رامانێك لە سێ سەد و سێ خاڵی خەرمانەی سێ ساڵەی (خاڵ)

08/04/2018 14:20:02

كۆسرەت ساڵح ئەحمەد

توێژەر و مامۆستا لە زانكۆی سەلاحەددین - هەولێر

 

لە تەشرینی یەكەمی 2015 بە دروشمی "رەسەنایەتی، خۆماڵی، نوێگەری" كاروانی خاڵ دەستپێدەكات، تا ئێستاش بەردەوامە و بەرەو داهاتوو بەدەم خاڵ دانانەوە هەنگاو دەنێت.

ناوەندی رۆشنبیری خاڵ لە پێناو چوار ئامانجی سەرەكی دامەزراوە، بەدەم رێگاوە خەریكی خاڵ دانانە لەسەر پرسە هزرییە هەنوكەی و گەرمەكان، لە ژێر رۆشنایی پێداویستی و خواستەكانی كۆمەڵگەی كوردستانی.

 خاوەنی ئەم خاڵانەش بریتین لە كەسانی بژاردە و خاوەن ئاراستەی هزری جیاواز، بەمەش گۆڤاری خاڵ دەكرێت وەك سەكۆیەك بۆ خستنە رووی دیدە هزرییەكان بناسێنرێت، كە تا ئاستێكی باش توانیویەتی نوسەر و خوێنەری جیاواز لە رووی ئاست، بۆچوون، دید و تێڕوانین كۆبكاتەوە.

گرنگترین ئامانجەكانی ناوەندەكە ئەمانەن: (خستنەڕووی تێگەیشتنێكی رەسەنی خۆماڵی هاوچەرخ بۆ ئیسلام، راستكردنەوەی ئەو چەمكە ئیسلامییانەی شێوێنراون و راماڵینی ئەو تۆمەتانەی ئاینی پێ لەكەدار دەكرێت، رەخساندنی دەرفەتی دایەلۆگ و راگۆڕینەوەی بیر و قەڵەمە بوێرەكان لە كایە جیاوازەكاندا و كۆكردنەوەی زۆرترین نووسەر و رۆشنبیری بژاردە، برەودان بە خزمەتكردنی زمان و كەلتوور و كەلەپووری كورد بە دیدێكی رەسەنی سەردەمیانە)( تۆفیق كەریم، خاڵ، ژمارە یەك، لاپەرە: 4.).

بە سەرنجێك لەسەر حەڤدە ژمارەكەی خاڵ پێكانی ئامانج و بەرجەستەكردنی دروشمە پڕشنگدارەكە دەردەكەوێت، بۆیە لەم چەند دێڕەی داهاتوو، تیشكێك دەخەینە سەر ئەم خاڵانەی لەماوەی حەڤدە ژمارەی خاڵ نەخشێنراون، لە دوایدا وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارە بۆ خوێنەر جێدەهێڵین: ئایا خاڵ لە سێ ساڵی رابردوودا توانیوویەتی پەیامەكەی بگەیەنێت و ئامانجەكانی بەدیبهێنێت، یاخود نا؟.

هەڕەمی پێكهاتەی هونەریی دەستەی ئامادەكاران و راوێژكارانی گۆڤارەكە بەم شێوەیەیی خوارەوەیە: (خاوەنی ئیمتیاز و سەرنووسەر: تۆفیق كەریم، بەرێوەبەری نووسین: ئیدریس سیوەیلی، بەرێوەبەری هونەریی: رەوشت محەمەد، راوێژكاری یاسایی: بەكر حەمەسدیق. هەروەها تیمی راوێژكارانی خاڵ ئەمانەن: د.موحسین عەبدولحەمید، د.عوسمان عەلی، د.عوسمان هەڵەبجەیی، د.ئیسماعیل بەرزنجی، سەلام ناوخۆش. ژمارەكانی گۆڤاری خاڵ لە چاپخانەی سەردەم بە تیراژی 1500 دانە چاپدەكرێن و بە نرخی 1500 دینار لە زۆربەی كتێبفرۆشەكان دەستدەكەون).

هەلَّبژاردنی وشەی خاڵ وەك ناو بۆ گۆڤارەكە، وەك سەرنووسەر خۆی ئاماژەی بۆ دەكات، بۆ دوو خاڵ دەگەرێتەوە: یەكەم: (لە خاڵێكیشەوە هەنگاو دەهاوین و دەستدەبەین بۆ گشت چەمك و واتا ئاسایی و قەدەغەكان)، هەروەها شوێنكەوتنی شیخی خاڵ و بەرزراگرتنی ئەو بیرمەندە مەزنەیە، كە لەم بوارەدا (نیو سەدە ئەسپی خۆی تێدا تاودا، جیاواز لەوانی دی، بەڵام هەموو لایەك رێزیان لێدەگرت، ئەو لەلایەك قازی و مەلا و وتاربێژ بوو لە هەمانكاتیشدا لە دامەزرێنەرانی كۆڕی زانیاری كورد بوو، تەفسیری قورئان و فەرهەنگی زمان و پەندی پێشینانی پێكەوە دەنووسی، كە ئەمە پڕاوپڕی ئامانجی ناوەندەكە)ـــیـــە.

تەوەرەكانی گۆڤاڕی خاڵ، هەر ژمارەیە و بۆ شیكار و قسەكردن لەسەر تەوەرێك تەرخاندەكرێت، لەسەرەتای دەرچوونیەوە، كە دوو ژمارە لە ساڵی 2015 و شەش ژمارە لە 2016 و شەش ژمارە لە 2017 و سێ ژمارەی لە 2018 دەرچووە، لەسەر حەڤدە تەوەر قسەكراوە و بەم ژمارەیەوە تەوەری هەژدەیەم تەواو دەبێت.

هەر هەژدە تەوەرەكەی گۆڤاری خاڵ بە ریزبەندی ئەمانەن: (كلیلی كردنەوەی دەستوور مەدەنیبوون و هاوڵاتیبوون، ئایینەكان لە كوردستان: پێكەوەژیان یان پێكدادان؟، كەلەپووری ئیسلامیی خوێندنەوە و هەڵسەنگاندن، مامەڵەكردن لەگەڵ سوننەت لەنێوان سەلەفیەت و عەقڵانیەت، ئیسلام بێ ئایینزا – مەزهەب، ئازادییە گشتییەكان، دەوڵەتداری ئیسلامیی: مەدەنیبوون یان ئایینیبوون؟، تەكفیر چەكی قۆرخكردنی ئایین، ئیسلام و مێژوو، شوناس و بەخۆماڵیكردنی كولتووری كوردی، جیاكردنەوەی بانگەواز لە سیاسەت، خوێندنەوەی ئایدیۆلۆجییانە بۆ كەلەپوور، ئایندەی كوردستان لەبەردەم ململانێی مەزهەبیدا، مافی چارەی خۆنووسین لەبەر رۆشنایی یاسا نێودەوڵەتییەكان و بنەماكانی ئایینی ئیسلامدا، راجیایی سیاسی، دیاردەی سۆفیگەری لە نێوان دوێنێ و ئەمرۆدا، فەتوا لەنێوان ململانێی سیاسی و ئەركی شەرعییدا، دیموكراسییەت لە وڵاتانی ئیسلامییدا دەردە یان دەرمان).

ئەگەر بە وردی سەیری نووسەر و خاوەن خاڵەكانی گۆڤارەكە بكەین و بەزمانی داتا قسە بكەین, لە وەڵامدانەوەی پرسیاری سەرەوە تایبەت بە پێكانی ئامانجی گۆڤارەكە نزیكتر دەبینەوە, بە زمانی ژمارە و ئامار لەخوارەوە گۆڤارەكە هەڵبسەنگێنن:

بەشێوەیەكی گشتی بابەتەكانی گۆڤارەكە بۆ چەند پرس دابەش دەبن، پرسی گەنگەشەكردنی تەوەری بابەتەكە، دیمانە و چاوپێكەوتن، هەروەها چەند بابەتێكی گشتی و فرەرەنگ لە هەر ژمارەیەكدا، بەمشێوەیەیی خوارەوە:

بابەتەكانی ژمارەكانی گۆڤاری خاڵ: سەد و نەوەد و سێ بابەت تایبەتن بە تەوەری تایبەتی ژمارەكان، سەد بابەت فرەرەنگن و لەژێر ناونیشانی "بابەتی گشتی" بڵاوكراونەتەوە، هەروەها دە چاوپێكەوتن ئەنجامدراون، بەشێوەیەك تایبەتمەندی تەوەری ژمارەكە رەچاوكراوە لە هەڵبژاردنی ئەو كەسانەی دیمانەیان لەگەڵ ئەنجامدراوە، بەمەش سەرجەم بابەتە بڵاوكاروەكانی گۆڤارەكە لە حەڤدە ژمارەی رابردوو بریتیین لە سێ سەد و سێ بابەت.

سەبارەت بە پرسی خۆماڵیبوون لە نوسیین و گەڕانەوە بۆ ڕەسەنێتی و قسەكردن بە رەهەندێكی نەتەوەیی و نیشتیمانی، لەسەر چەند ئاستێك كاری بۆ كراوە، سەرجەم نووسەرەكان كوردن، زۆر بەكەمی بابەت لە زمانە بیانییەكانەوە وەرگێردڕاوە، سەرجەم ئەو كەسانەی چاوپێكەوتنییان لەگەڵ كراوە كوردن و بژاردەن لە بوارەكەی خۆیان و ئەستێرەی گەشاوەی هزر و مەعریفەن لە كۆمەڵگەی كوردستانی، بۆ نموونە دیمانەكان بەریزبەندی لەگەڵ هەریەكە لەمانەوەی خوارەوە ئەنجام دراون: "مستەفا زەڵمی لە ژمارە یەك، عەلی باپیر ژمارە دوو، محسن عبدولحەمید ژمارە سێ و ژمارە پانزە، ئارام قادر ژمارە حەوت، ئەبوبەكر عەلی ژمارە هەشت، قادر پشدەری ژمارە سیانزە، ئیبراهیم جاف ژمارە سیانزە، تەحسین حەمە غەریب ژمارە شانزە، ئەحمەدی شافیعی ژمارە حەڤدە".

زۆربەی هەرە زۆری نووسەرەكان ئەكادیمستن و پشكی شێری بابەتەكان بەر خاوەن بڕوانامە بەرزەكانی خوێندنی باڵا كەوتون لە هەڵگرانی ماستەر و دكتۆرا، ئەوەی زیاتر گۆڤارەكەی رازاندۆتەوە پرسی پسپۆرییەتییە، كە زۆربەی ئەكادیمیست و نووسەرە خۆماڵییەكان لە بوار و پسپۆری خۆیان بابەتییان نووسیووە، بەمەش بەهای زانستی گۆڤارەكە و بەپێزی بابەتەكانیزیاتر هێناوەتە كایەوە.

ئەوەی گۆڤاڕی خاڵ لە گۆڤارەكانی تر جیادەكاتەوە،فرە رەنگییەتی لە سەر ئاستی نووسەر و بابەت و تەوەر. ئەگەر سەیری لیستی نووسەرەكان بكەین، كە زیاد لە ژمارەیەكی خاڵ بابەتییان هەبووە، بۆمان دەردەكەوێت كە خاڵ جیا لەوەی دوانگەیەكی هزرییە، دوانگەیەكیشە بۆ كۆكردنەوەی بۆچوون و ئاراستە جیاوازەكان، لەسەر ئاستی هزری، سیاسی و مەزهەبی، بۆ نموونە: ئیسلامی و عەلمانی لە نێوان نووسەرەكان دەبینرێن، لەنێو ئیسلامییەكانیش: صۆفی، یەكگرتوو، كۆمەڵ و بزوتنەوە و بێلایەن (بێلایەن = بەو واتاییەی لە هزر و بۆچوون لایەنگیری رەوتێكی هزری یان سیاسییە بەڵام ئەندامی هیچ پارتێك نییە). هەروەها لە رووی پیشەییشەوە نووسەرەكانی خاڵ هەمە رەنگن، بۆ نموونە: مامۆستای ئاینیی، توێژەر، مامۆستای زانكۆ، بیرمەند، سیاسی و رۆژنامەنووس.

سەبارەت بە كەلەپووری ئەستێرە پڕشنگدارەكانی ئاسمانی هزر و مەعریفە لە كوردستان كە لە ژیاندا نەماون، گۆڤاڕی خاڵ هەوڵیداوە چەند خاڵێك لەسەر بەرهەم و لایەنەكانی ژیانیان بنەخشێنێت، تەنانەت ستایشی رۆڵی بەشێك لە نووسەرە زیندووەكانیشی كردووە و لەسەر بەرگی گۆڤارەكە وەك قەڵەم و خامەیەكی بە بڕشت كورتەیەكی سەبارەت بە ژیاننامە و بەرهەم و هەوڵەكانیان خستۆتە روو، كە ئەمەش وەڵامێكی گونجاوە بۆ ئەوانەی كورد بە مردوو پەرست و زیندوو كوژ هەژماردەكەن، چونكەخاڵ لە یەك كات توانیویەتی، بەشێوەیەكی رێژەیی، رێز لە زیندووەكان بنێت و گرنگیش بە كەلەپووری كەڵەكەبووی بیرمەندە كۆچكردووەكانیش بدات.

ئەگەر بە وردی بڕوانین، دەبینین لە ژمارە جۆراوجۆرەكانی خاڵ گرنگی بە كەلەپووری بەشێك لە بیرمەندە گەورەكانی كورد دراوە و لایەنێك لە لایەنەكانی ژیانیان شیكاركراوە، بۆ نموونە: پرۆژە هزرییەكەی شێخ محەممەدی خاڵ لە ژمارە دوو، مەسعود محەممەد لە ژمارە سێ، سەعیدی نورسی و پیرەمێرد لە ژمارە پێنج، مستەفا زەڵمی و مەسعود محەممەد لە ژمارە شەش، ناصری سوبحانی و مەلای گەورەی كۆیە لە ژمارە حەوت، گوڵعەنبەر و میراتی بابانییەكان لە ژمارە هەشت، سەعید نورسی و مستەفا زەڵمی لە ژمارە نۆ، شەرەفخان و ئەمین زەكی بەگ لە ژمارە دە،ئیبن خەلەكان و مەلا رەشید بەگی بابان لە ژمارە یانزە، رەزاخانی كەندۆڵی لە ژمارە دوانزە، سەعیدی نورسی و مەلای گەورەی كۆیە لە ژمارە سیانزە، سەلاحەددینی ئەیوبی و مەولانا خالیدی نەقشبەندی و پیرەمێرد و مەلای گەورە لە ژمارە شانزە.

 

 

هەروەها خاڵ تیشكی خستۆتە سەر كەلەپووری هەندێ لە كەسایەتییە ئیسلامییە جیهانییە غەیرە كوردەكان، بۆ نموونە: جەلالەدینی رۆمی لە ژمارە دوو، دیسان جەلالەددین لە ژێر ناونیشانی مەولانا لە ژمارە پێنج، راشید ئەلغەننوشی و ئیبن حەزملە ژمارە شەش، محەممەد ئیقباڵ لە ژمارە دە، تەها جابر عەلوانی و عیمادەدین خەلیل لە ژمارە پانزە، مالیكی كوری نەبی و فەتحی مەلكاوی لە ژمارە حەڤدە.

سەبارەت بە هێنانەدی خەونی "نوێگەری" خاڵ لە رێگەی دەستنیشانكردنی تەوەری ژمارە، لەرێگەی گەنگەشە و راوێژ بە پسپۆران، توانیویەتی كۆمەڵكێك پرسی گرنگ بوروژێنێت و قسەیان لەسەر بكات، بۆ نموونە پرسی مەدەنیبوون، پێكەوەژیانی ئاینیی، مامەڵەكردن لە گەڵ كەلەپووری ئیسلامی، مامەڵەكردن لە گەڵ فەرموودە، مامەڵەكردن لە گەڵ ئاینزا ئیسلامییەكان، تەكفیر، پرسەكانی تایبەت بە فەتوا، ئایدیۆلۆجیا و دیموكراسییەت. سەرەڕایی ئەوەی چەندین بابەتی جۆراوجۆر لەسەر پرسە ئاڵۆز و كێشەلەسەرەكانی مەعریفە و هزر بڵاوكراونەتەوە.

          لەكۆتاییدا، گرنگە ئاماژە بە دوو خاڵی گرنگ بدەین، پێویستە خەمخۆرانی هزر و مەعریفە بەر بگرن لە شكستی ئەو كاروانە هزرییەی دەستی پێكردووە و نەهێڵن بوەستێت، بە پاڵپشتی مەعنەوی و ماددی و بەشداریكردن بە نووسینی بەپێز و خاڵ خستنە سەر بابەتە هزرییە گرنگەكان و پرسە هەنووكەییەكان. هەروەها هەوڵبدرێت لە ساڵی نوێی كاروانی خاڵ وەرچەرخانێكی تری ئەكادیمی لە كاروانەكە رووبدات، بەوەی كە گۆڤارەكە بكرێت بە گۆڤارێكی زانستی موحەكەم و ئەكادیمیستەكان بتوانن لە پرۆسەی باڵابوونی ئەكادیمیش سوودی لێوەربگرن، بەمەش خاڵ هەم سەنگ و قورساییەكەی زیاتر دەبێت، هەمیش دەبێتە دوانگەیەكی ئەكادیمی تۆكمە كە نووسەران زیاتر پەرە بە زانستیبوون و بنەما ئەكادیمییەكانی نووسین و لێكۆڵینەوە بدەن لەو بابەتانەی لە خاڵ بڵاودەكرێنەوە.

لە كۆتاییدا، دوای رامان لە خەرمانی كاروانی خاڵ و خاڵنامەكانی، خوێنەر دەتوانێت خۆی وەڵامی ئەم پرسیارە بداتە: ئایا خاڵ لە سێ ساڵی رابردوودا توانیوویەتی پەیامەكەی بگەیەنێت و ئامانجەكانی بەدیبهێنێت، یاخود نا؟.