ڕامــان له‌ وێســتگه‌كانی ئه‌م قۆناغــه‌

09/03/2018 10:21:03

به‌شى دووه‌م

 

توركیا و ناوچه‌كه:‌

له ‌دوای سه‌ركه‌وتنی ئاكپارتی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی 2002 و 2003دا، قۆناغێكی نوێ له‌ ژیانی سیاسیی توركیادا ده‌ستیپێكرد، كه‌ ده‌كرێ بوترێت قۆناغی به‌ر له‌ ئاكپارتیی و قۆناغی دوای هاتنی ئاكپارتی، چونكه‌ له‌ ڕووی سیاسیی و ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ گۆڕانكاریی ڕیشه‌یی ڕوویاندا، له ‌ڕووی سیاسییه‌وه‌ كرانه‌وه‌ی دیموكراتیی له‌ توركیادا زۆر به‌رچاوه‌، به‌تایبه‌تیی له‌ فراوانبوونی ئازادییه‌كاندا، جاران دادگه‌ی ده‌ستووریی و كه‌مالیيه‌كان و سوپا وه‌ك سێكوچكه‌یه‌كی شووم؛ ڕێگر بوون له‌ ڕێگه‌ی هه‌ر چاكسازییه‌كدا، ئه‌ویش به‌ بیانووی پاراستنی سستمی عه‌لمانیی و میراتی ئه‌تاتۆركيیه‌وه‌. به‌ڵام ئه‌مجاره‌یان هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ئاكپارتی به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ ئابوورییه‌كان و گه‌شه‌ی توركیا، به‌ڕه‌ی له‌ژێرپێی عه‌لمانيیه‌ په‌ڕگیره‌كان ده‌رهێنا، بۆیه‌ قۆناغ به‌ قۆناغ چاكسازییه‌ ده‌ستوورییه‌كانی برده‌ پێشه‌وه‌، كه‌ له‌م قۆناغه‌شدا ئه‌م كرانه‌وه‌یه‌ بۆ كوردیش ده‌سكه‌وتی باشی تێدا بوو، له‌لایه‌ك گفتوگۆی حكومه‌ت و ئۆجه‌لان و قه‌ندیل؛ باكووری كوردستانی ئارام كرده‌وه‌ و گوند و شاره‌كانی هێوربوونه‌وه‌، له‌لایه‌كی تریش گه‌شه‌ی ئابووریی دوای ده‌یان ساڵ وێرانیی گه‌ڕایه‌وه‌ بۆ كوردستان.

دووركه‌وتنه‌وه‌ی شه‌ڕ له‌ كوردستان خزمه‌تێكی دوولایه‌نه‌ بوو به‌ كورد و توركیا، كورد له‌ نه‌هامه‌تیه‌كانی دوور ده‌كه‌وته‌وه‌، توركیاش به‌و ئارامیيه‌ سوپا و ژه‌نڕاڵه‌كانی له‌ گه‌مه‌ی سیاسیی دوور و هه‌ژموونیان به‌سه‌ر ده‌سه‌ڵاتی توركیادا دوور ده‌خسته‌وه‌، باڵی سێیه‌میش كه‌ دادگه‌ی ده‌ستووریی بوو؛ گۆڕانكاریی ڕیشه‌یی تێداكرا و چیتر نه‌یده‌توانی ببێته‌ مه‌ترسیی بۆ سه‌ر پارته‌كان و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌یان.

گۆڕانكاریی و چاكسازییه‌كانی ئه‌م قۆناغه‌ بۆ ناوه‌نده‌كانی توێژینه‌وه‌ی ناوچه‌كه ‌و جیهان جێی بایه‌خ بوو، هه‌ربۆیه‌ له‌وباره‌وه‌ ڕاپۆرتی زۆر بڵاوده‌كرێنه‌وه‌، هه‌یه‌ به‌ ئه‌رێنیی و هه‌شه‌ به‌ نه‌رێنیی هه‌ڵیده‌سه‌نگێنن، بۆ نمونه‌ (ناوه‌ندی دایان بۆ توێژینه‌وه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و ئه‌فریقا)دا، له‌ ئابی 2017دا ڕاپۆرتێكی بڵاوكرده‌وه‌، كه‌ نیگه‌رانیی ده‌ربڕیی له‌وه‌ی ئه‌و ڕێوشوێنانه‌ی كه‌ ئاكپارتی له‌ توركیادا له‌ په‌روه‌رده‌ و خوێندن و یاسای هاوسه‌رگیرییدا گرتوویه‌تیه‌ به‌ر؛ شۆڕشێكی سپیه‌ به‌سه‌ر میراتی ئه‌تاتۆركدا، كه‌ ئاكپارتی ده‌یه‌وێت ڕه‌نگێك بداته‌ توركیا كه‌ كۆك بێت له‌سه‌ر خه‌ون و ویسته‌ ئیسلاميیه‌كه‌ی.

راپۆرته‌كه‌ باسی لێدوانی وه‌زیری په‌روه‌رده‌ی توركیا (عیسمه‌ت یه‌ڵماز) ده‌كات له‌ مانگی ته‌مووزدا كه‌ به‌ ته‌واویی ئه‌تاتۆركیه‌ت له‌ پڕۆگرامه‌كانی خوێندندا سڕاوه‌ته‌وه‌، باوه‌كو هێشتا ئه‌و بڕیارانه‌ جێبه‌جێ نه‌كراون، هه‌روه‌ها باسی كوده‌تاش یه‌كێكی تره‌ له‌و باسانه‌ی كه‌ خراوه‌ته‌ ناو پڕۆگرامه‌كانی خوێندنه‌وه‌، كه‌ له‌و به‌شه‌دا باسی گرنگیی حكومه‌ته‌ هه‌ڵبژێردراوه‌ دیموكراسيیه‌كان و مێژووی كوده‌تا سه‌ربازییه‌كانی توركیا ده‌كات، ئه‌مه‌ ڕاست پێچه‌وانه‌ی ئه‌و ڕێوشوێنه‌یه‌ كه‌ ڕاسته‌وخۆ له‌ دوای كوده‌تای 1960 گیرایه‌به‌ر، كه‌ ئه‌و كاته‌ كتێبه‌كانی په‌روه‌رده‌ په‌سنی ده‌ستێوه‌ردانه‌كانی سوپای ده‌كرد، كوده‌تاچیان ڕۆژی 27ی ئایاریان وه‌ك ڕۆژی ئازادیی و ده‌ستوور كربووه‌ ڕۆژی پشوودان.

ڕاپۆرته‌كه‌ ده‌ڵێت ئه‌م شۆڕشه‌ سپیه‌ی ئاكپارتی ڕاست پێچه‌وانه‌ی شۆڕشه‌كه‌ی سوپایه‌، كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك شه‌رعیه‌ت ناداته‌ میراتی ئه‌تاتۆرك، به‌ڵكو كتێبه‌ نوێیه‌كان ئه‌وه‌ فێری خوێندكار ده‌كات كه‌  ئه‌وانه‌ی له‌ 15 ته‌مووزی 2016 دا به‌رگرییان له‌ وڵات كرد‌ تێكۆشه‌رن. هه‌روه‌ها وه‌زاره‌تی په‌روه‌رده‌ تیۆری (داروین)ی گۆڕیووه‌ به‌ تیۆری خوڵقاندن (نظریة الخلق)، كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ له‌ ساڵی 1987دا مشتومڕێكی زۆری دروستكرد، وه‌زیری په‌روه‌رده‌ی ئه‌و كاته‌ (وه‌هبی دینتشیلیر) ده‌یه‌ویست تیۆری داروین له‌ پڕۆگرامه‌كانی خوێندندا لابدات. هه‌روه‌ها ئاكپارتی ده‌یه‌وێت له‌مه‌ودوا به‌ یاسایه‌ك كار بكات بۆئه‌وه‌ی موفتی به‌شێك بێت له‌ سستمی هاوسه‌رگیریی، وه‌ك فه‌رمانبه‌رێكی سه‌رۆكایه‌تیی كاروباری ئاینيی، به‌پێچه‌وانه‌ی جاران كه‌ به‌ ته‌نیا له‌ ده‌ستی‌ شاره‌وانیی و موختاره‌كاندا بوو، كه‌ پارتی گه‌لی كۆماریی دژی ئه‌م هه‌نگاوه‌ وه‌ستایه‌وه‌ و ڕایگه‌یاند ئه‌م هه‌نگاوه‌ ڕاست پێچه‌وانه‌ی عه‌لمانیه‌تی ده‌وڵه‌ته‌ و ئه‌مه‌ پێگه‌ی هاوسه‌رگیریی دینیی له‌ كۆمه‌ڵگه‌دا به‌هێز ده‌كات، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌ت ئاماژه‌ی به‌وه‌دا كه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ هیچ گۆڕانكارییه‌ك له‌ یاسای به‌ركاری جێبه‌جێ كراودا ناكات(17).

گه‌رچی توركیا ویستی هه‌موو وڵاتانی ناوچه‌كه‌ وه‌ك قوڵایی ستراتیژیی بۆ خۆی له‌قه‌ڵه‌مبدات و په‌یوه‌ندیی سیاسیی و ئابوورییان له‌گه‌ڵدا دابمه‌زرێنێت، له‌و ڕووه‌شه‌وه‌ له‌گه‌ڵ سووریا و ئێران و وڵاتانی كه‌نداودا په‌یوه‌ندیی به‌هێزی ڕێكخست، به‌ڵام هه‌ڵگیرسانی به‌هاری عه‌ره‌بی، توركیای خسته‌ هه‌ڵوێستێكی تره‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و وڵاته‌ وه‌كو وڵاتێكی دیموكراسی كه‌وته‌ خانه‌ی لایه‌نگریی له‌ شۆڕشگێڕانه‌وه‌، له‌ ناوچه‌كه‌شدا دیكتاتۆران و بنه‌ماڵه‌ خێڵه‌كیه‌كان؛ كه‌ دژی ئازادیی و مافی مرۆڤ و دیموكراسیی بوون، كه‌وتنه‌ خۆسازدانه‌وه‌ بۆ كوده‌تا و ڕێگریی له‌ سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی گه‌لان، بۆیه‌ ئاساییه‌ له‌ وه‌ها هه‌لومه‌رجێكدا به‌ره‌ی ئیستیبداد دژایه‌تی به‌ره‌ی لایه‌نگری شۆڕش بكات، بۆیه‌ ده‌بینین سعوديیه‌ و ئیمارات و میسر دوژمنایه‌تیی توركیایان ده‌ستپێكرد، ته‌نانه‌ت بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ئاماده‌ن له‌گه‌ڵ ئیسرائیلیدا ببنه‌ هاوپه‌یمان، بۆ ئه‌وه‌ی پێگه‌ و هه‌ژموونی توركیا له‌م ناوچه‌یه‌دا كه‌م بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ ئیسرائیليیه‌كانیش به‌ هه‌مان لۆژیكی سـعودیيه‌كان قســــه‌ ده‌كه‌ن و بڕوایان وایه‌ گه‌لانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست شایسته‌ی ئازادیی و دیموكراسـیی نین(18).

بۆیه‌ زۆر ئاساییه‌ كه‌ ئێستا توركیا ببێته‌ پشتیوانی قه‌ته‌ر و سعودیيه‌ و ئیماراتیش هه‌موو هه‌وڵی خۆیان بخه‌نه‌گه‌ڕ بۆ دژایه‌تیی توركیا، بۆ نمونه‌ له‌ دوای گرتنه‌وه‌ی ڕه‌قه‌ بۆ ئیستیفزازی توركیا (سامر سه‌بهان)ی وه‌زیری ده‌وڵه‌تی سعوديیه‌ بۆ كاروباری كه‌نداو هاوڕێ له‌گه‌ڵ (برێت مه‌گكۆرك)ی نوێنه‌ری سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا بۆ كاروباری كورد؛ سه‌ردانی باكووری سوریا و شاری ڕه‌قه‌یان كرد، به‌پێی هه‌ندێ هه‌واڵ چه‌ند جارێكیش له‌گه‌ڵ به‌رپرسانی په‌یه‌ده‌ كۆبۆته‌وه‌، كه‌ توركیا به‌ باڵی سوریای (PKK) ناویان ده‌بات و به‌ تیرۆریستیان له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات، كه‌ ئه‌م هه‌نگاوه‌ له‌لایه‌ن توركیاوه‌ به‌ هه‌نگاوێكی دووژمنكارانه‌ له‌ دژی وڵاته‌كه‌ی هه‌ژمار ده‌كات(19).

 

توركیا و كورد:

من لێره‌دا به‌ پێویستی نازانم بگه‌ڕێمه‌وه‌ بۆ شۆڕشه‌كانی شێخ سه‌عیدی پیران و ئارارات و دێرسیم، ته‌نانه‌ت هۆكاره‌كانی هه‌ڵگیرسانی شۆڕشی چه‌كدارانه‌ی پارتی كرێكارانی كوردستان، بابه‌تگه‌لێكه‌ قسه‌ی زۆری له‌سه‌ر كراوه‌، بۆیه‌ باسكردنی هۆكاره‌كانی تووڕه‌یی توركیا به‌رانبه‌ر به‌ كورد له‌م قۆناغه‌دا، به‌ گرنگتر ده‌زانم.

له‌ ئێستادا سێ پارچه‌ی كوردستان، باكوور و باشوور و خۆرئاوا ڕاسته‌وخۆ په‌یوه‌ندییان به‌ توركیاوه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ ئه‌و وڵاته‌ وه‌كو بابه‌تێكی ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی خۆی مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا ده‌كات، كه‌ ده‌كرێ بوترێت 70%ی كورد له‌م سێ به‌شه‌ی كوردستاندا ده‌ژین.

لێره‌دا ده‌بێ ئاماژه‌ به‌ڕاستیه‌ك بده‌ین، كه‌ زۆرینه‌ی ڕه‌های كورد و سه‌ركرده‌كانی به‌رده‌وام له‌م هه‌ڵه‌یه‌دا ده‌ژین و له‌كاتێكدا هه‌ڵوێستی دژ به‌ كورد له‌ وڵاتی توركیاوه‌ ده‌بینن و ده‌بیستن، تووشی جۆرێك له‌ نیگه‌رانیی و شۆك ده‌بن، بۆیه‌ نابێ كورد داوا له‌ سه‌ركرده‌ و ڕێبه‌رانی توركیا بكات وه‌ك ئه‌و بیر بكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ تا ئه‌م ساته‌ش په‌روه‌رده‌ی ڕه‌گه‌زپه‌رستانه‌ی كه‌مالیی و حكومه‌تی نهێنیی و هاوته‌ریب (الحكومة العمیقة) له‌و وڵاته‌دا ڕه‌گی داكوتاوه‌. هه‌موو كوده‌تاكانی توركیا به‌وه‌ی ساڵی ڕابردووشه‌وه‌ ئه‌وان به‌ بیانووی پاراستنی عه‌لمانیه‌تی ئه‌تاتوركی به‌رپایان كردووه‌، سه‌رۆكی خۆشه‌ویستی گه‌لی توركیا (عه‌دنان مه‌نده‌رێس) ئه‌وان له‌سێداره‌یاندا، ئه‌وه‌ جگه‌ له‌ هه‌زاران كوژراو و ئه‌شكه‌نجه‌دراوی دوای هه‌ر كوده‌تایه‌ك، ته‌نانه‌ت گومانی زۆر به‌هێز هه‌یه‌ كه‌ سه‌رۆك تۆرگۆت ئۆزالیش ژه‌هرخوارد كرابێت و تیرۆر كرابێت، چونكه‌ ئه‌ویش ده‌یویست كرانه‌وه‌ی دیموكراسیی له‌ توركیادا ده‌ستپێبكات، به‌تایبه‌تیش كردنه‌وه‌ی ده‌رگا له‌گه‌ڵ كورد و گفتوگۆ له‌گه‌ڵ PKKدا یه‌كێك بوو له‌و هێڵه‌ سوورانه‌ی عه‌لمانیه‌تی ئه‌تاتۆركی كه‌ ئه‌و به‌زاندی. بۆیه‌ ده‌بێت بزانین كرانه‌وه‌ی دیموكراسی ئاكپارتی شتێكی ئاسان نه‌بوو، به‌تایبه‌تی له‌گه‌ڵ كێشه‌ی كورددا، ئه‌و پارته‌ وه‌ك هونه‌ری ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌كرێت (فن الممكنات) قۆناغ به‌ قۆناغ چووه‌ته‌ پێشه‌وه‌، به‌ڵام له‌لایه‌ن حكومه‌تی نهێنی و دووژمنه‌ مێژووییه‌كانی توركیا له‌ خۆرئاوادا، كه‌ له‌ زیندووبوونه‌وه‌ی عوسمانیيه‌كان ده‌ترسن به‌رده‌وامبوون له‌وه‌ی له‌مپه‌ر له‌ به‌رده‌می ئه‌و كرانه‌وه‌یه‌دا دروست بكه‌ن.

هۆكاره‌كانی نیگه‌رانیی توركیا:

هۆكاره‌كانی نیگه‌رانیی توركیا زۆرن، به‌ڵام له‌ چه‌ند خاڵێكدا كورت ده‌كرێنه‌وه‌ :

1. له‌باره‌ی كوردانی باكووره‌وه‌ ئاكپارتی له‌وه‌ نیگه‌رانه‌، كه‌ ئه‌وان به ‌جۆرێك له‌ PKK و HDP چوونه‌ پێشه‌وه‌ كه‌ له‌ مێژووی نوێی كۆماری توركیادا ڕووی نه‌دابوو، به‌ڵام ئه‌وان خوێندنه‌وه‌یان بۆ ئه‌و نه‌رمیه‌ی ئاكپارتی زۆر هه‌ڵه‌ بوو، له‌لایه‌ك هه‌ڵوێسته‌كه‌یان ئایدیۆلۆژیی بوو نه‌ك واقعیی، له‌لایه‌كی تریش ئه‌و نه‌رمیه‌یان به‌ بێهێزیی پارتی حوكمڕان ده‌زانی، ئه‌وه‌شمان بیر نه‌چێت كه‌ هه‌ندێ هێزی ده‌ره‌كیی ئه‌وانی به‌وشێوه‌یه‌ هانده‌دا كه‌ پێویسته‌ به‌شێك بن له‌ گوشاری سه‌ر ئاكپارتی، بۆ نمونه‌ سكرتیری سۆشیالیستی نێوده‌وڵه‌تیی (لویس ئه‌یالا) كه‌ جوله‌كه‌یه‌كی لایه‌نگری ئیسرائیله‌، له‌كاتی هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆكی توركیادا له‌ په‌رله‌ماندا، فه‌ر‌مانی پێدابوون له‌ نێوان عه‌بدوڵڵا گويل و ده‌وڵه‌ت باخچه‌لی دا نوێنه‌رانی كورد ده‌نگ به‌ باخچه‌لی بده‌ن، هۆكاره‌كه‌ش ته‌نیا ئه‌وه‌ بوو ئاكپارتی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا په‌یوه‌ندییه‌كانی خراپ بوون و ئه‌یالا ده‌یه‌ویست به‌ كارتی كورد تۆڵه‌ له‌ ئه‌ردۆغان و پارته‌كه‌ی بكاته‌وه‌. HDP به‌وه‌شه‌وه‌ نه‌وه‌ستا، بووه‌ به‌شێك له‌ دژایه‌تیی توركیا له‌ سیاسه‌ته‌كانی ناوخۆ و ده‌ره‌وه‌یدا، به‌تایبه‌تی دژایه‌تی شۆڕشی سوریا، تا كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌كاتی قه‌یرانی نێوان توركیا و ڕووسیادا (سه‌لاحه‌دین ده‌میرتاش)له‌ ڕووسیاوه‌ هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ ئه‌ردۆغان كرد؛ كه‌ ده‌بێ بڕووخێت. به‌خوێندنه‌وه‌ی PKKش كاتێك بینیی ئه‌مه‌ریكا له‌ خۆرئاوای كوردستان هاوكاریی باڵه‌كه‌ی ده‌كات بۆ شه‌ڕی داعش و په‌سنی شه‌ڕڤانه‌كانی ده‌كات، واتێگه‌یشت له‌ باكووری كوردستانیش به‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕ و سه‌نگه‌ر لێدان له‌ شاره‌كاندا ده‌توانن نیگه‌رانیيه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌ توركیا بگۆڕن به‌ پشتیوانیی و له‌وێش هه‌رێمی خۆسه‌ر دروست بكه‌ن وه‌ك خۆرئاوای كوردستان، ئه‌وه‌ بوو شه‌ڕی باكوور جارێكی تر دۆزی كوردی چه‌ندین قۆناغ برده‌وه‌ دواوه‌ و ئاسۆیه‌كیش بۆ گفتوگۆ و چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ی نابینرێت. ئه‌مه‌ش دوای ئه‌وه‌ی كه‌ HDP له ‌دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی حوزه‌یرانی 2015دا هه‌لێكی زێڕینی له ‌به‌رده‌مدا بوو كه‌ ببێته‌ هاوپه‌یمانی ئاكپارتی و ببێته‌ پارسه‌نگێكی باش بۆئه‌وه‌ی باڵانسی ئاشتی له‌ باكوور بپارێزێت، به‌ڵام چ له‌ كاتی هه‌ڵبژاردنه‌كان و چ دوای هه‌ڵبژاردنه‌كان جگه‌ له‌ داخوازیی ڕووخاندنی ئاكپارتی، دروشمێكی تری به‌رز نه‌كرده‌وه‌، هه‌رئه‌وه‌ش بوو كه‌ له‌ خولی دووه‌می هه‌ڵبژاردنه‌كاندا زیاتر له‌ یه‌ك ملیۆن و نیو له‌ كوردانی باكوور له‌ ده‌نگه‌كانیان به‌ HDP په‌شیمان بوونه‌وه‌ و ده‌نگیان به‌ ئاكپارتیدا.

2. په‌یه‌ده‌ له‌ خۆرئاوای كوردستان وه‌ك باڵی سوریای PKK هه‌ر له ‌سه‌ره‌تای شۆڕشی سوریادا به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی گوایه‌ بێلایه‌نه‌ له‌ ڕووداوه‌كاندا، هه‌موو شۆڕشگێڕانی خۆرئاوای كوردستانی له‌ ناوچه‌كانیدا سه‌ركوت كرد، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌؛ به‌عسيیه‌كان له‌ ناوچه‌ی ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئه‌واندا نه‌ك هه‌ر ئازاد بوون، به‌ڵكو چالاكیه‌كانیشیان به‌رده‌وام بوو، بۆیه‌ هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ PKK دژایه‌تی خۆی بۆ ئه‌جێندای توركیا ڕاگه‌یاند، له‌لایه‌ك ده‌یگووت نابێ ڕێگه‌ بدرێت توركیا ده‌ستوه‌رداته‌ كاروباری ناوخۆی سوریا، به‌ڵام بۆ خۆیشی ململانێی خۆی له‌گه‌ڵ توركیادا گوێزایه‌وه‌ بۆ سوریا و ده‌ستیكرده‌ دژایه‌تی شۆڕشی گه‌لانی سوریا، ته‌نانه‌ت هه‌موو پارته‌كانی خۆرئاوای كوردستانیشی سه‌ركوت كرد. له ‌دوای هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی شه‌ڕی باكووری كوردستان، چیتر باڵی سوریای PKK ش به‌ ئاشكرا دژایه‌تی خۆی بۆ ئۆپۆزیسیۆنی لایه‌نگری توركیا ڕاگه‌یاند و له‌ حه‌ڵه‌ب و باكووری سوریادا له‌ گه‌مارۆدانی ئۆپۆزیسیۆن و خنكاندنیاندا به‌شداریی كرد، هه‌ربۆیه‌ كاتێك ئه‌مه‌ریكا و خۆرئاواییه‌كان یارمه‌تی (PYD)ده‌ده‌ن و ئه‌وه‌ ڕه‌تده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ باڵی PKK بێت كه‌ ئه‌وان به‌ تیرۆریستی ناو ده‌به‌ن، گومانه‌كانی توركیا چه‌ند به‌رانبه‌ر ده‌بێت، ئه‌مه‌ له‌ دوای ئه‌وه‌ی توركیا به‌ڵگه‌ی به‌ده‌سته‌وه‌یه‌ كه‌ خۆرئاواییه‌كان له‌ كوده‌تاكه‌ی 15 ی ته‌مووزی 2016دا به‌شداربوون، ناتۆ پشتیوانیی له‌ توركیا نه‌كرد له‌كاتی قه‌یرانه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ ڕووسیادا، بۆیه‌ توركیا ئه‌و هه‌وڵه‌ی ئه‌مه‌ریكا به‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی خۆی ده‌زانێت و به‌ته‌واویی نیگه‌رانه‌ له‌و ڕه‌فتاره‌ و له‌گه‌ڵ ڕووسیا و ئێران و له‌ ڕێگه‌ی ئه‌وانیشه‌وه‌ ڕژێمی سوریا له‌ هه‌وڵدایه‌ بۆ دانانی سنوورێك بۆ ئه‌و هه‌وڵه‌ی خۆرئاواییه‌كان. چونكه‌ ئه‌وان به‌م دیواره‌ی كوردانی خۆرئاوا ویستیان ڕێگه‌ له‌وه‌ بگرن كه‌ سوننه‌ی شام بۆ جارێكی تر ببنه‌وه‌ به‌ قوڵایی ستراتیژیی بۆ توركیا و به‌وه‌ش ئاسایشی ئیسـرائیل به‌ بۆچوونی ئه‌وان بكه‌وێته‌ مه‌ترسيیه‌وه‌.

3. له‌ دوای بڕیاری 688 ی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تیی؛ بنكه‌ی ئاسمانیی ئینجه‌رلیك بووه‌ چه‌كوشی ئاماده‌ بۆ سه‌پاندنی ناوچه‌ی دژه‌فڕین به‌سه‌ر عێراقدا، بۆیه‌ ده‌ستی توركیا زیاتر كرایه‌وه‌ كه‌ بۆ ده‌ستوه‌ردانه‌ ناو كاروباری هه‌رێم و له‌وێشه‌وه‌ لێدانی بنكه ‌و باره‌گاكانی PKK ده‌ستبه‌كار بێت، ئه‌م حاڵه‌ته‌ له‌ نێوان ساڵی 1991 بۆ ساڵی 2003 به‌وشێوه‌یه‌ به‌رده‌وام بوو، هه‌رێمی كوردستانیش بازاڕێكی باش بوو بۆ بازرگانیی و قاچاغی نه‌وت و كۆمپانیا وه‌به‌رهێنه‌كانی توركیا، بۆیه‌ ئه‌مه‌ش وایكرد حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان ببێته‌ ئه‌مری واقیع و توركیا له‌ ڕه‌هه‌نده‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كه‌ی نه‌ترسێت. به‌ڵام له‌ دوای ڕووخاندنی ڕژێمی سه‌دام و داگیركردنی وڵات له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌، تاڕاده‌یه‌ك توركیا هه‌ستی به‌ جۆرێك مه‌ترسیی كرد، چونكه‌ له‌لایه‌ك ڕێگه‌ی نه‌دابوو ئه‌مه‌ریكا خاكی وڵاته‌كه‌ی بۆ هێرشه‌كه‌ی سه‌ر عێراق به‌كاربهێنێت، له‌لایه‌كی تریش جۆرێك له‌ سه‌ربه‌خۆیی بڕیاری دابووه‌ كورده‌كان، بۆ نمونه‌ كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ قۆناغێكدا مه‌سعود بارزانی هه‌ڕه‌شه‌ له‌ ده‌ستوه‌ردانی توركیا بكات و بڵێت: ئه‌گه‌ر ئه‌وان ده‌ستوه‌رده‌نه‌ كاروباری كوردستان، ئێمه‌ش ده‌ستوه‌رده‌ده‌ینه‌ كاروباری توركیا. كه‌ تاڕاده‌یه‌كیش قه‌یرانێكی زوو تێپه‌ڕی دیپلۆماسی لێكه‌وته‌وه‌، هه‌روه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان به‌ ڤیدیۆكانی سه‌رۆ قادر كرد كه‌ باسی ئه‌وه‌ی ده‌كرد كه‌ ئه‌گه‌ر توركیا به‌ سه‌ربه‌خۆیی كوردستان ڕازی نه‌بێت دابه‌ش ده‌كرێت و فڕێ ده‌درێته‌ ئه‌نادۆڵ، دواتر ده‌ستوور و كێشه‌ی ماده‌ی 140 و تاگه‌یشته‌ شه‌ڕی داعش؛ په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا و هه‌رێم تاڕاده‌یه‌ك ئاسایی بوون، به‌ڵام بڕیاری ڕیفراندۆم له‌ كوردستان و پشتیوانیی كردنی له‌لایه‌ن بنیامین ناتانیاهۆ و یارمه‌تیدانی كوردانی خۆرئاوا له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌، مه‌ترسیيه‌كانی توركیای چه‌ند به‌رانبه‌ر كرده‌وه‌، به‌تایبه‌تیی ئاكپارتی و سه‌ركرده‌كانی زۆر ڕێزی مه‌سعود بارزانی و بنه‌ماڵه‌كه‌یان ده‌گرت و هه‌موو گرێبه‌ست و قاچاغی نه‌وت و ئه‌و گوێنه‌دانه‌ی پارتی به‌ حیزبه‌كانی تری كوردستان و بێمنه‌تیان له‌ خه‌ڵك، به‌شێكی زۆری بۆ پشتیوانی توركیا ده‌گه‌ڕایه‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ی بارزانی و بێمنه‌تیان له‌لای توركیا به‌وه‌ لێكدرایه‌وه‌ له‌لایه‌ك سپڵه‌یی بێت و له‌لایه‌كی تریش پیلانێكی ئیسرائیلی و خۆرئاوایی بێت له‌ دژی ئه‌و وڵاته‌، بۆیه‌ زۆر به‌ تووندی دژی وه‌ستانه‌وه‌، نیگه‌رانیی توركیا زۆر له‌ نیگه‌رانی ئێران تووندتر له‌ میدیا و هه‌ڵوێسته‌كاندا ده‌ركه‌وت.

وه‌ك ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی توركیا و هه‌وڵه‌ دیپلۆماسیيه‌كانی له‌گه‌ڵ ئێران و ڕووسیادا به‌رهه‌می خۆی هه‌بووه‌، ئه‌وه‌ی ئێستا جێی نیگه‌رانیيه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی پێگه‌ی كورده‌ له‌ سیاسه‌تی نێوده‌وڵه‌تیی و ناوچه‌ییدا و ئه‌گه‌ری نه‌هامه‌تیی نوێی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ كورد ساڵانێكی درێژه‌ به‌ درووشمی (كوردستان یا نه‌مان) خه‌بات ده‌كات، واته‌ یا سه‌ركه‌وتن یا هیچ، سیاسه‌تیش هونه‌ری مومكیناته‌ نه‌ك هه‌موو ئه‌و شتانه‌ی كه‌ تۆ ده‌ته‌وێت، چونكه‌ له‌ باشترین حاڵه‌تی به‌هه‌شتی دنیاشدا ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ته‌وێت ده‌ستت ناكه‌وێت!!

 

سعودیه ‌و كورد:

كورد به‌هۆی ئاینی ئیسلامه‌وه‌؛ به‌پێی هه‌ندێ گێڕانه‌وه‌ی مێژوویی هه‌ر له ‌سه‌رده‌می پێغه‌مبه‌ری ئیسلام (د.خ) كورد په‌یوه‌ندیی به‌ حیجازه‌وه‌ په‌یدا كردووه‌ و به‌رده‌وام بووه‌ له‌سه‌ری، وه‌ك یه‌كێك له‌ نه‌ته‌وه‌ پێكهێنه‌ره‌كانی ئومه‌تی ئیسلامیی؛ كاریگه‌رییه‌كی زۆری له‌سه‌ر شارستانیه‌تی ئیسلامیی هه‌بووه‌.

له‌ سه‌رده‌می نوێدا؛ په‌یوه‌ندیی شۆڕشی ئه‌یلول له‌گه‌ڵ سعودیه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناردنی شاندی زانایانی كوردستان بۆ لای شا فه‌یسه‌ڵ كوڕی عه‌بدولعه‌زیز و پێشوازیی لێكردنیان و گرنگیدان به‌ شانده‌كه ‌و گوێ گرتن لێیان و پشتیوانیی كردنی كورد بۆئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراقیدا بگه‌نه‌ ڕێگه‌ چاره‌یه‌كی ئاشتیانه ‌و پاراستنی وڵاته‌كه‌ له‌ خوێنڕشتن و شه‌ڕ و ئاژاوه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌و كاته‌ هه‌موو وڵاتانی عه‌ره‌بیی كێشه‌ی فه‌ڵه‌ستین و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی شكستی شه‌ڕی شه‌ش ڕۆژه‌ به‌لایانه‌وه‌ زۆر گرنگ بوو.

گه‌رچی سعودیه‌ له‌ جه‌نگی 8 ساڵه‌ی عێراق – ئێراندا؛ به‌ ده‌یان ملیار دۆلار پشتیوانیی له‌ عێراق كرد، به‌ڵام ڕاسته‌وخۆ له‌ دوای داگیركردنی كوه‌یت له‌لایه‌ن عێراقه‌وه‌؛ بووه‌ دوژمنی سه‌رسه‌ختی ڕژێمی سه‌دام، بۆیه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای دوژمنی دوژمنه‌كه‌م دۆستمه‌؛ جارێكی تر بۆ دژایه‌تی ڕژێمی سه‌دام لای به‌لای كورددا كرده‌وه‌، هه‌ر له‌وكاته‌وه‌ تا ڕیفراندۆمه‌كه‌ش سعودیه‌ كه‌م و زۆر په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ لایه‌نه‌ كوردستانیه‌كاندا هه‌بووه‌، به‌تایبه‌تی له‌م ساڵانه‌ی دواییدا بۆ دژایه‌تی ئێران و حكومه‌تی تائیفیی به‌غدا و ده‌ستوه‌ردانه‌ كاروباری سوننه‌ی عێراق په‌یوه‌ندیی له‌گه‌ڵ مه‌سعود بارزانیدا گه‌رم كردبوو، به‌تایبه‌تیش شێوازیی حوكمڕانیی بنه‌ماڵه‌یی كوردستان به‌لای سعوديیه‌كانه‌وه‌ زۆر په‌سه‌ند بوو، له‌كاتی سه‌ردانی بارزانی بۆ سعوديیه‌ باسی یارمه‌تیه‌كی 8 ملیار دۆلاری ده‌كرا بۆ هه‌رێمی كوردســـتان. 

ده‌بێ ئه‌وه‌ش بزانین ســعودیه‌ له‌ هه‌موو وڵاتانی ئیســـــلامیدا ده‌یه‌وێت پشــتیوانیی له‌ ســوننه‌ی ســـــاخته‌ (تزویر) واته‌ ســـه‌له‌فیی مه‌دخه‌لی بكات، بۆیه‌ له‌ كوردستانیش هه‌مان هه‌وڵیداوه‌ و هاوئاهه‌نگه‌ له‌گه‌ڵ ویستی ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستاندا، به‌ڵام ئه‌و هه‌وڵه‌ی سـعوديیه‌ له‌ عێراق و شام و یه‌مه‌ن و میسردا، كه‌ له‌لایه‌ك پشــــتیوانیی له‌ سوننه‌ی ساخته‌ ده‌كات و له‌لایه‌كی تریش دژی سـوننه‌ی ئازادیخوازه‌، نه‌هامه‌تی زۆر گه‌وره‌ی لێكه‌وتۆته‌وه‌.

به‌ڵام ئه‌و هه‌وڵه‌ی ســعودیيه‌ له‌ پشتیوانیی كورد، ستراتیژیی نیه‌ و په‌یوه‌ندیی به‌ هه‌ڵوێستی تاكتیكیی ئه‌و وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌، بۆ نمونه‌ له‌و جێگه‌یه‌دا كه‌ هاوئاهه‌نگه‌ له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی ئیسرائیلدا وه‌ك پشتیوان خۆی نمایش ده‌كات و له‌و جێگه‌یه‌شدا له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی قۆناغه‌كه‌دا نه‌گونجێت دژایه‌تی ده‌كات. بۆیه‌ ده‌بینین ماوه‌یه‌ك له‌مه‌وبه‌ر پشتیوانییان له‌ مه‌سعود بارزانی ده‌كرد كه‌ سه‌ركردایه‌تیی سوننه‌ی عێراقیش بكات بۆ دژایه‌تیی حكومه‌تی تائیفیی عێراق، به‌ڵام كاتێك له‌ یه‌مه‌ندا چه‌قین و ناتوانن سه‌ركه‌وتن به‌ده‌ست بهێنن، ده‌یانه‌وێت له ‌ڕێگه‌ی هه‌مان حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێراندا تاڕاده‌یه‌ك ئارام بكه‌نه‌وه‌، بۆیه‌ له‌ پرسی ڕیفراندۆمدا پشــــتیوانییان له‌ حكومه‌تی عه‌بادیی كرد و به‌ تووندی دابه‌شكردنی خاكی عێراقیان ڕه‌تكرده‌وه‌، به‌ تایبه‌تیش سعودیه‌ بۆی ده‌ركه‌وت له‌ دوای ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم ناتانیاهۆ له‌ به‌ڵێنه‌كه‌ی بێده‌نگ بووه‌!!

به‌ڵام بۆ هاوئاهه‌نگیی له‌گه‌ڵ خواستی ئیسرائیلدا، ماوه‌یه‌ك به‌ر له‌ ڕیفراندۆم (لیوا ئه‌نوه‌ر عیشقی) سه‌رۆكی ده‌زگای هه‌واڵگریی پێشووی سـعودیه‌؛ پشتیوانیی خۆی بۆ ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان ده‌ربڕیی كه‌ هه‌رچوار پارچه‌كه‌ی كوردستانیش یه‌كبخاته‌وه‌، ئه‌وه‌ش بۆ ئه‌وه‌ی به‌ربه‌ستێك له‌ نێوان توركیا و سوننه‌ و ئێران و ده‌ستوه‌ردانه‌ كاروباری خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا دروست بكرێت، سه‌ردانی (سامر سه‌بهان)ی وه‌زیری كاروباری كه‌نداوی سعودیه‌ش بۆ ڕه‌قه‌ له‌ چوارچێوه‌ی هه‌مان هه‌وڵی سعودیه‌دایه‌ بۆ دژایه‌تی توركیا، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی توركیا ڕێگه‌ی نه‌دا گه‌مارۆدانه‌كه‌ی سعودیه‌ بۆ قه‌ته‌ر به‌ ئامانج بگات. 

سعودیه‌ له‌لایه‌ن ڕێكخراوه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانی مافی مرۆڤه‌وه‌ گوشارێكی زۆری خراوه‌ته‌ سه‌ر، بۆیه‌ له‌م قۆناغه‌دا هه‌ر سیاسه‌تێك پێچه‌وانه‌ی به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆرئاوا بێت، ئه‌و وڵاته‌ خۆی لێده‌پارێزێت، ڕیفراندۆم و سه‌ربه‌خۆیی كوردستان له‌ ناوچه‌كه‌ و جیهانیشدا دژایه‌تیی ده‌كرێت، سعودیه‌ بۆ ئاشتبوونه‌وه‌ له‌گه‌ڵ ئێران و بۆ هاوته‌ریب بوون له‌گه‌ڵ سیاسه‌تی خۆرئاواشدا، دژایه‌تیی ده‌كات؛ بۆیه‌ دیوانی پاشایه‌تیی سعودیی ئامۆژگاریی حكومه‌تی هه‌رێم ده‌كات ڕێگه‌ی گفتوگۆ بگرێته‌به‌ر له‌گه‌ڵ حكومه‌تی عێراقیدا، شا سه‌لمان كوڕی عه‌بدولعه‌زیز له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنیدا له‌گه‌ڵ عه‌بادی سه‌رۆك وه‌زیرانی عێراق؛ كه‌ ڕۆژی 16 ی تشرینی یه‌كه‌می 2017 ئه‌نجامدرا – واته‌ ڕۆژی داگیركردنه‌وه‌ی كه‌ركوك ڕایگه‌یاند كه‌ شانشینیی سعودیی پشتیوانیی له‌ هه‌وڵه‌كانی عه‌بادی ده‌كات بۆ پاراستنی یه‌كپارچه‌یی خاكی وڵات و ئاسایش و سه‌قامگیریی عێراق(20).

له‌به‌رئه‌وه‌ ده‌بێ بزانین سعودیه‌ له‌م قۆناغه‌دا هه‌ڵوێسته‌كانی نه‌به‌ قازانجی دۆسته‌كانیه‌تیی و نه‌ده‌توانێت زیان به‌نه‌یاره‌كانیشی بگه‌یه‌نێت، چونكه‌ له‌سه‌ر گۆڕه‌پاندا به‌هۆی دژایه‌تیی خواستی گه‌لانی ئازادیخوازه‌وه‌ جه‌ماوه‌ری مسوڵمانی به‌ ته‌واویی له‌ده‌ستداوه‌، ته‌نانه‌ت له‌ناوخۆی وڵاتیشدا تووشی جۆرێك له‌ نامۆیی بووه‌ له‌گه‌ڵ دامه‌زراوه‌ی دینیی وه‌هابیدا، كه‌ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می یه‌كه‌مین هاوپه‌یمانی میر سعود و محه‌مه‌دی كوڕی عه‌بدولوه‌هابه‌وه‌ به‌رده‌وام بووه‌ تا ئه‌مڕۆ، هه‌ڵوێسته‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانیشی ڕوون نین، چونكه‌ قورسایی نیه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا تاحسابی بۆ بكرێت، ته‌نیا دراوی هه‌یه‌ و هه‌ركاتێك بیه‌وێت سه‌رنجی وڵاتێك ڕابكێشێت؛ به‌ كڕینی چه‌ك و پێدانی باجی ئه‌و سه‌رنجڕاكێشانه‌ گریبه‌ستی چه‌ك واژۆ ده‌كات، ته‌نانه‌ت ترامپ به‌ر له‌ هاتنی بۆ سعودیه‌ كردبوویه‌ مه‌رج له‌سه‌ریان، ئه‌گه‌ر ئه‌و گرێبه‌سته‌ 460 ملیارییه‌ واژۆ نه‌كه‌ن سه‌ردانه‌كه‌ی هه‌ڵده‌وه‌شێنێته‌وه‌، ئه‌وه‌تا كاتێكیش ده‌زانێت ئه‌مه‌ریكا بێده‌نگه‌ له‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی ڕۆڵی ڕووسیا بۆ ناوچه‌كه‌ و ئێران و توركیا په‌یوه‌ندییه‌كی باشیان له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا گرێداوه‌، ئه‌ویش هیچی نیه‌ جگه‌ له‌ ئه‌نجامدانی گرێبه‌ستی چه‌ندین ملیار دۆلاریی، بۆئه‌وه‌ی ڕووسه‌كان حسابی بۆ بكه‌ن، بۆیه‌ هیچ هه‌ڵوێستێكی سعودیه‌كان جێگه‌ی متمانه‌ نیه‌ بۆ لایه‌نگرانی!!

 

چاره‌نووسی كورد:

وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ به‌ سیاسه‌تی ناوچه‌كه‌ و هه‌ڵوێستی وڵاتانی جیهانه‌وه‌ به‌رانبه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ی كورد ده‌رده‌كه‌وێت، ده‌كرێت بگه‌ینه‌ هه‌ندێ به‌رئه‌نجامی چاوه‌ڕوانكراو، ئه‌ی ده‌بێ كوردی هه‌ر به‌شێكی كوردستان له‌م قۆناغه‌دا چیی بكات؟ به‌تایبه‌تیی ڕێبه‌رانی كورد له‌ چاره‌كه‌ سه‌ده‌ی ڕابردوودا – له‌به‌ر خۆپه‌رستیی– نه‌یانتوانی بگه‌نه‌ گوتارێكی یه‌كگرتووی نه‌ته‌وه‌یی، كه‌ تیایدا ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یی داڕێژن بۆ خه‌باتی قۆناغه‌كه ‌و كاركردن به‌ میكانیزمێكی سه‌ركه‌وتوانه‌ی دوور له‌ هه‌نگاوی سه‌رپێی و خێڵه‌كیی و میزاجیی دیراسه‌ نه‌كراو. من لێره‌دا باسی ئه‌و هۆكارانه‌ ناكه‌م كه‌ هه‌رێمی كوردستان و پارچه‌كانی تری كوردستانی گه‌یاندووه‌ته‌ ئه‌م قۆناغه‌، چونكه‌ له‌لایه‌ن هه‌موانه‌وه‌ كه‌م تا زۆر زانراوه‌ و ڕۆژانه‌ قسه‌یان له‌سه‌ر كراوه‌، بۆیه‌ زیاتر جه‌خت له‌سه‌ر قۆناغی ئێستا ده‌كه‌مه‌وه‌، كه‌ كورد ئێستا حاڵ و پێگه‌ی چۆنه‌ و له‌ كوێدایه‌ و ده‌كرێ چیی بكات؟

 

هه‌رێمی كوردستان:

شكستی هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان له‌ دوای 2000 شه‌هید و 10 هه‌زار بریندار له‌سه‌ر ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، كه‌ بریتیی بوو له‌ 51% ی خاكی كوردستان، به‌تایبه‌تیی له‌ده‌ستدانی شاری كه‌ركوك، به‌ هه‌ره‌سێكی تری مێژوویی بۆ كورد هه‌ژمار ده‌كرێت. ئه‌وه‌ش نیشانه‌یه‌كی تره‌ له‌ خوێندنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی كورد بۆ هێزی به‌رانبه‌ره‌كه‌يی و بێ ئاگایی له‌ هه‌ڵوێستی وڵاتانی زلهێزی جیهان، كه‌ حوكمڕانانی كورد بڕوایان وابوو ماده‌م خۆرئاوا باسی قاره‌مانێتیی پێشمه‌رگه‌ ده‌كات و ئه‌مانیش به‌و هێزه‌یان ده‌زانن كه‌ له‌بری هه‌موو جیهان ده‌جه‌نگن، چیتر خۆرئاوا پشتیان تێناكه‌ن و سه‌رده‌می تێكشكانی پێشمه‌رگه‌ تێپه‌ڕیووه‌، بۆیه‌ ده‌ركه‌وت كه‌ خوێندنه‌وه‌كه‌یان هه‌روه‌كو پشتیوانیه‌كه‌ی ئیســرائیل و 77 وڵاته‌كه‌ی جیهان بۆ ڕیفراندۆم ده‌رچوو، بۆیه‌ تائێستاش خاوه‌نی ئه‌و خوێندنه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌ له ‌شـۆكی ئه‌و ڕووداوه‌ دڵته‌زێنه‌ ڕزگاریان نه‌بووه‌ و خۆرئاوا به‌ خائین ناوده‌به‌ن، چونكه‌ تائێستاش له‌و ڕاستیيه‌ تێنه‌گه‌یشتوون كه‌ جیهانی سه‌رمایه‌داریی له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندیی ماددی سـیاسه‌ت ده‌كات؛ نه‌ك له‌سه‌ر بنه‌مای مافی مرۆڤ و دیموكراسیی و بنه‌مای ئه‌خلاقیی.

لێره‌دا كه‌ كورد شـكستی خواردووه‌، ده‌بێ بزانێت؛ حكومه‌تی ناوه‌ندیی تووشی جۆرێك له‌ لوتبه‌رزیی بووه‌، چونكه‌ ناوچه‌كه‌ و جیهانیش له‌ پشتی خۆیه‌وه‌ ده‌بینێت، بۆیه‌ ده‌بێت لۆژیكیانه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ قۆناغه‌كه‌دا بكات، چونكه‌ هه‌رێم گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ قۆناغێكی به‌ر له‌ دامه‌زراندنی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، چونكه‌ له‌ دوای ساڵی 1992 هه‌رێمی كوردستان نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ بووه‌، حكومه‌تی به‌غدا مه‌گه‌ر به‌ په‌لكێشكردنی بۆ ناو هه‌رێم هاتبێته‌ ناو كاروباره‌كانیيه‌وه‌، ده‌نا بۆ خۆی نه‌هاتووه‌ و هه‌رێم سه‌ربه‌خۆ بووه‌ له‌ كارگێڕیی و بڕیاره‌ سیاسییه‌كانیدا. به‌ڵام ئێستا به‌پێی ده‌ستووری نوێی عێراق، كوردستان هه‌رێمێكی فیدراڵيیه‌ له‌ عێراق و به‌پێی ده‌ستووریش مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵ عێراقدا نه‌كردووه‌، واته‌ به‌پێی ئه‌مری واقیع له‌گه‌ڵ به‌غدا ڕه‌فتاری كردووه‌، ئێستا كه‌ هه‌رێم له‌م قۆناغه‌دا تێكشكاوه‌، به‌غداش به‌پێی ئه‌مری واقیع له‌گه‌ڵ هه‌رێمدا مامه‌ڵه‌ ده‌كات، بۆیه‌ باشـترین حاڵه‌ت بۆ هه‌رێم له‌م قۆناغه‌دا، بۆئه‌وه‌ی له‌ میزاجی تائیفی به‌غدا بیپارێزێت، كاركردنه‌ به‌ ده‌ستووری عێراق و كاركردنی هه‌رێمه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و ده‌ستووره‌دا، چونكه‌ جگه‌له‌وه‌ زیانی گه‌وره‌ به‌ دانیشتوانی هه‌رێمی كوردستان و ڕه‌وشی سیاسیی ناو هه‌رێمه‌كه‌ ده‌گات، كاركردن به‌ ده‌ستووری عێراق ئه‌م قازانجانه‌ی بۆ هه‌رێم ده‌بێت:

یه‌كه‌م – به‌پێی ده‌ستووری فیدراڵی، هه‌رێم خاوه‌نی په‌رله‌مان و حكومه‌ت و ده‌زگای دادوه‌ریی و هێزی پێشمه‌رگه‌ و پۆلیس و ئاسایشی پارێزه‌ری خۆیه‌تی، بۆیه‌ جێبه‌جێكردنی ده‌ستوور وه‌كو خۆی؛ به‌ دوور له‌ هه‌ژموونی حیزبی خاوه‌ن میلیشیا، هه‌رێمی كوردستان له‌م حاڵه‌ته‌ پاشاگه‌ردانيیه‌ ڕزگار ده‌كات كه‌ دوو حیزبی خاوه‌نی میلیشیا و داگیركه‌ری سامانی گشتیی له‌ ڕابردوودا ڕێگه‌یان نه‌داوه‌ به‌ گه‌شه‌ی سیاسیی و ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تیی، كه‌ به‌وه‌ش هه‌رێم ده‌بێته‌ خاوه‌نی ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌ستووریی و بۆ هه‌میشه‌ له‌ هه‌ژموونی حیزب ڕزگاری ده‌بێت، به‌ڵكو حیزب له‌ به‌ره‌و پێشبردنی وڵاتدا به‌ به‌رنامه‌ سیاسیی و ئابوورییه‌كانی به‌شداریی ده‌كات، نه‌ك وه‌ك مافیا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ سامانی گشتیدا بكات.

دووه‌م – به‌ پێی ده‌ستووری فیدراڵیی داهاته‌كان (داهاتی نه‌وت و غاز، داهاتی گومرگ، داهاته‌كانی ناوخۆ، داهاتی فڕۆكه‌خانه‌كان) ده‌چنه‌وه‌ خه‌زێنه‌ی ناوه‌ندیی و به‌پێی بودجه‌ی گشتیی وڵات پشكی هه‌رێم دیاریی ده‌كرێت، له‌ كوردستانیش به‌پێی بودجه‌ی ساڵانه‌ خه‌رجده‌كرێت، كه‌ ئه‌ویش چاودێریی ڕاسته‌وخۆی په‌رله‌مان و لیژنه‌ی ده‌سـتپاكیی له‌سه‌ره‌و به‌پێی حســـــابی كۆتاییش ڕاپۆرتی خه‌رجكردنی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناوه‌ند، بۆیه‌ چیتر ڕێگه‌ نادرێت ناشـــه‌فافیی و قاچاغچێتی به‌ داهاتی گشتیی هه‌رێمه‌وه‌ بكرێت.

سێیه‌م – ده‌بێ به‌پێی ده‌ستوور؛ پێداچوونه‌وه‌یه‌كی زانستیانه‌ به‌ لیستی فه‌رمانبه‌ران و هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ و ئه‌منیی كوردستاندا بكرێته‌وه‌، كه‌ بندیواری زۆر له‌ مووچه‌ی فه‌رمانبه‌راندا هه‌یه‌، بۆ نمونه‌ وڵاتێكی وه‌كو سعودیه‌ خاوه‌نی 250 هه‌زار سه‌ربازه‌، كه‌چی هه‌رێمی كوردستان زیاتره‌ له‌ 350 هه‌زار پێشمه‌رگه‌، كه‌ له‌ڕاستیدا نیوه‌ی ئه‌و ژماره‌یه‌ حه‌قیقه‌تی نیه‌، كه‌واته‌ مووچه‌كانیان له‌لایه‌ن بازرگانان به‌ خوێنی ڕۆله‌كانی كورده‌وه‌ خوراوه‌ و كاریگه‌ریی ڕاسته‌قینه‌شی هه‌بووه‌ بۆ سه‌ر ژماره‌و بژێوی پێشمه‌رگه‌ واقعیه‌كانی كوردستان، سه‌ربازێكی ساده‌ی عێراقی دوو به‌رانبه‌ری پێشمه‌رگه‌یه‌كی كوردستان مووچه‌ی وه‌رگرتووه‌، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر پێداچوونه‌وه‌ی زانستیانه‌ به‌ لیستی پێشمه‌رگه‌دا بكرێته‌وه‌، بژێویی و پۆست و پله‌ی پێشمه‌رگه‌ له‌ ڕێگه‌ی هه‌یئه‌ی ئه‌ركان و ده‌سه‌ڵاتی سه‌ربازییه‌وه‌ دیاریی ده‌كرێت، نه‌ك له‌ ڕێگه‌ی لق و مه‌ڵبه‌ند و مه‌كته‌بی سیاسیی حیزبه‌كانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت ده‌مانبینیی له‌ شه‌ڕی داعشیشدا له‌بری ئه‌وه‌ی سه‌ركردایه‌تیی به‌ره‌كانی جه‌نگ له‌لایه‌ن پسپۆڕانی سه‌ربازییه‌وه‌ بكرێت، ده‌سپێردرایه‌ ئه‌ندامانی مه‌كته‌بی سیاسیی دوو حیزبی حوكمڕان، ئه‌وه‌ش وایكرد كه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ڕێگه‌ نه‌درێت هه‌رێمی كوردستان ببێته‌ خاوه‌نی سوپایه‌كی یه‌كگرتووی پێشكه‌وتوو. هه‌ر ئه‌م پێداچوونه‌وه‌یه‌ش ده‌بێته‌ هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ به‌شێوه‌یه‌ك ڕێكبخرێته‌وه‌ كه‌ خاوه‌نی فه‌رمانده‌ و پێشمه‌رگه‌ی كارامه‌ بێت، نه‌ك ئه‌و ڕه‌گه‌زانه‌ی ببوونه‌ هۆكاری بێهێزیی پێشمه‌رگه‌، واته‌ كوردستان پێویستیی به‌ پێشمه‌رگه‌ هه‌یه‌؛ نه‌ك میلیشیای حیزب و ئایدیۆلۆژیا، هه‌ر ئه‌مه‌ش ده‌بێته‌هۆی ئه‌وه‌ی كه‌ چیتر حیزب نه‌توانێت به‌بیانووی شه‌رعیه‌تی شۆڕشگێڕیی خاوه‌نی میلیشیای چه‌كدار بێت و كار بكاته‌ سه‌ر بڕیاره‌ سیاسییه‌كان و ئه‌نجامی هه‌ڵبژاردنه‌كان و تێكدانی سه‌قامگیریی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی.

چواره‌م – كاتێ بودجه‌ له‌ به‌غداوه‌ بۆ هه‌رێم دیاریی بكرێت، ده‌بێ له‌ كوردستان حیزبه‌كان له‌ چوارچێوه‌ی یاسادا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ بودجه‌دا بكه‌ن، بۆ نمونه‌ به‌پێی یاسای بودجه‌ به‌شیان له‌ بودجه‌دا وه‌ربگرن، نه‌ك وه‌ك جاران ده‌ستی به‌سه‌ردا بگرن و ته‌خشان و په‌خشانی بكه‌ن، به‌مه‌ش ئه‌و حیزبانه‌ قه‌باره‌ی ڕاسته‌قینه‌یان له‌ كوردستاندا ده‌رده‌كه‌وێت، چونكه‌ وه‌ك جاران؛ نه‌ داهاتی گشتیان له‌به‌رده‌ستدایه ‌و نه‌ هێز و میلیشیایان هه‌یه‌ بۆ چاوسووركردنه‌وه‌ و نه‌ ده‌توانن  پۆسته‌كانی حكومه‌ت بۆ دروستكردنی لایه‌نگر به‌كار بهێنن، له‌وكاته‌دا ته‌نیا به‌رنامه‌ حیزبیه‌كانیانه‌ بۆ هه‌ڵبژاردن كه‌ ده‌بێته‌ هۆی لایه‌نگرییان له‌ لایه‌ن جه‌ماوه‌ره‌وه‌، بۆیه‌ ژینگه‌یه‌كی دروست و گونجاوی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی بۆ حیزبایه‌تیی و كاری ڕێكخراوه‌یی له‌ هه‌رێمدا دێته‌كایه‌وه‌. هه‌ر ئه‌و هه‌نگاوه‌ش كوردستان له‌ زۆنی زه‌رد و سه‌وز و بازگه‌كانی دێگه‌ڵه ‌و سماقوڵيی و بالیسان ڕزگار ده‌كات و كوردستان ده‌بێته‌ ماڵی هه‌مووان.

پێنجه‌م – ئه‌گه‌ر ده‌ستووری فیدراڵی له‌ هه‌رێمی كوردستان جێبه‌جێ بكرێت؛ هه‌ژموونی میلیشیا به‌سه‌ر هه‌رێم و هه‌ژموونی پاره‌ و پۆست به‌خشینه‌وه‌ به‌سه‌ر جه‌ماوه‌ردا نه‌مێنێت، حیزب له‌ چوارچێوه‌ی یاسایی خۆیدا كار بكات، بنه‌ماكانی دیموكراسیش ده‌چه‌سپن و ده‌ستاوده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵاتیش به‌شێوه‌یه‌كی ئاسان و ئاسایی به‌ ئه‌نجام ده‌گات، نه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ 26 ساڵی ڕابردوودا بینرا، نه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌م دواییه‌ی كوردستاندا ڕوویاندا، كه‌ هه‌ندێ پۆست له‌به‌ر ڕق و كینه‌ی حیزبایه‌تیی حیزبی حوكمڕان تائێستا جێبه‌جێ نه‌كراون و دوای 4 ساڵ هێشتا به‌رپرسی هه‌ڵبژێردراوی خه‌ڵك فه‌رمانه‌ كارگێڕییه‌كه‌ی بۆ ده‌رنه‌كراوه‌. كۆتایی هاتنی ئه‌و نه‌هامه‌تیيه‌ كارگێڕییه‌ ده‌ستكه‌وته‌ نه‌ك له‌ده‌ستدانی سه‌روه‌ریی، ئه‌وه‌ كام سه‌روه‌رییه‌ هه‌ندێ بتپه‌رستی ناسیۆنالیست باسی ده‌كه‌ن؟!

كه‌واته‌ ڕاسته‌ هه‌رێمی كوردستان ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌ی جارانی نامێنێت، به‌ڵكو وه‌ك له‌ 26 ساڵی ڕابردوودا بینیمان؛ دوو حیزبه‌ حوكمڕانه‌كه‌ هیچ كاتێك ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌یان‌ بۆ بیناكردن و چه‌سپاندنی پایه‌كانی ده‌وڵه‌ت(21)  به‌كارنه‌هێنا، كوردستان داهات و به‌شێكی فراوان له‌ زه‌وی ئازاد و توانایه‌كی مرۆیی زۆر باشی هه‌بوو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌، به‌ڵام چاوچنۆكیی حوكمڕانه‌كانی و نه‌بوونی ئیراده‌ بۆئه‌وه‌ی كوردستان بكه‌نه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ گه‌لی كوردستان، نه‌ك بیكه‌نه‌ ده‌وڵه‌ت بۆ مانه‌وه‌ی هه‌ژموونی خۆیان، بۆیه‌ له‌ هیچ قۆناغێكدا هه‌وڵ نه‌درا بۆ به‌ دامه‌زراوه‌یی كردنی پایه‌كانی ده‌وڵه‌ت و ئابووریی شه‌فاف و هێز و توانای ئه‌منیی نیشتمانیی یه‌كگرتوو، كه‌واته‌ ڕاسته‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستووری فیدراڵیدا كوردستان ئه‌و سه‌ربه‌خۆییه‌ی له‌ده‌ست ده‌دات، به‌ڵام ئه‌گه‌ر ده‌ستوور وه‌ك خۆی جێبه‌جێ بكرێت و گه‌لی كوردستانیش داوای ئه‌وه‌ بكه‌ن كه‌ وه‌ك خۆی جێبه‌جێ بكرێت و جارێكی تر ڕێگه‌ نه‌ده‌ن پارتی و یه‌كێتی له‌ چوارچێوه‌ی هه‌رێمدا خاوه‌نی میلیشیا و هێزی چه‌كدار بن و ببنه‌وه‌ به‌ خاوه‌نی داهاتی گشتیی و له‌ ڕێگه‌ی كۆمپانیاكانیانه‌وه‌ جارێكی تر هه‌ژموون به‌سه‌ر بڕیاری سیاسیی هه‌رێمه‌كه‌دا په‌یدا بكه‌نه‌وه‌، ئه‌م له‌ده‌ستدانه‌ی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆییه‌كه‌ی ئه‌زموونی 26 ساڵی ڕابردوو؛ زۆر باشتره‌ له‌وه‌ی هه‌تا ڕۆژی دوایی ئه‌و شێوازه‌ی ژیانی كوێره‌وه‌ریی كورد به‌ ده‌ستی حیزبی خاوه‌ن میلیشیاوه‌ به‌رده‌وام بێت.

لێره‌دا پێویسته‌ حیزبه‌كانی ده‌ره‌وه‌ی دوو حیزبی حوكمڕان ئه‌م بابه‌ته‌ بۆ خه‌ڵك ڕوون بكه‌نه‌وه‌ و پێشڕه‌ویی خه‌ڵك بكه‌ن بۆ گفتوگۆ له‌گه‌ڵ حكومه‌تی ناوه‌ندیدا، ئه‌وه‌ش به‌ ده‌سه‌ڵاتدارانی به‌غدا ڕابگه‌یه‌نن كه‌ له‌ دوای دامه‌زراندنی حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ كه‌ به‌ زۆر باشووری كوردستان لكێنراوه‌ به‌و وڵاته‌وه‌، چه‌ندین جار حكومه‌ته‌كانی پاشایه‌تیی و به‌ناو كۆماریی ویستویانه‌ به‌ سته‌مكاریی گه‌لی كورد تا سنووری قڕكردن ببه‌ن، به‌ڵام نه‌یانتوانیووه‌ به‌ ئاواتیان بگه‌ن، كه‌واته‌ ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ئێستای عێراقیش به‌ زمانی تائیفیی و به‌ لوتبه‌رزیی قۆناغی به‌عسی دوای ڕێكه‌وتنامه‌ی جه‌زائیری 1975 ڕه‌فتار بكات، دڵنیابێت ناگاته‌ ئه‌نجام و گه‌لی كورد ئاماده‌ نیه‌ بچێته‌ ژێر باری سته‌مكارییه‌كانی، ئه‌گه‌ر ده‌یه‌وێت به‌ زمانی ده‌ستوور و یاسا و له‌ چوارچێوه‌ی مافی مرۆڤ و مافی هاوڵاتیبووندا مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ هه‌رێمی كوردستاندا بكات، هه‌مووان له‌ هه‌رێمی كوردستاندا هاوكاریی ده‌كه‌ن و چاوه‌ڕێی هه‌نگاوه‌كانی ده‌بن، ده‌بێ بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ وڵاتانی ناوچه‌كه ‌و جیهاندا هه‌وڵی دیپلۆماسی نوێ بخه‌نه‌گه‌ڕ. ده‌بێ جه‌ماوه‌ری كوردستان ئه‌و ڕاستيیه‌ش باش بزانن؛ كه‌ حكومه‌تی ناوه‌ندیی و ناحه‌زانی كورد زۆریان پێخۆشه‌ ئه‌و شێوازه‌ شكستخواردووه‌ی دوو حیزبه‌ حوكمڕانه‌كه‌ به‌رده‌وام بێت، بۆئه‌وه‌ی كوردستان هه‌رێمێكی بێهێز و بێ ئیراده‌ بێت و هه‌موو مه‌رجه‌كانیانی به‌سه‌ردا بسه‌پێنن، له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا حكومه‌تێكی كاتیی كه‌ وه‌ڵامده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌ی خه‌ڵكی كوردستان بێت، پێویستیی قۆناغه‌كه‌یه‌، چونكه‌ ئه‌م حكومه‌ته‌ی ئێستا هه‌ڵگری هه‌موو ئه‌و نه‌هامه‌تیانه‌یه‌ كه‌ له‌ چاره‌كه‌ سه‌ده‌ی ڕابردوودا به‌سه‌ر ئه‌م هه‌رێمه‌دا هاتووه‌، بۆیه‌ ئه‌گه‌ر جه‌ماوه‌ری كوردستان له‌م قۆناغه‌دا هۆشیار نه‌بن و له‌ نه‌هامه‌تیی 26 ساڵی ڕابردوو خۆیان ڕزگار نه‌كه‌ن، بۆ ده‌یان ساڵی تر ده‌بێ ئه‌و مۆدیله‌ سیاسیيانه‌ حوكمیان بكه‌ن، كه‌ له ‌به‌رانبه‌ری ناحه‌زانی كورده‌وه‌ ڕێوین و له‌ به‌رانبه‌ری جه‌ماوه‌ری ناوخۆی كوردستانیشه‌وه‌ وه‌ك ڕابردوو ده‌بنه‌ شێر و ژیانیان بۆ هه‌میشه‌ لێده‌كه‌نه‌ ژان!!

 

خۆرئاوای كوردستان:

ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌قیقه‌ته‌ (PYD) وه‌ك باڵی ســوریای (PKK) هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانی ســوریاوه‌، وه‌ك هاوپه‌یمانی ڕژێمه‌كه‌ی به‌شار ئه‌سه‌د خۆی نیشاندا، خۆپیشاندانی كوردانی خۆرئاوای له‌ دژی ڕژێم خه‌ڵتانی خوێن كرد، به‌ یارمه‌تی هێزه‌كانی باكووری كوردستان و قه‌ندیلی (PKK) كۆنترۆڵی خۆرئاوای كوردستانی كرد، دواتر سه‌ره‌ڕای هاوپه‌یمانێتیی به‌ره‌ی دیمه‌شق و تاران، كه‌ داعش وه‌كو هێزێك له‌ شام و عێراق ده‌ركه‌وت، خۆرئاواش بۆئه‌وه‌ی شۆڕش له‌ سوریادا سه‌رنه‌كه‌وێت و خواستی خه‌ڵك له‌ ڕووخاندنی ڕژێمه‌وه‌ بگۆڕێت بۆ شه‌ڕی داعش، زۆری گوشار خسته‌ سه‌ر لایه‌نه‌كانی ئۆپۆزیسیۆن بۆئه‌وه‌ی ئاڕاسته‌ی شه‌ڕی ڕژێم بگۆڕن بۆ شه‌ڕی داعش، به‌ڵام ئۆپۆزیسیۆنی سوریا بڕوایان وابوو؛ ئه‌وه‌ی كه‌ بووه‌ هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی داعش و هاوشێوه‌كانی مانه‌وه‌ی به‌شار ئه‌سه‌د و درێژه‌ كێشانی شه‌ڕ بووه‌ له‌ سوریادا، بۆیه‌ پێویسته‌ سه‌ره‌تا ئه‌و ڕژێمه‌ بڕووخێنرێت و دوای ئه‌وه‌ به‌ ئۆتۆماتیكی ده‌كرێ ئه‌و هێزانه‌ش له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ بكرێنه‌ ده‌ره‌وه‌، بۆیه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ ته‌واویی چاوپۆشیی له‌ دڕندایه‌تیه‌كانی به‌شار ئه‌سه‌د و به‌زاندنی هه‌موو هێڵه‌ سووره‌كان كرد، به‌ڵام (PYD) هه‌موو ئاماده‌ییه‌كی نیشاندا بۆ شه‌ڕی داعش و هاوكاریی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا.

ئه‌وه‌ی جێگه‌ی سه‌رسوڕمانه‌؛ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌لایه‌ك ڕایگه‌یاندبوو كه‌ ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌د و هاوپه‌یمانه‌كانی له‌ سوریادا داهاتوویان نیه‌، نابێ سوریا بكه‌وێته‌ ژێر هه‌ژموونی ئێران و هاوپه‌یمانه‌كانی، كه‌چی له‌لایه‌كی تر به‌ قازانجی میلیشیا ئێرانیه‌كان و حیزبوڵڵای لوبنان به‌ره‌كانی جه‌نگی ئۆپۆزیسیۆنی سوریای بۆمباران ده‌كرد به‌ناوی شه‌ڕی دژه‌ تیرۆره‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ جێگه‌دا سوپای ئازادیشی بۆمباران ده‌كرد كه‌ خۆی یارمه‌تیی ده‌دان، خۆ حیزبوڵڵا و سوپای قودسیش له‌ لیستی تیرۆردایه‌، ئه‌ی بۆچی یه‌كجار وه‌ك هه‌ڵه‌ش بۆمباران نه‌كران؟ به‌ هه‌مان شێوه‌ش ئه‌مه‌ریكا زۆر باش پێكهاته‌كانی سوریای دیموكراتیی هه‌ڵسه‌نگاندبوو، ته‌نانه‌ت برێت مه‌كگۆرك بۆ خۆی داوای كردبوو – بۆ كه‌مكردنه‌وه‌ی گوشاری توركیا – با عه‌ره‌ب و پێكهاته‌ی تری ده‌ره‌وه‌ی PYD ی تێكه‌ڵ بكه‌ن، ئه‌وه‌ش ته‌نیا بۆئه‌وه‌ی ئه‌و هێزه‌ به‌ڵێنی دابوو جه‌نگی داعش بكات.

وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا، خۆرئاوا و ئیسرائیل له‌ سوریادا دوو مه‌به‌ستیان هه‌بوو، هه‌روه‌ك له‌ سه‌ره‌تادا (ڕامی مه‌خلوف)ی خاڵی به‌شار ئه‌سه‌د ڕایگه‌یاند؛ ڕووخانی ئه‌سه‌د یه‌كسانه‌ به‌ مه‌ترسیی جدیی بۆ سه‌ر ئاسایشی ئیسرائیل، ئه‌وان هه‌ر هه‌مان بۆچوونیان هه‌بوو له‌ سه‌ركه‌وتنی شۆڕشه‌كه‌دا، دووه‌میش ویستیان ئه‌گه‌ر به‌كاتییش بێت تا ڕژێم خۆی ده‌گرێته‌وه‌ و ده‌سه‌ڵاتی به‌سه‌ر وڵاتدا ده‌سه‌پێنێته‌وه‌، دیوارێك له‌ نێوان توركیا و سوننه‌ی شـــامدا دروست بكرێت بۆئه‌وه‌ی توركیا یارمه‌تی شۆڕشگێڕان نه‌دات، شۆڕشه‌كه‌ به‌وه‌ سه‌رنه‌كه‌وێت، هه‌ربۆیه‌ له‌ ڕۆژه‌كانی سه‌ره‌تای شۆڕشدا خۆرئاوای كوردستان سپێڕدرایه‌ یه‌كینه‌كانی پاراستنی گه‌ل، كه‌ هێزی چه‌كداری PYD یه‌ له‌ خۆرئاوای كوردستان، ئه‌وانیش ئه‌و ئه‌ركه‌یان به‌ باشترین شێوه‌ به‌ ئه‌نجام گه‌یاند، له‌لایه‌ك شۆڕشگێڕانیان سه‌ركوت كرد و له‌لایه‌كی تریش ئه‌و دیواره‌یان دروستكرد كه‌ بۆیان دیاری كرابوو.

ئێستا كه‌ پایته‌ختی داعش كه‌وته‌ ده‌ست هێزه‌كانی هاوپه‌یمان، زۆربه‌ی ناوچه‌كانی له‌ خۆرئاوای عێراق و خۆرهه‌ڵاتی سوریا یا كه‌وتوونه‌ته‌ ده‌ستی هێزه‌كانی هه‌ردوو وڵات، یا كه‌وتوونه‌ته‌ ده‌ستی سوریای دیموكرات، یا نزیكبوونه‌ته‌وه‌ له‌ كه‌وتن، بۆیه‌ باسی پاشه‌ڕۆژی PYD و هێزه‌كانی و ئیداره‌ فیدراڵیيه‌كه‌ی ده‌كرێت كه‌ چییان به‌سه‌ر دێت؟!

لێره‌دا پێویسته‌ ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێ خاڵی گرنگ بده‌ین، كه‌ له‌و چوارچێوه‌یه‌دا چاره‌نووسی ئه‌و هێزه‌ و ئیداره‌كه‌ی دیاریی ده‌كرێت:

یه‌كه‌م – هه‌رچه‌نده‌ له‌ شه‌نگالدا هێزه‌كانی PKK وه‌ك هاوپه‌یمانی حه‌شدی شه‌عبی ده‌ركه‌وتن و له‌گه‌ڵ هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ی سه‌ر به‌ پارتی ناوچه‌كه‌یان چۆڵ نه‌كرد، ته‌نانه‌ت به‌شداریشیان كردووه‌ له‌ ئیداره‌ی نوێی ناوچه‌كه‌دا، كه‌ حكومه‌تی عه‌بادی بۆ ناوچه‌كه‌ی دیاریی كردووه‌، به‌ڵام ڕێكه‌وتنی هه‌رسێ وڵاتی توركیا و ئێران و عێراق له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ به‌پێی ده‌ستووری فیدراڵیی خاڵه‌ سنوورییه‌كان بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ژێر كۆنترۆڵی حكومه‌تی عێراق، بۆیه‌ به‌لای توركیاوه‌ زۆر گرنگه‌ سنووره‌كانی هه‌رێم له‌گه‌ڵ خۆرئاوای كوردستاندا له‌لایه‌ن حكومه‌تی عێراقه‌وه‌ كۆنترۆڵ بكرێت و به‌وپێیه‌ش قه‌ندیل و خۆرئاوای كوردستان – وه‌ك جوگرافیا – له‌ یه‌كتر داببڕێت، كه‌ تا ئه‌م ساته‌ش حكومه‌تی عێراقیی داوای كۆنترۆڵ كردنی پێشخاپوور و ئیبراهیم خه‌لیل ده‌كات و له‌سه‌ر ئه‌و بابه‌ته‌ مشتومڕیانه‌.

دووه‌م – توركیا كه‌ ناڕه‌زایی ده‌رده‌بڕیی به‌رانبه‌ر به‌ ناردنی چه‌كی قورس و زرێپۆش و هامه‌ر بۆ خۆرئاوای كوردستان، ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌و پێداویستیانه‌ بۆ شه‌ڕی داعش ده‌نێردرێنه‌ خۆرئاوای كوردستان، به‌ته‌واوبوونی جه‌نگه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێندرێنه‌وه‌ بۆ گه‌نجینه‌كانی سوپای ئه‌مه‌ریكا، گه‌رچی په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا و ئه‌مه‌ریكا له‌ حاڵێكی خراپدایه‌، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌مه‌ریكا به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ توركیادا ناكاته‌ قوربانیی له‌گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ كورددا، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی له‌گه‌ڵ توركیادا جیۆسیاسیی و ئابوورین و زۆر ستراتیژین، به‌ڵام كورد وه‌ك قۆناغێكی ڕاگوزه‌ر گرنگیی هه‌یه‌ بۆ ئه‌مه‌ریكا.

سێیه‌م – به‌پێی ڕاپۆرتی ڕوه‌یته‌رز، له‌گه‌ڵ نزیكبوونه‌وه‌ی كۆتایی داعش له‌ سوریادا و تێكشكانی هێزه‌كانی پێشمه‌رگه‌ له‌ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان – كه‌ دیاره‌ بێده‌نگیی نێوده‌وڵه‌تیی بۆ ئه‌و كۆنترۆڵكردنه‌وه‌یه‌ مانای خۆی هه‌یه‌ ئه‌مه‌ ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌د و ئێرانیيه‌كانی هانداوه‌ بۆ كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی كێڵگه‌ نه‌وتیيه‌كانی سوریا، به‌رپرسێكی باڵای سوریی به‌و ئاژانسه‌ی ڕاگه‌یاندووه‌ كه‌ پێویسته‌ كورده‌كان به‌زووترین كات ناوچه‌ نه‌وتیه‌كانی ژێر كۆنترۆڵیان ڕاده‌ستی هێزه‌كانی حكومه‌تی دیمه‌شق بكه‌نه‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌وه‌ ده‌بێ چاره‌نووسی كه‌ركوك چاوه‌ڕوان بكه‌ن. ته‌نانه‌ت سوریا ڕایگه‌یاندووه‌ كه‌ ئه‌و هێشتا شاری ڕه‌قه‌ به‌ داگیركراو ده‌زانێت ماده‌م هێزه‌كانی حكومه‌تی ناوه‌ندیی ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ردا نه‌سه‌پاندۆته‌وه‌، ئه‌مه‌ له‌ كاتێكدایه‌ سوریای دیموكراتی له‌ چه‌ندین به‌ره‌ی جه‌نگدا هاوشانی هێزه‌كانی حكومه‌تی ناوه‌ندیی جه‌نگیان كردووه‌ و ناوچه‌كانیان كۆنترۆڵكردووه‌، له‌ زۆر ناوچه‌ش دوای ده‌یان قوربانی ئه‌و ناوچانه‌یان له‌ ئۆپۆزیسیۆن كۆنترۆڵ ‌و‌ ڕاده‌ستی هێزه‌كانی ڕژێمیان كردووه‌ته‌وه‌. ئه‌م هه‌ڕه‌شه‌یه‌ی ڕژێم له‌ خۆرئاوای كوردستان له‌ دوای ڕووداوه‌كانی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان و ئه‌و حاڵه‌تی شكسته‌ی هه‌رێمی كوردستان دێت، هه‌روه‌ها  دوای كۆنترۆڵكردنه‌وه‌ی زۆر ناوچه‌ی ستراتیژیی له‌ سوریا دێت، كه‌ خه‌ریكه‌ له‌ كۆبوونه‌وه‌كانی ئاستانه‌شدا كێشه‌كه‌ به‌ره‌و چاره‌سه‌ر هه‌نگاو ده‌نێت، مه‌رجێكی به‌هێزی توركیاش بۆ هه‌ر سازشێك له‌گه‌ڵ ڕووسیا و سوریادا له‌وانه‌یه‌ له‌سه‌ر كۆتایی هێنان بێت به‌و ئیداره‌یه‌ی باكووری سوریا(22). فه‌رمانده‌یه‌كی گه‌وره‌ی سه‌ربازیی ناسوریایی به‌ ڕوه‌یته‌رز ده‌ڵێت " ئه‌و په‌یامه‌ ڕوونه‌ بۆ چه‌كدارانی سوریای دیموكراتیی و پشتیوانه‌كانیان له‌ هاوپه‌یمانیی نێوده‌وڵه‌تیی و له‌سه‌روویانه‌وه‌ ئه‌مه‌ریكا، كه‌ ئه‌و زه‌ویانه‌ی كۆنترۆڵیان كردووه‌ له‌ داعش مافی شه‌رعی ده‌سه‌ڵاتی سوریایه‌، چه‌ندین جاریش ئه‌مه‌ له‌لایه‌ن حكومه‌تی سوریاوه‌ ڕاگه‌یه‌نراوه‌"، سیاسیيه‌كی باڵای كورد (فه‌وزه‌ یوسف) له‌ په‌یوه‌ندییه‌كی ته‌له‌فۆنیدا به‌ ڕوه‌یته‌رزی  ڕاگه‌یاند" ڕۆژێك ده‌ڵێن ئاماده‌ی دیالۆگین، دواتر كه‌سـێكی تر ئه‌وه‌ ڕه‌تده‌كاته‌وه‌، یه‌كێكیان جه‌نگ ڕاده‌گه‌یه‌نێت و یه‌كێكی تر داوای گفتوگۆ ده‌كات، نازانین ستراتیژی ڕژێم چیه‌؟ دیالۆگه‌ یا جه‌نگ؟"(23).

چواره‌م –  "جۆشوا لاندیز"ی پســپۆڕی كاروباری سوریا و سه‌رۆكی سه‌نته‌ری توێژینه‌وه‌كانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ زانكۆی (ئۆكلاهۆما) به‌ ڕوه‌یته‌رز ده‌ڵێت" زۆرێك له‌ خه‌ڵك ده‌ڵێن كۆنترۆڵكردنی كێڵگه‌ نه‌وتیيه‌كان له‌ دانوستانی سیاسیدا گاریگه‌رن، به‌و مه‌رجه‌ی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا له‌گه‌ڵ كورده‌كاندا بمێنێته‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ كورده‌كان تووشی شكستێكی كه‌مه‌رشكێن ده‌بنه‌وه(24)‌.

به‌شار ئه‌سه‌د له‌ پێشوازیی عه‌لی ئه‌كبه‌ر ولایه‌تیی ڕاوێژكاری ڕێبه‌ری ئێران بۆ كاروباری ده‌ره‌وه‌، ڕایگه‌یاند كه‌" جه‌نگی سوپای سوریا ته‌نیا بۆ شكستی تیرۆر نیه‌ به‌ ته‌نیا، به‌ڵكو ده‌یه‌وێت پڕۆژه‌ی تیرۆریش بۆ دابه‌شكردن و بێهێزكردنی وڵاتان شكست پێ بهێنێت(25).

به‌ پێی لێدوانی عه‌قید (ڕیان دبلۆن)ی وته‌بێژی سوپای ئه‌مه‌ریكا، له‌ دوای گرتنه‌وه‌ی شاری ڕه‌قه‌؛ داعش 87%ی زه‌ویه‌كانی له‌ده‌ستداوه‌، ئێستا سوپای سوریا له‌ دواهه‌مین پێگه‌كانیدا جه‌نگی له‌گه‌ڵدا ده‌كات له‌ پارێزگای دێرزوور، ئه‌مه‌ریكاش هێزه‌كانی سوریای دیموكراتی سه‌رپشك كردووه‌ جه‌نگ بكه‌ن یا نه‌. لێره‌دا ڕۆژنامه‌ی واشنتۆن پۆست ده‌پرسێت ئێمه‌ نازانین ئیداره‌ی ترامپ له‌ باكووری خۆرهه‌ڵاتی ســوریادا ده‌مێنێته‌وه‌ بۆ پاراستنی هاوپه‌یمانه‌ كورده‌كان؛ یا پاشه‌كشه‌ ده‌كات؟ هه‌روه‌ك كورده‌كانی عێراقیان لێده‌كات به‌رانبه‌ر به‌ حكومه‌تی ناوه‌ندیی، كه‌ كه‌ركوكی له‌ ده‌ستی كورده‌كان وه‌رگرته‌وه‌؟(26)

پێشتریش زۆر به‌رپرسی ڕژێمی سوریا ڕایانگه‌یاندبوو كه‌ به‌نیازن هه‌موو ئه‌و زه‌ویانه‌ له‌ ده‌ستیانداوه‌ له‌ سه‌رانسه‌ری وڵاتدا بگه‌ڕێننه‌وه‌ ژێر كۆنترۆڵی ڕژێم، به‌ ناوچه‌ كوردییه‌كانیشه‌وه‌. له‌مباره‌وه‌ (نیكۆلاس هیراس)ی شرۆڤه‌كاری ئه‌منیی ئه‌مه‌ریكیی وای ده‌بینێت ئه‌گه‌ر ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان بڕیاری پاشه‌كشه‌ بدات له‌و ناوچانه‌ی كه‌ كورده‌كان ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ریدا هه‌یه‌، حاڵه‌ته‌كه‌ كاره‌ساتبار ده‌بێت(27).

عه‌بدوڕه‌حمان دیمه‌شقی چالاك و شرۆڤه‌كاری سیاسیی سوریی ده‌ڵێت، ئه‌مه‌ریكا و كورد ماوه‌یه‌كه‌ هاوپه‌یمانن، به‌ڵام یه‌كێك له‌ سیاسییه‌كان ده‌ڵێت؛ ئه‌گه‌ر دوژمنه‌كانی ئه‌مه‌ریكا جارێك ئاگایان له‌ خۆیان بێت، ئه‌وا دۆسته‌كانی هه‌زار جار پێویسته‌ ئاگایان له‌ خۆیان بێت، چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا به‌خێرایی وازیان لێده‌هێنێت، ئه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك له‌وه‌دا ببینێت. ده‌ڵێت ده‌بێ بزانین ئه‌مه‌ریكا له‌كاتی سه‌ركوتكردنی كورددا له‌ ساڵانی پێشوودا ڕووبه‌ڕووی ئه‌سه‌د نه‌بووه‌وه‌، له‌گه‌ڵ ڕیفراندۆمی كورددا نه‌بوو، دژی هێزه‌كانی عێراق نه‌بوو كاتێ كه‌ركوكیان كۆنترۆڵ كرده‌وه‌، كاتێكیش ڕووبه‌ڕووی تورك و ڕووس ده‌بنه‌وه‌ به‌جێیان ده‌هێڵێت، چونكه‌ به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌ به‌جێهێشتنیاندا ده‌سته‌به‌ر ده‌بێت و ئه‌وێ چۆڵ ده‌كات بۆ ده‌سكه‌وتێكی تر له‌ ناوچه‌یه‌كی تردا(28).

"وه‌لید موعه‌لیم" له‌ لێدوانێكدا له‌سه‌ر چۆڵكردنی بنكه‌ی سه‌ربازیی "ئه‌تته‌نه‌‌ف" له‌ باشووری سوریادا ڕایگه‌یاند؛ ئه‌م ڕووداوه‌ نیشانی ده‌دات كه‌ مانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكيیه‌كان له‌ سوریادا به‌ دڵنیاییه‌وه‌ كاتیه‌"، ئه‌و ناوچه‌یه‌ش كه‌ ئه‌وانی تێدایه‌ ده‌كرێت به‌ گفتوگۆ له‌سه‌ر كارگێڕییه‌كی ئۆتۆنۆم (خۆبه‌ڕێوه‌به‌ر) بگه‌ینه‌ ڕێكه‌وتنێك له‌گه‌ڵ كورده‌كاندا، له‌باره‌ی بوونی ئێرانیش له‌ سوریادا ڕایگه‌یاند كه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ حكومه‌تی سوریاوه‌ هه‌یه‌ نه‌ك ئه‌مه‌ریكا(29).

هه‌موو ئاماژه‌كان بۆ ئه‌وه‌ ده‌چن له‌ كۆبوونه‌وه‌ی به‌نده‌ری سوچی بۆ قه‌یرانی سوریا كه‌ ئه‌مه‌ریكاش تیایدا به‌شداریی كرد، ڕووداوه‌كان به‌ره‌و ئه‌و هه‌نگاوه‌ ده‌چن كه‌ بۆ ڕازیكردنی توركیا و ڕووسیا و دانانی سنوورێك بۆ بوونی ئێران له‌ سوریادا، ئه‌مه‌ریكا له‌ خۆرئاوای كوردستاندا پاشه‌كشه‌ ده‌كات، چونكه‌ هیچ به‌رژه‌وه‌ندییه‌ك نایبه‌ستێته‌وه‌ به‌و شوێنه‌وه‌، به‌یاننامه‌كه‌ی پۆتین و ترامپ بۆ چاره‌سه‌ری ئاشتیانه‌ و سازشی نێوانیان زۆر ئاماژه‌ی ماناداری تێدایه‌، به‌تایبه‌تی بۆ به‌رپرسانی هه‌رێمی كوردستان وانه‌یه‌كی به‌هێز بوو كه‌ ئه‌مه‌ریكا ته‌نانه‌ت بوونی نه‌وت و غازیش له‌ هه‌رێمدا به‌ گرنگ نازانێت بۆئه‌وه‌ی به‌رگرییان لێ بكات، بۆیه‌ ئه‌و نه‌وته‌ كه‌مه‌ی خۆرئاوا شتێك نیه‌ له‌سه‌ر نه‌خشه‌ی وزه‌ی جیهان تا ئه‌مه‌ریكا حسابی بۆ بكات. له‌مكاته‌شدا ئه‌مه‌ریكا ڕازییه‌ به‌وه‌ی ڕووسیا ڕۆڵێكی كاریگه‌ر ببینێت له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، چونكه‌ بۆ خۆی له‌ خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا و ئه‌مه‌ریكای لاتیندا سه‌رگه‌رمی گه‌ڕانه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاتی خۆیه‌تی بۆ ڕزگاركردنی هه‌ژموونی دۆلار.

 

باكووری كوردستان:

وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێدا، لێره‌دا مه‌ودای باسكردنی مێژووی خه‌باتی كوردانی باكوورمان نیه‌، چونكه‌ زیاتر ده‌مانه‌وێت باسی هه‌لومه‌رجی ئه‌م قۆناغه‌ بكه‌ین، كه‌ ئایا توركیا چۆن بیر ده‌كاته‌وه‌ و هه‌ل و فرسه‌ته‌كانی به‌رده‌می كورد چین بۆئه‌وه‌ی كاریان له‌سه‌ر بكات.

توركیا زۆر قوڵتر ده‌ڕوانێته‌ ناوچه‌ی باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵ (یا باكووری كوردستان)، مه‌سه‌له‌كه‌ له‌مكاته‌دا ته‌نیا په‌یوه‌ندیی به‌وه‌وه‌ نیه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌و ناوچه‌یه‌ له‌ده‌ست بدات، پارچه‌یه‌كی جوگرافیی له‌ وڵات له‌ده‌ست ده‌دات، به‌ڵكو بابه‌ته‌كه‌ زۆر ستراتیژییه‌ و په‌یوه‌ندیی به‌ ئێستا و داهاتووی توركیاوه‌ هه‌یه‌. كوردستان چاوگی هه‌ڵقوڵینی هه‌ردوو ڕووباری گرنگی دیجله‌و فوراتن، كه‌ توركیا له‌ سییه‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردووه‌وه‌ خه‌ریكی توێژینه‌وه‌ و جێبه‌جێ كردنی پڕۆژه‌ی ستراتیژیی (GAP)ه‌ له‌سه‌ریان و ئێستا ڕێژه‌ی (22%)ی وزه‌ی كاره‌بایی هه‌موو توركیا دابین ده‌كات(30).

كه‌واته‌ ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ (GAP) كوردستان ده‌به‌ستێته‌وه‌ به‌ ئاسایشی نه‌ته‌وه‌یی توركیاوه‌، به‌وپێیه‌ش مه‌سه‌له‌ی ئاو له‌ سه‌ده‌ی بیست و یه‌كه‌مدا زۆر گرنگتر ده‌بێت له‌ مه‌سه‌له‌ی وزه‌ی نه‌وت و گاز، توركیا ده‌توانێت له‌ هه‌ر ساتێكدا وه‌ك كارتی گوشار له‌سه‌ر عێراق و سوریا به‌كاریان بهێنێت، چونكه‌ كه‌مبوونه‌وه‌ی ئاوی ئه‌و دوو ڕووباره‌ واته‌: له‌ سوریا و عێراقدا پانتاییه‌كی فراوان تووشی بیابانبوون (التصحر) ده‌بن، زۆنگاوه‌كان وشــك ده‌بن – به‌تایبه‌تی له‌ باشووری عێراقدا – ڕێژه‌ی خۆێ له‌ خاكدا بۆ ئاستێكی ترسناك به‌رز ده‌بێته‌وه‌، ئاستی ئاوی ژێر زه‌وییش داده‌به‌زێت، له‌گه‌ڵ پیسبوونی چۆم و ڕێره‌وه‌ ئاوییه‌كان، به‌هۆی كه‌مبوونه‌وه‌ی سه‌وزاییه‌كان كاریگه‌ریی خراپ له‌سه‌ر ژینگه‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رما داده‌نێت. بۆیه‌ كوردانی باكوور ده‌بێ بزانن؛ بیركردنه‌وه‌ له‌ جیابوونه‌وه‌ له‌ توركیا له‌م قۆناغه‌دا داواكارییه‌كی زۆر دووره‌ له‌ واقیعه‌وه‌، به‌تایبه‌تیی پێگه‌ی سه‌ربازیی توركیا له‌ناو ناتۆدا و به‌و په‌یوه‌ندییه‌ به‌هێزه‌شی له‌گه‌ڵ ڕووسیادا هه‌یه‌تی و به‌م شكسته‌ی كه‌ كورد له‌ هه‌رێمی كوردستاندا تووشی بووه‌، به‌رده‌وامیی جه‌نگ له‌ باكوور ته‌نیا بۆ گه‌لی كورد زیانی ده‌بێت و مێژووی ده‌یان ساڵه‌ ئه‌وه‌ی سه‌لماندووه‌.

له‌ دوای شكستی ڕیفراندۆم له‌ هه‌رێمی كوردستان، كه‌ توركیا و ئێران هێزی سه‌ره‌كیی ئه‌و شكست پێهێنانه‌ بوون، ئه‌گه‌ری تر چاوه‌ڕوانی ده‌كرێت له‌و ڕێكه‌وتنه‌ ئه‌منیه‌یان، به‌تایبه‌تیی توركیا چاوه‌ڕێیه‌ له‌ دوای كۆنترۆڵكردنی خاڵه‌ سنوورییه‌كان له‌لایه‌ن حكومه‌تی ناوه‌ندیی عێراقه‌وه‌ و گه‌ڕاندنه‌وه‌ی كه‌ركوك و ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان، له‌لایه‌ن ئێران و عێراقه‌وه‌ به‌شی دووه‌می ئه‌و سیناریۆیه‌ش جێبه‌جێ بكرێت، ئه‌ویش ده‌ركردنی (PKK)یه‌ له‌ قه‌ندیل و هه‌رێمی كوردستان. بۆیه‌ له‌م قۆناغه‌دا ئاسۆی به‌رده‌م گفتوگۆی ئاشتی زۆر لێڵه‌، هه‌روه‌ك له‌ نامه‌ی عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان بۆ ڕای گشتیی له‌ 1 ی حوزه‌یرانی 2011 هاتووه‌، ئه‌گه‌ر حكومه‌تی ئاكپارتی و قه‌ندیل ڕێگه‌چاره‌ی ئاشتیی و دیموكراسیی نه‌گرنه‌به‌ر، دۆخێك ڕووده‌دات كه‌ ئه‌سته‌مه‌ ئاكامه‌كانی چاوه‌ڕوان بكرێت(31)، كه‌ به‌داخه‌وه‌ دواجار ئه‌و په‌یامه‌ی ئۆجه‌لان پشتگوێ خرا، ته‌نانه‌ت نامه‌كانیشی بۆ قه‌ندیل كه‌ داوای ده‌كرد به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك په‌نا نه‌به‌نه‌وه‌ به‌ر جه‌نگ و كوشتار سانسۆر ده‌كران و ئه‌و به‌شه‌یان ده‌قرتاند و بڵاونه‌ده‌كرده‌وه‌(32).

خوێندنه‌وه‌ی هه‌ڵه‌ی PKK له‌لایه‌ك و HDP له‌لایه‌كی تر، هه‌لی به‌رده‌وامبوونی ئاشتیان له‌ باكوور له‌بار برد، PKK به‌ تێگه‌یشتنی هه‌ڵه‌ له‌ په‌سنی شه‌ڕڤانان له‌ خۆرئاوای كوردستان، كه‌ به‌ باڵی سوریای ئه‌وان هه‌ژمار ده‌كران، وا تێگه‌یشتن خۆرئاوا پشتیوانییان ده‌كات، بۆیه‌ له‌ شاره‌كانی باكووری كوردستاندا سه‌نگه‌ریان لێداو شه‌ڕیان هه‌ڵگیرسانده‌وه‌، HDPیش له‌ دوای هه‌ڵبژاردنه‌كانی حوزه‌یرانی 2015 خوێندنه‌وه‌ی وابوو كه‌ ئاكپارتی به‌ره‌و ڕووخان ده‌چێت، بۆیه‌ به‌ ئاڕاسته‌ی نه‌یارانی ئه‌و پارته‌دا قسه‌ی كرد و له‌و فرسه‌ته‌ سوودی وه‌رنه‌گرت كه‌ ببێته‌ پارسه‌نگێكی باش بۆ ده‌سه‌ڵات و بۆ یه‌كه‌مجار له‌ توركیای نوێدا به‌شداریی ده‌سه‌ڵات بكات، ته‌نیا ده‌سكه‌وتیشی پاراستنی ئاشتی باكوور بوایه‌، ده‌سكه‌وتێكی گه‌وره‌ ده‌بوو. چ بگاته‌ ئه‌وه‌ی ڕێگه‌ی ده‌بڕی له‌وه‌ی MHP بۆ گۆڕینی ده‌ستوور و جه‌نگ ئاكپارتی به‌لای خۆیدا په‌لكێش بكات و به‌هۆی جه‌نگیشه‌وه‌ جارێكی تر پێگه‌ی سوپا له‌ سیاسه‌تدا به‌هێز بكرێته‌وه‌، كه‌ كوده‌تای 15 ی ته‌مووزی 2016 ی لێكه‌وته‌وه‌.

ئه‌و هه‌ڵه‌ خوێندنه‌وه‌ی HDP بۆ پێگه‌ی ئه‌ردۆغان و پارته‌كه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنی تشرینی دووه‌می 2015دا باجێكی قورسی له‌سه‌رداو له‌ 45% ی ده‌نگه‌كانه‌وه‌ هێنایه‌وه‌ بۆ 35% ی ده‌نگده‌رانی باكوور، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ 35% ی ئاكپارتی برده‌ سه‌ره‌وه‌ بۆ 47% ی ده‌نگه‌كان له‌ باكووری كوردستان. ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا بوو ئه‌ندامان و لایه‌نگرانی HDP و PKK ئه‌ردۆغانیان به‌ دیكتاتۆر و خوێنمژ ناوده‌برد، كه‌واته‌ چۆن ده‌بێ یه‌ك ملیۆن و نیو له‌ كوردانی باكوور له‌ ده‌نگه‌كانیان په‌شیمان ببنه‌وه‌ و ده‌نگ به‌ دیكتاتۆر بده‌ن، بابڵێین ڕاسته‌ دیكتاتۆر و خوێنمژه‌، ئه‌ی بۆچی ئه‌و كوردانه‌ په‌شیمان بوونه‌وه‌ له‌ ده‌نگیان و ڕاسته‌وخۆ ده‌نگیان به‌و دیكتاتۆره‌  دایه‌وه‌؟ ئه‌مه‌ مانای ئه‌وه‌یه‌ خه‌ڵك له‌وان بێزاره‌!!

بۆیه‌ له‌م قۆناغه‌دا كوردانی باكوور پێویستییان به‌ ئارامیی و ئاشتیی هه‌یه‌، ئه‌گه‌ر گوند و شاره‌كانی باكووری كوردستان تووشی كۆچ و ئاواره‌ بوون هاتبن، ئه‌وه‌ به‌ مانای ئه‌و ته‌عریبه‌ی كوردستانی باشوور نیه‌، به‌ڵكو جه‌نگ بووه‌ته‌ هۆی ئه‌و ماڵوێرانیه‌، ئه‌وه‌ بوو له‌ كاتی پڕۆسه‌ی ئاشتیدا كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵداریی و ته‌نانه‌ت كه‌رتی گه‌شتیاریی له‌ باكووری كوردستاندا گه‌شانه‌وه‌ و گوند و شاره‌كان ئاوه‌دان بوونه‌وه‌، كه‌ مه‌خابن له‌ هه‌ڵگیرسانه‌وه‌ی جه‌نگدا دووباره‌ وێرانیی ڕوویكرده‌وه‌ ئه‌و ناوچه‌یه‌. بۆیه‌ ئه‌گه‌ر جارێكی تر ته‌نانه‌ت ئاشتیه‌كه‌ ده‌سكه‌وتی سیاسیشی تێدا نه‌بێت، ئارامیی بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ باكووری كوردستان، پڕۆسه‌ی سیاسیش له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستووری وڵاتدا گه‌شه‌ ده‌كاته‌وه‌، باوه‌كو ئێستا HDP پاشه‌كشه‌ی كردووه‌ و حكومه‌تیش گوشاری خستۆته‌سه‌ر.

دیاره‌ لایه‌نگرانی پارتی كرێكارانی كوردستان ئه‌م جۆره‌ بۆچوونانه‌یان به‌لاوه‌ قبوڵ نیه‌، به‌ڵام جێی خۆیه‌تیی لێره‌دا ئاماژه‌ به‌و بۆچوونه‌ی د.عه‌بدوڕه‌حمانی قاسملوو بده‌ین كه‌ نزیكه‌ی 35 ساڵ له‌مه‌وبه‌ر نووسیویه‌تی، پێیوایه‌ توركیا وه‌ك ئێران نیه‌، لانیكه‌م ڕێگه‌ی دامه‌زراندنی پارتی سیاسیی و خه‌باتی دیموكراتیی ده‌دات و به‌وهۆیه‌شه‌وه‌ له‌ ناتۆدایه‌ و ده‌شیه‌وێت بچێته‌ ناو یه‌كێتی ئه‌وروپاوه‌، ده‌كرێت هه‌ندێ بنه‌مای دیموكراسیی بپارێزێ، بۆیه‌ ده‌ستبردن بۆ چه‌ك و خه‌باتی چه‌كدارانه‌ ئه‌وه‌شی كه‌ هه‌یه‌ له‌ناو ده‌بات و كورد زیانێكی زۆری لێده‌كه‌وێت و په‌ڕگیر و كه‌مالیه‌كانیش ئه‌وه‌یان پێخۆشه‌ كورد ئه‌و به‌ڵگه‌یه‌ بۆ سه‌ركوتكردن بداته‌ ده‌ستیان(33)، ئه‌گه‌ر ئێمه‌ باسی ئه‌و هه‌لومه‌رجه‌ په‌ڕگیر و ترسناكه‌ كه‌مالیه‌ی ئه‌و كاته‌ بكه‌ین كه‌ د.قاسملوو باسی ده‌كات و بڕوای وایه‌ ماده‌م مه‌ودای خه‌باتی سیاسیی هه‌بێت؛ ڕێگه‌ی جه‌نگ و شۆڕشی چه‌كدارانه‌ نه‌گیرێته‌به‌ر، به‌ به‌راوورد له‌گه‌ڵ ئێستادا؛ ئاسمان و ڕێسمانه‌ و زۆر شت گۆڕاوه‌ و تا ئاستێكی باش كرانه‌وه‌ی دیموكراسیی ڕوویداوه‌، جه‌نگ له‌وانه‌یه‌ زیان به‌ توركیا بگه‌یه‌نێت، به‌ڵام سه‌دان قات زیان به‌ كورد و داهاتووی نه‌وه‌كانی ده‌گه‌یه‌نێت.

 

كوردانی خۆرهه‌ڵات:

وه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێدا، په‌رته‌وازه‌یی گوتاری پارته‌ سیاسییه‌كانی كوردستان له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی گه‌لانی ئێرانه‌وه‌، به‌ره‌ی ناوخۆیی كوردانی خۆرهه‌ڵاتی بێهێز كرد و بووه‌ هۆكارێكی گونجاو بۆ سه‌ركوتكردنی كورد و بزووتنه‌وه‌ شۆڕشگێڕییه‌كه‌ی. له‌لایه‌ك په‌ڕگیریی بزووتنه‌وه‌ی ماركسیزم لینینیزمی خۆرهه‌ڵاتیی و له‌لایه‌كی تریش بزووتنه‌وه‌ی سۆشیال دیموكراتی خۆرئاوایی، به‌ره‌ی جه‌نگی ساردی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوای هێنابووه‌ ناو خۆرهه‌ڵاتی كوردستان، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدا بوو كه‌ سستمی نوێی ئێرانیش – كه‌ سستمێكی مه‌زهه‌بی په‌ڕگیر و دژه‌ كورد و سوننه‌ بوو – ئه‌و هه‌له‌ زێڕینه‌ بقۆزێته‌وه ‌و بتوانێت له‌لایه‌ك به‌ بانگه‌شه‌ی دژه‌ دینیی و له‌لایه‌كی تریش تۆمه‌تی دژه‌ گه‌ل و نیشتمان، كاری سه‌ركوتكردنی كورد ئاسان بكات.

له‌ ساڵی 2009 دا؛ له‌ دیمانه‌یه‌كدا له‌گه‌ڵ به‌ڕێز حسه‌ینی مه‌ده‌نیی ئه‌ندامی مه‌كته‌بی سیاسیی حیزبی دیموكراتی كوردستان و تیۆریسیه‌نی ئه‌و حیزبه‌دا به‌ ئه‌نجامم گه‌یاند، پرسیارم لێكرد كه‌ ئێوه‌ له‌وكاته‌دا شه‌ڕتان به‌سه‌ردا سه‌پێنراو ناچار بوون خه‌باتی چه‌كداریی هه‌ڵبژێرن، بۆچی درووشمێكی بێ مانای وه‌ك (دیموكراسیی بۆ ئێران و خودموختاریی بۆ كوردستان)تان به‌رزكرده‌وه‌، خۆ ئێوه‌ هه‌ر ناچاربوون بجه‌نگن و دواجاریش شاره‌كانتان چۆڵ كرد، جا ئێوه‌ نه‌توانن خۆتان بپارێزن چۆن ئێران ده‌كه‌نه‌ وڵاتی دیموكراسیی؟ باشتر نه‌بوو قۆناغی دووه‌می كۆماری كوردستانتان ڕابگه‌یاندایه‌؟ هیچ نه‌بێت ئه‌گه‌ر وه‌ك كۆماری كوردستانیش شكستی بخواردایه‌، جارێكی تر ئه‌و هیمه‌ت و ئیراده‌یه‌ی كوردی دووباره‌ ده‌هێنایه‌وه‌ جۆش و خرۆش، هه‌روه‌ك تائێستاش ته‌مه‌نی(11) مانگه‌ی كۆماری كوردستان هیمه‌ت و ئیراده‌كان و مه‌شخه‌ڵه‌كان به‌رز ده‌كاته‌وه‌؟ له‌ وه‌ڵامدا وتی: هه‌ر زۆر ڕاسته‌ بریا له‌و كۆبوونه‌وه‌ نیوملیۆنیانه‌ی كه‌ بۆ د.قاسملوو ساز ده‌كران، كۆماری كوردستانمان بۆ جارێكی تر ڕاگه‌یاندایه‌ته‌وه‌، خۆ ئێمه‌ له‌ جه‌نگدا شكاین و دواجار هاتینه‌ ئه‌م كه‌مپانه‌ی ئێستا ده‌یانبینیت، به‌ڵام ئه‌وه‌ بۆ گه‌له‌كه‌مان هێز و ته‌وژمێكی تر ده‌بوو(34).

له‌ دوای ڕاپه‌ڕینی ئازاری 1991 و دواتر هه‌ڵبژاردنی په‌رله‌مان و دامه‌زراندنی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان له‌ ساڵی 1992 دا، كوردانی خۆرهه‌ڵات به‌ دوو هه‌نگاوی ژیرانه‌ هه‌ڵوێستی خۆیان تۆمار كرد، یه‌كه‌میان كه‌ زانیان حكومه‌تی كۆماری ئیسلامیی له‌ جه‌نگی عێراق – ئێران ڕزگاری بووه‌ و به‌ره‌و به‌هێزبوونه‌وه‌ی توانای سه‌ربازیی خۆی هه‌نگاو ده‌نێت، شۆڕشی چه‌كدارانه‌ زیان به‌ خودی خه‌باته‌كه‌ و به‌ گه‌لی كوردیش ده‌گه‌یه‌نێت، بۆیه‌ زیاتر جه‌ختیان له‌ خه‌باتی سیاسیی كرده‌وه‌، به‌بێ وازهێنان له‌ خه‌باتی چه‌كداریی، ده‌كرێ بوترێت خه‌باتی سه‌ربازییان هه‌ڵپه‌سارد، دووه‌میش به‌ ڕه‌چاوكردنی بارودۆخی ناسكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان و هه‌لومه‌رجه‌كه‌ى، كه‌ ده‌كه‌وته‌ نێو وڵاتانی ناحه‌زییه‌وه‌ و ده‌بێت وه‌ك حكومه‌تێكی به‌رپرس له‌سه‌ر بنه‌مای پاراستنی سنووره‌كانی ڕه‌فتار بكات له‌گه‌ڵ دراوسێكانیدا، ئه‌و پارتانه‌ ڕه‌چاوی حاڵه‌ته‌كه‌یان كرد و خه‌باتی چه‌كدارانه‌یان ڕاگرت، گه‌رچی به‌ ده‌یان ئه‌ندامیان تیرۆر كران، به‌ڵام ئه‌وان سه‌رخستنی حكومه‌تی هه‌رێمیان وه‌ك سه‌رخستنی بزووتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی هه‌موو پارچه‌كان ده‌زانی، بۆیه‌ ئه‌و ڕێگه‌یان هه‌ڵبژارد.

له‌وانه‌یه‌ ئێستا سه‌نگه‌ربه‌ندیی ناوچه‌كه‌، له‌ نێوان ئه‌مه‌ریكا و ئیسرائیل و سعوديیه‌ و هاوپه‌یمانه‌كانیان له‌لایه‌ك و ئێرانیش وه‌ك ئه‌وه‌ی له‌ ڕواڵه‌تدا ده‌رده‌كه‌وێت له‌لایه‌كی تر؛ هه‌لومه‌رجێكی هێنابێته‌ پێشه‌وه‌، كه‌ كه‌سانی وه‌كو بێرنارد هێنری لیڤی و بیرنارد كۆشنێر سه‌ردانی پارته‌كانی خۆرهه‌ڵات بكه‌ن و له‌گه‌ڵیاندا كۆببنه‌وه‌ و بیانه‌وێت له‌ خۆرهه‌ڵات بیانجوڵێنن، به‌ڵام وابزانم دۆخی دوای گرتنه‌وه‌ی كه‌ركوك زۆر وانه‌ی تێدا بوو بۆ ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ ڕاوێژ و ئامۆژگارییه‌كانی ئه‌وانه‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تابوون!!

بۆیه‌ پێموایه‌ كوردانی ئه‌و پارچه‌یه‌ پێویسته‌ له‌م قۆناغه‌دا زیاتر گرنگیی به‌م خاڵانه‌ بده‌ن:

1. له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا كه‌ ئێران و سوپاكه‌ی توانیویانه‌ هه‌ژموونی خۆیان به‌سه‌ر عێراق و سوریا و لوبنان و یه‌مه‌ندا بسه‌پێنن، كارێكی ژیرانه‌ نیه‌ له‌ ناوخۆی وڵاتدا چالاكیی چه‌كدارانه‌ ئه‌نجامبده‌ن، چونكه‌ له‌ وه‌ها حاڵه‌تێكدا به‌هۆی ناهاوسه‌نگیی هێزه‌وه‌ زیانی گه‌وره‌ به‌ بزووتنه‌وه‌كه‌ و به‌ جه‌ماوه‌ریش ده‌گات.

2. كوردانی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستان؛ ده‌بێ له‌م قۆناغه‌دا چالاكیی ئابووریی و وه‌به‌رهێنان به‌ ئه‌نجام بگه‌یه‌نن، ئه‌وه‌ش به‌ ئارامیی بارودۆخه‌كه‌ ده‌بێت. چونكه‌ سه‌رمایه‌ وه‌ك كۆتر وایه‌ و له‌ شوێن و جێگه‌ی ئارامدا هێلانه‌ ده‌كات.

3. له‌م هه‌لومه‌رجه‌دا، باوه‌كو ئاسۆش تاڕاده‌یه‌ك داخراو بێت، به‌ڵام درێژه‌دان به‌ چالاكيیه‌ فه‌رهه‌نگیی و كلتوورییه‌كانی كورده‌واریی، گرنگیی خۆی ده‌بێت، هه‌رئه‌وه‌ش ده‌بێته‌ ژێرخانی ڕووناكبیریی بۆ داهاتووی ئه‌و به‌شه‌ی كوردستان. كاتی خۆی چالاكيیه‌ ڕۆشنبیرییه‌كانی سه‌رده‌می سه‌دام به‌ نزمیی هه‌ڵده‌سه‌نگێنران، به‌ڵام هه‌ر ئه‌و زمانه‌ كوردییه‌ گه‌شه‌كردووه‌ بوو، كه‌ بووه‌ بناغه‌ی میدیا و خوێندنی قۆناغه‌كانی ئێستای په‌روه‌رده‌ و فێركردنی هه‌رێمی كوردستان.

4. ده‌بێ ئۆپۆزیسیۆنی كوردانی خۆرهه‌ڵات بزانن؛ هه‌ر بێهێزبوونێكی هه‌رێمی كوردستان به‌ قازانجی به‌غدا، له‌وانه‌یه‌ داهاتووی بوونی ئه‌وان له‌ هه‌رێمدا بخاته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ ساڵانی دوای 2003 وه‌ ڕێكخراوی موجاهیدینی خه‌لق له‌ كامپی ئه‌شره‌ف و دواتریش له‌ كامپی لێبرتی كه‌وتنه‌به‌ر هێرشی سوپای قودس و لایه‌نگرانیان له‌ عێراق، دوور نیه‌ به‌شێوه‌ و سیناریۆی تر كوردانی خۆرهه‌ڵاتیش بكرێنه‌ ئامانج، بۆیه‌ ده‌بێ باش دیراسه‌ی ئه‌و بابه‌ته‌ بكه‌ن.

       هیواخوازم گه‌له‌كه‌مان به‌ لۆژیك و دانایی ڕێبه‌رانی دڵسۆزی ئه‌م قۆناغه‌ سه‌خته‌ تێپه‌ڕێنێت و     شكسته‌كان بۆ سه‌ركه‌وتن بگۆڕێت.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

 

17ـ پێگه‌ی (ترك پرێس)، ڕاپۆرتێكه‌ له‌سه‌ر ڕاپۆرته‌كه‌ی ناوه‌ندی دایان بۆ توێژینه‌وه‌، به‌ ناونیشانی (مركز إسرائيلي: حزب العدالة والتنمية يقود ثورة بيضاء على إرث أتاتورك)، ڕۆژی 17 ی ئابی 2017 دا بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

18ـ بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بڕوانه‌ ئه‌م ڤیدیۆیه‌ی بێرنارد هێنری لیڤی، جوله‌كه‌ی سه‌هیۆنی فه‌ڕه‌نسی كه‌ له‌ زانكۆی ته‌لئه‌بیب له‌ ڕۆژی (2 ی حوزه‌یرانی 2011) قسه‌ ده‌كات و به‌ ئاشكرا ڕایده‌گه‌یه‌نێت كه‌ ئه‌وان بوون له‌ جه‌زائیر ڕێگه‌یان نه‌دا به‌ هه‌ڵبژاردن ئیسلاميیه‌كان بچنه‌ ده‌سه‌ڵات، له‌ میسریش سوپا ڕێگه‌ به‌سه‌ركه‌وتنی ئیخوان نادات، ئه‌ڵبه‌ته‌ سوپای ڕێكه‌وتنامه‌ی كامب دێڤید ده‌ڵێت، كه‌ سوپایه‌كی په‌روه‌رده‌كراوی ئه‌مه‌ریكایه‌ و ساڵانه‌ ملیارێك و 300 ملیۆن دۆلاریان پێدراوه‌ بۆ پاراستنی سستمی نۆكه‌ری خۆرئاوا له‌ وڵاتدا.

https://www.youtube.com/watch?v=ggYy_sewuQk

19ـ الشرق الأوسط ، الخميس 19 أكتوبر / تشرين الأول 2017 ، جدل حول ظهور الوزير السعودي ثامر السبهان في الرقة .. ماهدف الزيارة؟

20ـ ڕۆژنامه‌ی (الرياض)ی سعودی، ڕۆژی 17 تشرینی یه‌كه‌می 2017. هه‌واڵه‌كه‌ به‌ ناونیشانی (خادم الحرمين يؤكد دعم المملكة لوحدة العراق وأمنه واستقراره) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

                                                                                                    

21ـ زۆرجار كه‌ باسی ده‌وڵه‌ت ده‌كرێت، هه‌ندێك له‌ خوێنه‌ران چه‌مكی ده‌وڵه‌ت و حكومه‌ت تێكه‌ڵ ده‌كه‌ن، ده‌وڵه‌ت به‌مانای بوونی بنه‌ماكانی ده‌ستوور و ناوه‌نده‌ گرنگه‌كانی یاسادانان و ڕاپه‌ڕاندن و دادوه‌ریی و سوپای پارێزه‌ری وڵات و ئابوورییه‌كی تاڕاده‌یه‌ك به‌هێز و متمانه‌ پێكراو، به‌ڵام حكومه‌ت به‌شێكه‌ له‌و سستمه‌ی ده‌وڵه‌ت، نه‌ك كۆی سستمه‌كه‌. كه‌ هه‌رێمی كوردستان له‌ نێوان 1991 – 2017 ئه‌وه‌نده‌ سه‌ربه‌خۆ و خاوه‌ن داهات بوو، ئه‌گه‌ر حوكمڕانه‌كانی ئیراده‌یان هه‌بوایه‌ ده‌یانتوانی به‌ كرده‌وه‌ سه‌ربه‌خۆیی هه‌رێمه‌كه‌ و شێوازی ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ی به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌ و جیهاندا بسه‌پێنن و پشتیوانی بۆ په‌یدا بكه‌ن.

22ـ بڕوانه‌ ڕاپۆرته‌كه‌ی ڕوه‌یته‌رز به‌ ناونیشانی (الأسد يضع عينيه على المناطق الكردية مهددا بصراع سوري جديد) كه‌ ڕۆژی 31 ی تشرینی یه‌كه‌م 2017 له‌لایه‌ن (تۆم بیری، ئیلین فرانسیس، له‌یلا به‌سام)ه‌وه‌ ئاماده‌ كراوه‌.

23ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

24ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

25ـ پێگه‌ی (syria.new) سێ شه‌ممه‌ (7 / 11 / 2017)، ده‌قی هه‌واڵه‌كه‌ش به‌ ناونیشانی (الأسد لولايتي: الحرب التي يخوضها الجيش هي ضد محاولات استثمار الإرهاب في تقسيم الدول) بڵاوكراوه‌ته‌وه‌.

26ـ پێگه‌ی (الخلیج أونلاین " 19 / 10 / 2017 – واشنگن بوست : هل تتخلی أمریكا عن أكراد سوریا بعد هزیمه‌ داعش ؟).

27ـ هه‌مان سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

28ـ مصر العربية، أيمن الأمين – أكراد ســوريا في مأزق .. هل تكرر أمريكا ما حدث في كركوك؟ - 21 أكتوبر 2017.

29ـ نیل نت أونلاین، 28 سبتمبر 2017 – المعلم یۆكد أن أمریكا سوف تنسحب من ســوریا.

 30ـ زاراوه‌ی GAP كورتكراوه‌ی پڕۆژه‌ی باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵه‌، كه‌ به‌ توركیی پێی ده‌وترێت :(Guneydogu Anadolu Projesi)،‌ بیرۆكه‌ی پڕۆژه‌كه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتۆركی دامه‌زرێنه‌ری كۆماری توركیا، له‌و سه‌ده‌مه‌دا توركیا پێویستیی به‌ كاره‌با هه‌بوو، بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ فه‌رمانگه‌ی توێژینه‌وه‌ی كاره‌بای له‌ ساڵی 1936دا دامه‌زراند، بۆ توێژینه‌وه‌ی به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با به‌ سوودوه‌رگرتن له‌ ڕووباره‌ ناوخۆییه‌كانی وڵات، ئه‌م فه‌رمانگه‌یه‌ به‌توێژینه‌وه‌ به‌رده‌وامه‌كانی گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی له‌ شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا به‌نداوی (كیبان)ی دروستكرد، هه‌روه‌ها هه‌ستا به‌ دامه‌زراندنی بنكه‌ی چاودێریی هێزی خێرایی ڕووباری فورات و تایبه‌تمه‌ندییه‌كانی. پڕۆژه‌ی گاپ دواجار گه‌یشته‌ ئه‌و ئه‌نجامه‌ی كه‌ 22 به‌نداو، هه‌روه‌ها تونێلی ئاودێریی و گوێزانه‌وه‌ی ئاو له‌سه‌ر هه‌ردوو ڕووباری دیجله‌ و فورات دروست بكات، بۆ به‌رهه‌مهێنانی كاره‌با و پڕۆژه‌ی ئاودێریی ستراتیژیی.

 . ده‌قی ئه‌م نامه‌یه‌ له‌ 1 ی حوزه‌یرانی 2011 بڵاوكرایه‌وه‌ به‌ ناونیشانی : المفهوم الديني لهؤلاء هو مفهوم مقنع وشكلي  ومجــــــرد من الإيمـــــان في أســــاسه وعبادتهم زائفــــــة.

http://www.hezenparastin.com/ar/index.php?option=com_content&view=article&id=1219:2011-06-07-12-18-24&catid=67:2009-10-08-17-42-55&Itemid=123

32ـ بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ وتاری ڕۆژنامه‌نووسی كوردی سوریا (هوشه‌نگ ئه‌وسی) به‌ ناونیشانی : من أسرار دوله‌ حزب العمال الكوردستانی، الجمعه‌ 30 یونیو 2017، پێگه‌ی كوردستان 24 زانیاری پێویستی له‌وباره‌وه‌ تێدایه‌.

33ـ تاڤگه‌ی حه‌قیقه‌ت، به‌شـــــێك له‌ به‌رهه‌مه‌كانی دكتۆر قاســــملوو، به‌رگی یه‌كه‌م، كۆكردنه‌وه‌ی، كاوه‌ به‌هرامی، پوشپه‌ڕی 1383 ی هه‌تاوی، ل 2011 – 2012.

 34ـ كاسێتی ئه‌و دیمانه‌یه‌ له‌لای خۆم پارێزراوه‌ و له‌كاتی گونجاودا به‌ یارمه‌تی خوا بڵاوی ده‌كه‌مه‌وه‌.