ئیسلامی له‌ سیره‌ی پێغه‌مبه‌ر (د.خ)دا، ڕواڵه‌ته‌كانی هه‌ڵگێڕانه‌وه‌ی ئیسلامی له‌ خیلافه‌تی عومه‌ری كوڕی عه‌بدولعه‌زیزدا، عیماده‌دین زه‌نگی، نوره‌دین مه‌حمود ، پێاوێك و ئه‌زموونی ئیسلامی)... كه‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی ئه‌م تێڕوانینه‌ مه‌نهه‌جیه‌ن كه‌ جیامان ده‌كاته‌وه‌ وه‌ك ئومه‌ت له‌ هه‌موو ئومه‌ت و كۆمه‌ڵه‌كانی تر.

كتێبه‌كانم له‌باره‌ی مێژووی هاوچه‌رخ وه‌ك (ڕواڵه‌ته‌كانی تراجیدیامان له‌ ئه‌فریقیا، یاری ڕاستڕه‌و و چه‌پڕه‌و، تیشكێكی نوێ‌ بۆ سه‌ر یاری ڕاستڕه‌و و چه‌پڕه‌و، نووسینگه‌لێكی ئیسلامی، له‌باره‌ی خه‌مه‌كانی فه‌له‌ستین و جیهانی ئیسلامی، یه‌كه‌مین داستانی سه‌ده‌، چه‌ند بیره‌وه‌ریه‌ك له‌ باره‌ی 11ى ئه‌یلول، ئه‌مریكا جارێكی تر)، تێیاندا ده‌یان و سه‌دان پرسم تاوتوێكردووه‌ له‌ تێڕوانینی ئیسلامیيه‌وه‌ مادامێك توانای هه‌یه‌ كه‌ قسه‌ له‌سه‌ر هه‌موو گه‌وره‌ و بچوكێك بكات له‌وه‌ی كه‌ ئه‌م مێژووه‌ به‌خۆیه‌وه‌ بینیوه‌، هه‌ر به‌و تێڕوانینه‌ ئیسلامیه‌ی كه‌ پێوه‌ری ئیسلامی ڕه‌سه‌ن ده‌كاته ‌بنه‌ما بۆ حوكمدان له‌سه‌ر ئه‌زموون و شاره‌زاییه‌كان.

له‌ كۆتاییدا نه‌ك كۆتا قسه‌، من له‌ مامه‌ڵه‌م له‌گه‌ڵ ده‌رهاویشته‌كانی بزووتنه‌وه‌ی ڕۆژهه‌ڵاتناسی و تێزه‌كانیدا ئه‌وه‌م تێپه‌ڕاندووه‌ كه‌ ڕه‌تی بكه‌مه‌وه‌ و شه‌ڕ ڕاگه‌یه‌نم دژی، هه‌روه‌كو ئه‌وه‌شم ڕه‌تكردووه‌ته‌وه‌ كه‌ شوێنیان بكه‌وم و ڕایه‌كانیان په‌یڕه‌و بكه‌م، به‌ڵكو پشتم به‌ستووه‌ به‌م پێوه‌ره‌ مه‌نهه‌جیه‌ قورئانیيه‌ كه‌ ده‌فه‌رموێت [ۆڵا ێجڕمَنَّكُم شَنَێ‌نُ قَومٍ عَڵی أنْ ڵا تَعدِلُوا اعْدِلُوا هُو أقرَبُ لِلتَّقۆی...] (سوره‌تی مائیده‌:8).

له‌ ماوه‌ی په‌نجا ساڵدا و له‌میانه‌ی قۆناغ گه‌لێكی نزیك له‌یه‌ك هه‌ندێكجار و دوور له‌یه‌كتری جاروبار مامه‌ڵه‌م له‌گه‌ڵ (ڕۆژهه‌ڵاتناسی)دا كردووه‌، به‌ خوێندنه‌وه‌ و وانه‌بێژی و كتێب نووسین، له ‌ماوه‌ی كۆتایی په‌نجاكانی سه‌ده‌ی ڕابردوو تا سه‌ره‌تای ده‌یه‌ی یه‌كه‌می ئه‌م سه‌ده‌یه‌ بوارم بۆ ڕه‌خسا كه‌ ده‌یان دانراوی ڕۆژهه‌ڵاتناسان به‌ جیاوازی وڵاتیان له‌ ئه‌وروپای ڕۆژهه‌ڵات و ڕۆژئاوا، و بواری ئه‌وه‌م درا بابه‌تی (ڕۆژهه‌ڵاتناسی) به‌ خوێندكارانی خوێندنی باڵا و گفتوگۆی نامه‌ی ماسته‌ر و تێزی دكتۆرا بكه‌م كه‌ په‌یوه‌ندیدارن به‌م بابه‌ته‌وه‌ له‌ زۆرێك له‌ زانكۆ عه‌ره‌بيی و ئیسلامیه‌كاندا، و كۆمه‌ڵێك كتێبیشم دانا كه‌ هه‌ندێكیان تایبه‌ت بوون به‌ فكری ڕۆژئاوا و ڕۆژهه‌ڵاتناسی، ئه‌وانیتر تایبه‌ت به‌م بیر و مه‌نهه‌جه‌ی خۆم كه‌ سه‌رجه‌میان ده‌كاته‌ (14) كتێب.

ئه‌م كتێبانه‌ دوو ئاڕاسته‌یان گرتووه‌، یه‌كه‌میان ڕه‌خنه‌ ده‌گرێت له‌ دراو و ده‌رهاویشته‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتناسيی و ڕه‌تیان ده‌كاته‌وه‌: ( لێكۆڵینه‌وه‌ له‌ سیره‌ی پێغه‌مبه‌ر(د.خ)، ئیبن خه‌لدون وه‌ك ئیسلامخوازێك، له‌باره‌ی سه‌رله‌نوێ‌ نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلامی، توێژینه‌وه‌یه‌كی به‌راوردكاریی مه‌نهه‌جی ڕۆژهه‌ڵاتناسی به‌ریتانی هاوچه‌رخ مۆنتمگری وات، ده‌روازه‌یه‌ك به‌ ڕووی مێژووی ئیسلامیدا)، هه‌رچی ئاڕاسته‌ی دووه‌مه‌ لایه‌نه‌ گه‌شه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتناسی ده‌خه‌نه‌ڕوو، وه‌كو: (له‌باره‌ی ئیسلامه‌وه‌ وتوویانه‌، ئیسلام و ڕووه‌كه‌ی تری بیری ڕۆژئاوایی، ده‌روازه‌یه‌ك  بۆ ژیاری ئیسلامی، بنه‌ماكانی درووستبوونی عه‌قڵی مسوڵمان، تێڕوانینی ڕۆژئاوا بۆ ئێستا و داهاتووی ئیسلام، ئافره‌ت و خێزانی مسوڵمان له‌ تێڕوانینی ڕۆژئاواوه‌، قورئان له‌ تێڕوانینی ڕۆژئاوادا، هونه‌ر و بیروباوه‌ڕ، ڕۆژئاواییه‌كان له‌سه‌ر ئیسلام ده‌دوێن)..

به‌هه‌رحاڵ له‌ دڵی خۆمدا ده‌مووت – ئه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ی مه‌نهه‌جی دادپه‌روه‌ر له‌گه‌ڵ كه‌له‌پوری ڕۆژهه‌ڵاتناسیدا به‌دیهات، وێنه‌كه‌ له‌ هه‌ردوو ڕووه‌كه‌وه‌ سه‌یر كرا، ڕه‌شی ته‌ڵخ و سپی دره‌وشاوه‌، مێژوونووس شاعیر نیه‌ داشۆرین پیاهه‌ڵدان بكات، به‌ڵكو توێژه‌رێكی دادپه‌روه‌ره‌ ده‌یه‌وێت بگاته‌ ڕاستی به‌وپه‌ڕی بابه‌تیبوونه‌وه‌.

ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌ له‌ ماوه‌ی په‌نجا ساڵدا به‌ خوێندكاره‌كانمم وتووه‌ ئه‌وه‌یه‌ خۆتان بپارێزن له‌ یاسای (یان ئه‌مه‌یان یاخود ئه‌وه‌یان)، به‌ڵكو پابه‌ندبن به‌ یاسای (ئه‌مه‌شیان و ئه‌ویشیان)، چونكه‌ ئه‌مه‌ كلیلێكی مه‌نهه‌جی زۆر وردتان ده‌داتێ‌ بۆ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ دیارده‌ و شته‌كان له‌ سیاقی فیكر و ژیاندا، هه‌روه‌ها قورسایی و ناڕه‌حه‌تی چه‌له‌حانێی بێ‌ ئه‌نجامتان له‌سه‌ر ناهێڵێت كه‌ تێیدا هه‌رلایه‌ك ده‌ست به‌ تێڕوانین و قه‌ناعه‌تی خۆیه‌وه‌ ده‌گرێت، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا یه‌كێكیان ئه‌ویتریان ته‌واو ده‌كات، ببینن پێداگری له‌و جۆره‌ چه‌ند كات و هه‌وڵی بردووه‌ كه‌ ده‌كرا له‌ كارێكی بنیاتنه‌ردا به‌گه‌ڕ بخرایه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌، پێغه‌مبه‌ری خواش(د.خ) له‌ زیاتر له‌ فه‌رمووده‌یه‌كدا ئه‌وه‌ی دووپاتكردووه‌ته‌وه‌.