مافی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی نیشتمانی كوردستان دیدێكی به‌هاگه‌رایانه‌ی ئیسلامی

06/02/2018 17:13:41

   ئه‌بوبه‌كر عه‌لی

پێشه‌كی:

مه‌سه‌له‌ی مافی چاره‌نووس ‌و سه‌ربه‌خۆیی دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆی نیشتمانی بۆ نه‌ته‌وه‌ی كورد ‌و گه‌لی كوردستان، خۆشبه‌ختانه‌ زۆر به‌ ده‌گمه‌ن نه‌بێت، ڕۆژێ‌ له‌ ڕۆژان له‌ مێژووی نوێ‌ ‌و هاوچه‌رخی كوردستاندا، جێگای سه‌رلێكردنه‌وه‌ و مشت‌ومڕ نه‌بووه‌، به‌ناوی ئایين‌ و ئیسلامه‌وه‌ ڕه‌تنه‌كراوه‌ته‌وه‌، ویژدانی ئیسلامیی كورد به‌ عه‌فه‌وه‌یه‌تیه‌ پاك ‌و ساده‌كه‌ی خۆی، ئه‌و هه‌سته‌ی لای ئه‌م مرۆڤه‌ باوه‌ڕداره‌ دروستكردووه‌، كه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ گرنگه‌ مه‌سه‌له‌ی بوون ‌و نه‌بوونی زوڵم و دادپه‌روه‌ريیه‌. ڕه‌مزه‌ ئیسلامییه‌ میللییه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ هه‌ر له‌ شێخ عوبێدوڵڵای نه‌هری باوكی ڕۆحی بزوتنه‌وه‌ی ناسیونالیستی كورده‌وه‌، توانیویانه‌ ئیسلام له‌گه‌ڵ ئیمپراتۆریه‌ت ‌و فۆرمه‌كانی ڕێكخستنی سیاسيی و بنه‌ما سیاسیيه‌كان و سوڵتان ‌و خۆ به‌ خه‌لیفه‌ زانه‌كان له‌ یه‌كتری جیابكه‌نه‌وه‌، و سڵنه‌كه‌نه‌وه‌ له‌وه‌ی دروشمی نه‌خێر به‌رامبه‌ر زوڵم‌ و  زۆر ‌و ناعه‌داله‌ته‌كانیان به‌رزبكه‌نه‌وه‌. مه‌سه‌له‌ی ڕێبه‌رایه‌تی ڕێبه‌رانی ته‌ریقه‌ت ‌و ئیسلامی میللی كۆمه‌ڵگاش له‌ سه‌ره‌تاوه‌ بێ‌ بزوتنه‌وه‌ی حه‌قخوازانه‌ی ناسیونالیزمی كورديی ‌و داواكردنی مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، به‌ به‌راورد به‌ مێژووی سه‌رهه‌ڵدان ‌و گه‌شه‌كردنی سه‌رجه‌م ناسیونالیزمه‌كانی گه‌لانی ناوچه‌كه‌، سیمایه‌كی جیاكه‌ره‌وه‌ و تایبه‌تی پێ‌ به‌خشیوه‌. ئیسلام تا چله‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوو و سه‌رهه‌ڵدانی پارتی نوێی كورديی ‌و كه‌وتنه‌ ژێر هه‌ژموونی چه‌پگه‌رایی ئه‌م پارته‌، هه‌میشه‌ وه‌ك پاڵنه‌ر ‌و سه‌ره‌كی كورد بووه‌ بۆ داوا نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، كه‌ ته‌نانه‌ت دوای ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر ئاستی بنكه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كه‌ی شۆڕشی ئه‌یلول تا ڕاده‌یه‌كی به‌رچاو ئه‌و ڕۆڵه‌ی بینیوه‌.

ئه‌وه‌ی له‌ هه‌ندێ‌ بڕگه‌دا ئه‌م به‌ڵگه‌ نه‌ویست‌ و واقیعه‌ مێژوويیه‌ی په‌یوه‌ندی نێوان ئیسلام ‌و ناسیونالیزمی كوردی كرده‌ جێی گومان، په‌ره‌سه‌ندنی چه‌پ ‌و سیكولاریزم ‌و ئیسلامی سیاسی كوردی بوو، كه‌ خۆشبه‌ختانه‌ زۆری نه‌خایاند ته‌وژمه‌ ئیسلامییه‌كه‌ گه‌ڕایه‌وه‌ سه‌ر سروشتی كورده‌واريیه‌كه‌ی خۆيی ‌و بوويه‌وه‌ به‌ به‌شێك‌ له‌ هێڵی سه‌ربه‌خۆخوازانه‌ی ناو بزوتنه‌وه‌ی نیشتمانی كوردستان.

ده‌بێت سیكۆلاره‌كانیش دوای ئه‌م واقیعه‌ ماددیه‌ به‌رچاوه‌، به‌ته‌واوی به‌ خۆیاندا چوبنه‌وه‌ و وازیان له‌ یه‌كێ‌ له‌ كه‌ره‌سه‌ سه‌ره‌كیيه‌كانی جه‌نگی ده‌روونی خۆیان هێنابێت، كه‌ تۆمه‌تی نانه‌ته‌وه‌یی پاڵدانه‌ ئیسلامییه‌كان بووه‌، چونكه‌ خه‌ریكه‌ تۆمه‌ته‌كه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌بێته‌وه‌ و تۆمه‌تی هه‌ندێ‌ له‌ ئیسلامییه‌كان ده‌بێت به‌ زیاد له‌ پێویست سه‌ربه‌خۆ خوازبوونیان.

هه‌رچۆنێك‌ بێت ئه‌گه‌ر سه‌ره‌تای ناسیونالیزمی كوردی دیدی ئیسلامی هه‌ست ‌و نه‌ستی  تێكۆشه‌ران ‌و پێگه‌ی ئاینيی ڕێبه‌ران ‌و ویژدانی تاكی ساده‌ی مسوڵمان له‌ كوردستاندا به‌رجه‌سته‌ی كردبێت، له‌ ئێستادا پێویستی به‌ تیۆریزه‌كردنی فكری هه‌یه‌، ئه‌وه‌ش ئه‌و ئه‌ركه‌یه‌ كه‌ خاوه‌نی ئه‌م وتاره‌ چه‌ند ساڵێكه‌ به‌دواوه‌یه‌تی ‌و به‌ڕێزانی تریش به‌شداریان تێدا كردووه‌.

ئه‌م وتاره‌ی ئێستاش كورتكردنه‌وه‌ی به‌شێك‌ له‌ بۆچوونه‌كانی نوسه‌ره‌ به‌تایبه‌تیش به‌شێك‌ له‌وه‌ی له‌ زنجیره‌ی یه‌كه‌م و چواره‌می  ناسیونالیزم و ناسیونالیزمی كوردی  خستویه‌تیيه‌ ڕوو. كه‌ له‌ دیدێكی به‌هاگه‌رانه‌ی ئیسلامییه‌وه‌، ده‌ڕوانێته‌ ئه‌ركی دیاریكردنی مافی چاره‌نووس ‌و ده‌وڵه‌ت، هه‌ر له‌و ڕوانگه‌شه‌وه‌  ئه‌م ماف‌ و قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆیی  نه‌ته‌وه‌یی ده‌كات به‌ زه‌روره‌ت ‌و ئه‌ركێكی ئیسلامیی به‌ ئه‌نجام نه‌گه‌یه‌نراو. هه‌ر ئه‌وه‌ش واده‌كات داوا له‌ هه‌موو ئیسلامخوازێك بكرێت له‌ جه‌رگه‌ی ئه‌م پرسه‌دا بێت ‌و ته‌ماحی ئه‌وه‌شی هه‌بێت له‌ دوا ڕۆژدا ببێته‌ پێشه‌نگ ‌و ڕابه‌ر.

مافی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی كوردستان، وه‌ك داواكاريی ‌و زه‌روره‌تێكی ئیسلامی:

مافی چاره‌نووس زۆر به‌ كورتی، واته‌ ئیراده‌ی ئازادی گه‌لێك له‌ هه‌ڵبژاردنی ڕێ‌ و جێ ‌‌و قه‌واره‌‌ و سستمی سیاسی خۆی ‌و، جۆری خۆڕێكخستنی، بێ‌ هیچ زۆرلێكردن ‌و ده‌ستێوه‌ردانێكی ده‌ره‌كی.

دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆی نه‌ته‌وه‌یش (ده‌وڵه‌ت) به‌رزترین فۆرم‌ و شێوازی به‌رجه‌سته‌كردنی ئه‌م مافه‌یه‌ و، به‌ هیچ كلۆجێك‌ لێی جیا نابێته‌وه‌. واته‌ مافی چاره‌نووس له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌ی ئازاد ‌و خواستی خۆڕسكی هاوڵاتیان ‌و گه‌لێك، هه‌موو سه‌قفێكی دیاریكراوی سه‌پێنراوی داواكاری ڕه‌تده‌كاته‌وه‌. بۆ نموونه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌ت ‌و سه‌ربه‌خۆبوون بخرێته‌ ده‌ره‌وه‌ی ڕاپرسيی ‌و پرسكردن به‌ خه‌ڵكییه‌وه‌. له‌و سۆنگه‌وه‌ كه‌ مافی چاره‌نووس دژ به‌یه‌كی جه‌وهه‌ری ‌و قوڵی له‌گه‌ڵ فۆڕمه‌كانی سه‌پاندن ‌و زۆرلێكردن ‌و، سنورداركردن‌ و زه‌وتكردنی ئیراده‌دا هه‌یه‌ ‌و، ناكرێت له‌گه‌ڵ ئه‌مانه‌دا كۆببێته‌وه‌. له‌گه‌ڵ بوونی ئه‌و فۆڕمانه‌دا گه‌ر باس له‌ مافی چاره‌نووسیش بكرێت، بۆ چه‌واشه‌كردن و خۆڵكردنه‌ چاو ‌و ڕه‌وایه‌تیدان به‌ واقیعێكی سه‌پێنراو ده‌بێت‌ و، گوزارشت له‌ ناوه‌ڕۆك ‌و ئاماژه‌ سیاسيی ‌و یاسایی ‌و ئه‌خلاقیه‌كانی چه‌مكه‌كه‌ ناكاته‌وه‌. به‌ حوكمی ئه‌وه‌ی هه‌روه‌ك له‌ پێشیشه‌وه‌ ئاماژه‌ی پێكرا، ئه‌م چه‌مكه‌ به‌توندی به‌ بوون ‌و نه‌بوونی ئیراده‌ی ئازاده‌وه‌ به‌ستراوه‌ته‌وه‌، پێش ئه‌وه‌ی ناو ‌و كڵێشه ‌‌و ئامرازی ناولێنان بێت، ناوه‌ڕۆكه‌، مافی چاره‌نووس مافی بێ‌ ئه‌ملاولای  نه‌ته‌وه‌ و گه‌لانه‌. له ‌سه‌رده‌می نوێ ‌‌و هاتنه‌كایه‌ی مودێلی (ده‌وڵه‌ت-و نه‌ته‌وه‌) ‌و، سستمی نوێی نێوده‌وڵه‌تی ‌و مه‌نزومه‌ نوێكانی ماف ‌و چه‌مكی هاوڵاتی ‌و، دوباره‌ دۆزینه‌وه‌ و پێناسه‌كردنه‌وه‌ی مرۆڤ وه‌ك كائینێكی ئازاد ‌و خاوه‌ن ماف، له‌ چوارچێوه‌ی یاسای سروشتيی ‌و، گوتاری مافه‌كانی مرۆڤ ‌و له‌ ئاسته‌ نیشتیمانییه‌ وه‌رگێڕدراوه‌كه‌شدا، چه‌مكی هاوڵاتیدا، په‌یوه‌ندییه‌كی پته‌و و له‌ پچڕاننه‌هاتووی به‌ خودی مرۆڤایه‌تی مرۆڤ، و كه‌رامه‌ته‌ خوداپێدراوه‌كه‌یه‌وه‌ هه‌یه‌. له‌و ڕوانگه‌وه‌ كه‌ یه‌كێ‌ له‌ بنه‌ڕه‌تترین ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی مرۆڤی له‌ گیانه‌وه‌ره‌كانی تر پێ‌ جیاده‌كرێته‌وه‌، بوونی ئیراده‌ و ئازاديی ‌و توانای هه‌ڵبژاردن ‌و وه‌رگرتن ‌و ڕازیبوون ‌و ڕه‌تكردنه‌وه‌یه‌. چه‌مكه‌كانی ئیراده‌ و ئازادی ‌و هه‌ڵبژاردنیش به‌ جۆرێكی زۆر فره‌ڕه‌هه‌ند ‌و قوڵ به‌ناو یه‌كدا چوون ‌و، هه‌ریه‌كه‌یان ئه‌وی دی ته‌واو ده‌كات، یاخود ئاوێنه‌ی ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌تی ‌و مانای پێ‌ ده‌به‌خشێت‌ و خزمه‌تی ده‌كات. به‌سه‌ر یه‌كیشه‌وه‌، ڕه‌هه‌ندێكی گرنگی مرۆڤبوونی هه‌رتاكێك پێكده‌هێنێت به‌ جۆرێك، پێناسه‌كردنی مرۆڤ، به‌تایبه‌تیش له‌م سه‌رده‌مه‌دا له‌ ده‌ره‌وه‌ی ناوه‌ڕۆكی ئه‌وه‌وه‌، كارێكی دژوار ‌و زه‌حمه‌ته‌.

له‌ چ بارودۆخێكدا باسی زه‌روره‌تی ئیسلامی ده‌كه‌ین؟

ڕه‌نگه‌ ناونیشانه‌كه‌ بۆ به‌شێك‌ له‌ ناوه‌نده‌ ئیسلاميی و عه‌لمانیه‌كه‌ش، تاڕاده‌یه‌ك جێگای سه‌رنج‌ و له‌سه‌ر وه‌ستان بێت، چونكه‌ ئیسلام له‌ دۆخێكدا هاتۆته‌ خواره‌وه‌ ‌و سه‌ریهه‌ڵداوه‌، شتێك‌ به‌ناوی نه‌ته‌وه‌ و نه‌ته‌وایه‌تیيه‌وه‌ له‌ ئارادا نه‌بووه‌، سنوره‌ سیاسيیه‌كان ‌و كلتوور ‌و فه‌رهه‌نگی حوكمڕانی، په‌یوه‌ندییان به‌ نه‌ته‌وه‌كانه‌وه‌ نه‌بووه‌. ئه‌وه‌ی سنوره‌ لماويیه‌كانی ئه‌و كاته‌یان دیاری ده‌كرد، ئایين ‌و فه‌رهه‌نگه‌ بان نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ‌و، توانا و هێزی ئیمپراتۆریه‌ته‌كان بوو. هه‌ر له‌م ڕوانگه‌شه‌وه‌یه‌، ئێمه‌ له‌ (ئیسلام)دا باسی ئه‌م پرسه‌ ناكه‌ین، به‌ڵكو له‌ دیدێكی ئیسلامی پشت به‌ستوو به‌ به‌هاكانی ئیسلام ‌و پێویستییه‌كانی واقیع، چاره‌سه‌ری پرسه‌ وروژێنراوه‌كان ده‌كه‌ین. واته‌ ئێمه‌ له‌ ئیسلامه‌وه‌ دانابه‌زین بۆ واقیعی نه‌ته‌وه‌یی ‌و نێوده‌وڵه‌تی ئێستا ‌و پێوه‌ر ‌و كێشه‌ ‌و داوا و ده‌ركه‌وته‌كانیان، به‌ڵكو له‌ واقیعه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌  بۆ بنه‌ما و به‌ها ئیسلامییه‌كان ‌و له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌كانیان به‌سه‌ر ئه‌و واقیعه‌وه‌ ده‌پرسین.

 له‌م گه‌ڕانه‌وه‌شدا بۆ ئیسلام هه‌روه‌ك له‌ زنجیره‌ی یه‌كه‌می (ناسیونالیزم ‌و ناسیونالیزمی كوردیدا)(1)  ڕونمان كردۆته‌وه‌، مه‌به‌ستمان ئه‌وه‌ نییه‌ بڵێین ئیسلام ئاینێكی نه‌ته‌وه‌یییه‌، چونكه‌ ئه‌و كاته‌ ئیسلام وه‌ك ئاین نامێنێت ‌و ده‌چێته‌ خزمه‌ت ستراتیژی نه‌ته‌وه‌یه‌كی دیاریكراوه‌وه‌. هه‌ر هه‌وڵێكی له‌و جۆره‌ش خیانه‌ته‌ به‌ ئیسلام‌ و به‌هاكانی ‌و گه‌لانی مسوڵمان و مرۆڤایه‌تیش. ئیسلام بۆئه‌وه‌ی ئاینێكی جیهانی بێت ‌و به‌ ڕووی هه‌موواندا كراوه‌ بێت، ده‌بێت هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌یه‌، مامه‌ڵه‌ی یه‌كسان له‌گه‌ڵ هه‌موو گه‌لانی مسوڵمان ‌و  شوێنكه‌وتوانیان بكات ‌و، له‌سه‌ر بناغه‌ی ڕه‌گه‌ز، نه‌ژاد‌، زمان، نه‌ته‌وه‌ ‌و ناوچه‌ پۆلێنیان نه‌كات، به‌ڵكو ڕێز له‌و جیاوازیانه‌ بگرێت‌ و له‌ ڕێی به‌ها و تواناكانی كارتێكردنيیه‌وه‌ هه‌وڵدات سنوره‌كانیان نه‌گاته‌ ئاستی ڕه‌گه‌زپه‌رستی‌ و ده‌مارگیريی ‌و سڕینه‌وه‌ی به‌رامبه‌ر ‌و ده‌ستدرێژی.

ئێمه‌ كاتێك باس له‌ به‌ها ‌و بنه‌ما‌ و  پێوه‌ره‌ ئیسلامییه‌كان ده‌كه‌ین، نابێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی واقیعی (ده‌وڵه‌ت- نه‌ته‌وه‌) و نه‌زمی جیهانی ‌و پێوه‌ره‌كانی دیاریكردنی  ماف له‌ دنیای نوێدا، بیریان لێبكه‌ینه‌وه‌ ‌و ئاماده‌یان بكه‌ینه‌وه،‌ چونكه‌ له‌وكاته‌دا ئه‌و به‌هایانه‌ له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ڕۆڵیكی چاكسازی  به‌ ئاڕاسته‌ی زیاتر به‌ ئینسانی كردنی فه‌زا و په‌یوه‌ندییه‌كانی ئه‌و چوارچێوانه‌ بگێڕن ‌و ببنه‌ سه‌رچاوه‌ی ئیلهامی شۆڕش له‌پێناو به‌رز ڕاگرتنی  كه‌رامه‌تی مرۆڤ ‌و مافه‌كانیدا، ده‌بنه‌ سه‌رچاوه‌ی نامۆبوون به‌ سه‌رده‌م‌ و پێكدادان‌و كه‌وتنه‌ ناو تونێلێكی داخراوی قاندراو  به‌ بوغز و توندوتیژيی ‌و ڕووخاندن‌ و ئازار. ئه‌زموونی گرووپه‌ ئیسلامییه‌ ڕادیكاڵیيه‌كانی مێژووی نوێ‌ ‌و هاوچه‌رخی چه‌ندین وڵاتی ئیسلامیش، ڕاستی ئه‌و بۆچوونانه‌مان بۆ ده‌خه‌نه‌ ڕوو، چونكه‌ هه‌موو ئه‌و گرووپانه‌ی له‌ ده‌ره‌وه‌ی چه‌مكی نیشتمان‌ و ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی و هاوڵاتییه‌وه‌ بیریان كردۆته‌وه‌ ‌و، هه‌وڵی تێپه‌ڕاندنی سنور و چوارچێوه‌ سیاسییه‌كانی ئێستایانداوه‌، به‌ ئاڕاسته‌یه‌كی به‌لای خۆیانه‌وه‌ به‌رفراوانتر، دووچاری لادانی فكريی ‌و سیاسيی ‌و ئه‌خلاقی هاتوون ‌و، خوێنڕێژییه‌كی بێ‌ هوده‌ی زۆریان به‌رپا كردووه‌ ‌و بونه‌ته‌ سه‌رچاوه‌ی وێرانيی ‌و ترۆر و ڕه‌شه‌كوژيی و ترس.

به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌مه‌ به‌ مانای ئه‌وه‌ نایه‌ت ئیسلامی بوون یه‌كسان بێت، به‌ پارێزگاریكردنی كوێرانه‌ ‌و ته‌قلیدی سنوره‌كانی ده‌وڵه‌تی (قطر)ی له‌ ناوچه‌كه‌دا ‌و به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ی به‌ ناوی ئیسلامه‌وه‌، چونكه‌ ده‌وڵه‌تی (قطر)ی پاش كۆلۆنیالیزم له‌ ناوچه‌كه‌دا، جگه‌ له‌وه‌ی له‌ زۆركات ‌و شوێندا، به‌ده‌ست قه‌یرانی ڕه‌وایه‌تییه‌وه‌ ناڵاندویه‌تی، له‌ چه‌ندین شوێنیشدا له‌سه‌ر بناغه‌یه‌كی ناڕاست ‌و نادادپه‌روه‌رانه‌  دامه‌زراوه‌‌، ئه‌مه‌ش بۆته‌ پێشێلكردنی ڕاستییه‌ مێژوویی ‌و جوگرافییه‌كان ‌و مافی چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ و گرووپ‌ و سه‌رچاوه‌ی چه‌نده‌ها تاوانی قێزه‌ون ‌و دڕندانه‌، كه‌ كورد یه‌كێكه‌ له‌ گه‌وره‌ترین قوربانییه‌كانی  سه‌ده‌ی بیسته‌می خۆرهه‌ڵاتی  ئه‌و دۆخه‌.

ئیسلامی بوون، كه‌ ده‌بێت یه‌كسان بێت به‌ هه‌وڵێكی ڕاسته‌قینه‌ بۆ به‌ دیموكراسی بوون، وه‌ك شێوازێك بۆ ڕووێكی دادپه‌روه‌ری، كه‌ ئه‌ویش دادپه‌روه‌ری سیاسییه‌، كار له‌سه‌ر دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی ناسنامه‌ی ده‌وڵه‌ت ‌و بیناكردنه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگای مه‌ده‌نی ‌، لێكجیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵات ‌و فراوانتركردنی مه‌وداكانی  نێوان ده‌وڵه‌ت ‌و ده‌سه‌ڵاتی ڕاپه‌ڕاندن ‌و كاڵكردنه‌وه‌ی سنوره‌كان ‌و نه‌هێشتنی گرژییه‌كان‌ و زه‌مینه‌ساز كردن بۆ كرانه‌وه‌یه‌كی زیاتری نه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ته‌كان به‌سه‌ر یه‌كتردا ‌و ته‌واوكاری هه‌مه‌لایه‌نه‌ و گێڕانه‌وه‌ی ماف بۆ خاوه‌ن مافه‌كان ‌و چه‌سپاندنی ماف ‌و ئازادییه‌كان ده‌كات.

واته‌ له‌ناو خودی ڕه‌وایه‌تی ده‌وڵه‌ت‌ و نه‌زمی جیهانییه‌وه‌ كار بۆ چاكسازيی ‌و به‌ گژداچوونه‌وه‌ی فۆڕم ‌و ڕواڵه‌ته‌كانی ناعه‌داله‌تيی و نایه‌كسانيی و جیاكاريی ‌و بێ‌ مافی ده‌كات، نه‌ك جێگره‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی سیاسيی ‌و ئابووريی و كۆمه‌ڵایه‌تی، بۆ جیهان و شارستانییه‌تی و سه‌رده‌م بخاته‌ ڕوو، پێیوابێت، به‌مه‌ ده‌توانێ‌، ئه‌ركی خۆی به‌رامبه‌ر مسوڵمانان ‌و جیهان ‌و مرۆڤایه‌تی جێبه‌جێ‌ بكات. له‌لایه‌كی تره‌وه‌، ئه‌م گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ به‌هاكانی ئیسلام له‌سه‌ر بناغه‌ی، مێژوویی بوونی ناوه‌ڕۆكی چه‌مكه‌كانه‌، واته‌ ئه‌و به‌هاو چه‌مكانه‌ی لێره‌دا به‌كار هاتوون، له‌ هه‌موو كات ‌و شوێنێكدا یه‌ك ناوه‌ڕۆك ‌و ڕه‌نگدانه‌وه‌ و به‌رجه‌سته‌بوونیان نییه‌، به‌ڵكو به‌ گۆڕانی كات ‌و شوێن‌ و كۆمه‌ڵگا و كلتوور ‌و قۆناغی گه‌شه‌كردنی شارستانی گۆڕانیان به‌سه‌ردا دێت‌ و ڕه‌هه‌ندی نوێی به‌رجه‌سته‌ بوونیان بۆ په‌یدا ده‌بێت.

بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر زۆرلێكردن (اكراه) وه‌ك نموونه‌ وه‌ربگرین، ئه‌وه‌ی له‌م چه‌مكه‌دا چه‌سپاوه‌، خراپی زۆرلێكردن و پێچه‌وانه‌بوونیه‌تی له‌گه‌ڵ ئیراده‌ و توانای هه‌ڵبژاردنی مرۆڤدا، كه‌ یه‌كێك‌ له‌ سیما جیاكه‌ره‌وه‌كانی مرۆڤ  له‌گه‌ڵ گیاندارانی تر پێكده‌هێنیت. به‌ڵام چی به‌ زۆرلێكردن داده‌نرێت ‌و له‌ چیدا ڕه‌نگده‌داته‌وه‌، ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ ملكه‌چی گۆڕانكارییه‌كان و گۆڕانی تیگه‌یشتنه‌كانه‌ بۆ پێگه‌ی یاسایی مرۆڤ ‌و جۆر ‌و سرووشتی په‌یوه‌ندییه‌كان ‌و پێوه‌ری دیاریكردنی مافه‌كان ‌و ستراكچه‌ر ‌و پێكهاته‌ی ده‌سه‌ڵات‌ و ده‌وڵه‌ت ‌و چه‌ندین شتی تر. ئه‌مه‌ش واده‌كات هه‌ندێك‌ له‌و ڕه‌فتارانه‌ی له‌ هه‌ندێ‌ قۆناغی مێژوویی ‌و له‌ناو هه‌ندێ‌ گرووپ ‌و ناوچه‌ ‌و كۆمه‌ڵگا ‌و  فه‌رهه‌نگدا، به‌ زۆرلێكردن دانه‌نراون‌، ڕه‌نگه‌ هه‌ندێك جار وه‌ك ماف بۆ خاوه‌ن ڕه‌فتاره‌كه‌ش  سه‌یر كرابن(2)، له‌ ئێستادا به‌ شێوازێكی ترسناك ‌و بێ‌ ئه‌ملاولای زۆرلێكردن بزانرێت. كه‌واته‌ ئێمه‌ له‌و گۆشه‌ نیگایه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێينه‌وه‌ بۆ ئه‌م پێوه‌ر ‌و چه‌مكانه‌، كه‌ با له‌ ڕووی ڕه‌وایه‌تیشه‌وه‌ ڕه‌ها و نامێژوویی بن، له‌ ڕووی ناوه‌ڕۆكه‌وه‌ ملكه‌چی  ڕێكه‌وتنی مرۆڤ ‌و كۆمه‌ڵگاكانن ‌و ناوه‌ڕۆكێكی كۆنكرێتيی ‌و چه‌قبه‌ستوو و نه‌گۆڕ ‌و هه‌تا هه‌تاییان نیه‌.

ئه‌گه‌ر به‌ زمانی(أصول فقه)یش گوزارشت له‌ شته‌كه‌ بكه‌ین ده‌ڵێین: ئه‌وه‌ی له‌ قۆناغێكدا كۆده‌نگی له‌سه‌ر كرا، ده‌كرێت له‌ كات و سه‌رده‌مێكی جیاوازتردا به‌ كۆده‌نگییه‌كی تر، هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌، به‌مه‌ش مانای نوێ‌، جێگای مانا كۆنه‌كان بگرێته‌وه‌، له‌گه‌ڵ ڕه‌چاوكردنی ئه‌و جیاوازییه‌ی له‌ نێوان كۆده‌نگی فقهيی ‌و ڕێكه‌وتن له‌سه‌ر چه‌مكه‌ ئه‌خلاقيی ‌و سیاسيی ‌و حقوقییه‌كاندا له‌ ئارادایه‌. كاتێك له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌وه‌ی له‌ پێشه‌وه‌ ئاماژه‌مان پێكرد ‌و له‌ ڕوانگه‌ی هه‌ندێك به‌ها ‌و پێوه‌ر ‌و بنه‌مای ئیسلامییه‌وه‌، سه‌یری مه‌سه‌له‌ی مافی چاره‌نووس ‌و ده‌وڵه‌تی سه‌ربه‌خۆی كوردستان ده‌كه‌ین، به‌ قه‌ناعه‌تێكی ته‌واو ‌و ویژدانێكی باوه‌ڕدارانه‌ی ئاسوده‌‌ و هه‌ستێكی دادپه‌روه‌رانه‌ی ئیسلامخوازانه‌ی ڕه‌سه‌نه‌وه‌، ڕێگا به‌ خۆمان ده‌ده‌ین ئه‌م مافه‌ به‌ زه‌روره‌تێكی ئیسلامی وێنا بكه‌ین و بخه‌ینه‌ ڕوو. 

به‌مه‌ش تێگه‌یشتنه‌ ئیسلامییه‌كه‌مان، له‌و ئاسته‌وه‌ كه‌ پێیوایه‌، هه‌نگاو و مافێكی له‌و جۆره‌ دژ به‌ به‌نه‌ما ئیسلامییه‌كان نییه‌، به‌رز ده‌كه‌ینه‌وه‌ بۆ ئاستی وێناكردنی وه‌ك زه‌روره‌ت ‌و داواكارییه‌كی ئیسلاميی ‌و مه‌سه‌له‌یه‌ك، كه‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامی، ده‌یخوازێت ‌و پشتی ده‌گرێت. ئه‌م جۆره‌ به‌ستنه‌وه‌ زیندووه‌ی ئیسلامیش به‌ پرسی عه‌داله‌ت و دژایه‌تی زوڵم‌ و مه‌سه‌له‌ ژیانییه‌كانی مسوڵمانان ‌و مرۆڤی سه‌رده‌مه‌وه‌، ته‌نها له‌ ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌ و خوێندنه‌وه‌یه‌كی به‌هاییانه‌ی ئیسلامه‌وه‌ به‌رجه‌سته‌ ده‌بێت. واته‌ ناتوانین له‌ ڕێگه‌ی خوێندنه‌وه‌ی حه‌رفيی ‌و مێژوویی‌ و فقهی ‌و پچڕپچڕه‌وه‌ ئه‌و ئامانجه‌ گرنگه‌ی سه‌ره‌وه‌ به‌دیبێنین، هه‌ربۆیه‌ له‌م نوسینه‌شدا، هه‌روه‌ك نوسینه‌كانی له‌مه‌وپێشمان شوێن هه‌مان ڕێبازی ئیشكردن ‌و میتۆد ده‌كه‌وین.

هه‌وڵیش ده‌ده‌ین مه‌سه‌له‌كه‌ له‌ دووتوێی چه‌ند خاڵێكدا پوخته‌ بكه‌ینه‌وه‌، له‌گه‌ڵ سه‌رنجڕاكێشان بۆ ئه‌وه‌ی، كه‌ ئه‌م خاڵانه‌، نه‌ هه‌موو ئه‌و خاڵانه‌ن  له‌م ڕوه‌وه‌ ‌و له‌ فه‌رهه‌نگی ئیسلامیدا بتوانرێت پشتیان پێ‌ ببه‌سترێت، نه‌ ئه‌وه‌ی لێره‌شدا له‌ سه‌ریان ده‌ڵێین، هه‌موو ئه‌وه‌یه‌ پێویسته‌ له‌ سه‌ریان بوترێت، به‌ڵكو ده‌كرێت هه‌ریه‌كه‌یان ناونیشانی بابه‌ت ‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی سه‌ربه‌خۆ و قوڵا بن. 

سه‌رنجێكی تری مه‌نهه‌جیش كه‌ لێره‌دا ئاماژه‌پێكردنی سودمان پێده‌گه‌یه‌نێت ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ به‌ حوكمی واقیعێكی مێژوویی دیاریكراو، سروشتی مه‌نهه‌جی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ده‌ق‌ و به‌ گشتی (فقه‌) ‌و شه‌ریعه‌تی ئیسلامی مۆركی (تاك)ی به‌سه‌ردا زاڵه‌(3). واته‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م كار له‌سه‌ر داوا و كێشه‌ و پرسیاره‌كانی (تاك) ده‌كات، نه‌ك كۆمه‌ڵگا و بواری یاسایی گشتی، ئه‌مه‌ش یه‌كێكه‌ له‌و بوارانه‌ی ده‌خوازێت بیرمه‌ندی ئیسلامی هاوچه‌رخ  كاری زۆرتری له‌سه‌ر بكات.

به‌ش به‌حاڵی خۆم كار له‌سه‌ر مه‌نهه‌جێ‌ ده‌كه‌م، كه‌ به‌هاكان له‌ بواری ڕێكخستن ‌و ئاڕاسته‌كردنی په‌یوه‌ندی تاكه‌كانه‌وه‌ ده‌گوازمه‌وه‌ بۆ بواری په‌یوه‌ندی نێوان گرووپ ‌و نه‌ته‌وه‌ ‌و شارستانیه‌ت و ده‌وڵه‌ته‌كان. بۆ نموونه‌ ( مسوڵمان برای مسوڵمانه‌) تێگه‌یشتنێكمان ده‌رباره‌ی سروشتی په‌یوه‌ندی نێوان دوو تاكی باوه‌ڕداری مسوڵمان پێ‌ ده‌دات، به‌ڵام چۆنیه‌تی ڕه‌نگدانه‌وه‌ی سه‌ره‌تای  برایه‌تی، وه‌ك به‌هایه‌كی گرنگی ئیسلامی له‌ په‌یوه‌ندی نێوان دوو نه‌ته‌وه‌ی مسوڵماندا، بۆ نمونه‌ كورد و عه‌ره‌ب ‌و تورك ‌و فارس، ئه‌و شته‌یه‌ كه‌ كه‌مترین قسه‌ی له‌سه‌ر كراوه‌ و پێویستی به‌ تیۆریزه‌كردن ‌و لێكۆڵینه‌وه‌ی قوڵ هه‌یه،‌ چونكه‌ له‌ هه‌ل و مه‌رجێكی وه‌ك ئێستادا، ئاسان نیه‌ ته‌نها له‌ ڕوانگه‌ی  په‌یوندییه‌ تاكه‌ كه‌سیيه‌كانه‌وه‌، سه‌یری په‌یوه‌ندی نێوان نه‌ته‌وه‌ و گرووپه‌ مرۆڤایه‌تییه‌كان بكه‌ین، كه‌ جۆره‌ها ئاڵۆزيی و ڕه‌هه‌ندی نوێ‌ تێكه‌ڵ به‌و په‌یوه‌ندییانه‌ بووه‌. ئه‌وه‌ی لێره‌شدا ده‌یڵێین ته‌نها به‌سه‌ر كورد ‌و باشووری كوردستاندا ناچه‌سپێت، به‌ڵكو ڕێسای گشتییه‌ ‌و په‌یوه‌ندی به‌ بوون و نه‌بوون و جۆری كێشه‌كانه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌سه‌ر هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كاندا ده‌چه‌سپێت، به‌تایبه‌تیش گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ مسوڵمانه‌كان.

بنه‌ما و پێوه‌ره‌كانی به‌ زه‌روره‌تناساندنی ئیسلامی مافی چاره‌نووس و ده‌وڵه‌تی كوردستان:

هه‌روه‌ك وتمان ئێمه‌ له‌ژێر سۆزی نه‌ته‌وه‌یی و ئیسلامی ڕوتدا باس له‌م زه‌روره‌ته‌ ناكه‌ین، چونكه‌ بواره‌كه‌ پێش ئه‌وه‌ی بواری سۆز و سازدانی سیاسی بێت، بوارێكی فكريی و ئه‌كادیمیه‌ ‌و پێویستی به‌ عه‌قڵی به‌ڵگه‌خوازيی و لێكدانه‌وه‌ و پێشه‌كيی و به‌ره‌نجامگیری لۆژیكانه‌ و تێڕامان و كاركردنی مه‌نهه‌جیانه‌ هه‌یه‌. لێره‌شدا گه‌ر ڕه‌چاوی هه‌موو پێداویستیيه‌كانی لیكۆڵینه‌وه‌ی  ئه‌كادیمیش نه‌كه‌ین ‌و زیاتر وه‌ك بیرمه‌ندێك بنوسین، ئه‌وا ڕۆحی ئه‌كادیمی بوون ‌و زانستی بوون له‌ هه‌ناوی نوسینه‌كه‌دا ئاماده‌یه‌. ڕه‌نگه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ڕووی ئه‌كادیمییه‌وه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌ كه‌م و كوڕی  بۆ نوسینه‌كه‌ دابنرێت، هه‌ندێ‌ ته‌كنیكی دابه‌شكردن ‌و، نه‌بوونی په‌راوێز ‌و سه‌رچاوه‌ی پێویست بێت.

به‌ڵام با له‌مباره‌وه‌ زۆر نه‌دوێین ‌و بچینه‌ سه‌ر ئه‌و خاڵانه‌ی، به‌ بڕوای ئێمه‌ زه‌روره‌تی ئه‌و مافه‌ بۆ كورد و گه‌لی كوردستان  ده‌سه‌لمێنن، دیاره‌ له‌سه‌ر ئاستی هه‌موو پارچه‌كانی كوردستاندا، گه‌رچی لێره‌دا به‌ پله‌ی یه‌كه‌م به‌سه‌ر كوردستانی باشووردا ده‌یچه‌سپێنین.

یه‌كه‌م/  مێژوویی بوونی ده‌وڵه‌ت ‌و ده‌سه‌ڵات له‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌.

مه‌به‌ست له‌م خاڵه‌ ئه‌وه‌یه‌، كه‌ دیدی ئیسلامی بۆ مه‌سه‌له‌ی ده‌وڵه‌ت و‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسی، ڕوانگه‌یه‌كی مێژووییه‌، نه‌ك ئاسمانيی ‌و پیرۆز، واته‌ ئه‌وه‌ خودا نیه‌ فۆڕمی ده‌وڵه‌تی وه‌ك چوارچێوه‌یه‌ك بۆ خۆڕێكخستنی سیاسيی ‌و ئیداری كۆمه‌ڵگاكان له‌ ئاسمانه‌وه‌ ناردۆته‌ خواره‌وه‌ و فرمانی پێكردووه‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی له‌ پشت هاتنه‌ كایه‌وه‌‌ و سه‌رهه‌ڵدانی ده‌سه‌ڵات ‌و ده‌وڵه‌ته‌وه‌یه‌، پێویستی مرۆڤ ‌و كۆمه‌ڵگاكانه‌.

ئه‌مه‌ش ئه‌وه‌ ده‌خاته‌ ڕوو كه‌:

دووه‌م : گرێبه‌ست وه‌ك سه‌رچاوه‌ی ڕه‌وایه‌تی ساسيی ‌و ده‌سه‌ڵات.

واته‌ ده‌بێت ده‌سه‌ڵات له‌سه‌ر بناغه‌ی گرێبه‌ستێكی نێوان فه‌رمانڕه‌وایان ‌و فه‌رمانبه‌سه‌ر كراواندا، واته‌ هاوڵاتیان ‌و گه‌ل دامه‌زرابێت. ئه‌مه‌ش هه‌موو لافلێدانێكی مافی خاوه‌ن ده‌سه‌ڵاتبوون به‌ناوی: خودا، ئاسمان ، مێژوو، بنه‌ماڵه‌، پشتاوپشت‌، نه‌ژاد ، چین ‌و توێژ له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌سه‌نێته‌وه‌ و هاوڵاتیان و گه‌ل ده‌كات به‌ سه‌رچاوه‌ ‌و خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی ده‌سه‌ڵات.

ڕیشه‌ی گرێبه‌ستیش له‌ دیدی ئیسلامییه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ مۆركی شورابوونی ده‌سه‌ڵات و كۆمه‌ڵگا به‌ گشتی(  ) الشوری/38، ئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندی به‌ بڕیار ‌و فه‌رمان ده‌ركردنه‌وه‌ هه‌بێت‌، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی به‌ كاروباری گشتی ‌و كۆمه‌ڵگا و هه‌مووانه‌وه‌ هه‌بێت، ده‌بێت له‌ ڕێی شورای نێوان ئه‌ندامانی كۆمه‌ڵگای مسوڵمانه‌وه‌ بێت‌و نابێت هیچ مه‌رجه‌عیه‌ت ‌و دامه‌زراوه‌یه‌كی سیاسی سه‌روو شورایی ‌و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئیراده‌ی ئه‌وانه‌وه‌ بوونی هه‌بێت.

سه‌رچاوه‌كانی بواری ( فقهی ده‌سه‌ڵات ‌و سوڵتان)یش له‌ مێژووی ئیسلامیدا، له‌ ئاستی جۆراوجۆر ‌و به‌ شێوه‌ی جیاواز، ئاماژه‌یان به‌ مه‌سه‌له‌ی گرێبه‌ستی سیاسی نێوان فه‌رمانڕه‌وا و خه‌ڵكی كردووه‌، (ماوه‌ردی) یه‌كێكه‌ له‌و زانا و نوسه‌رانه‌ی  له‌م باره‌وه‌ ده‌ڵێت: ئه‌م گرێبه‌سته‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی ڕه‌زامه‌نديی ‌و هه‌ڵبژاردن و سه‌رپشكی (اختیار) دامه‌زراوه‌ ‌و ناكرێت زۆرلێكردنی (اكراه‌)ی تیكه‌ڵ بكرێت(6). گه‌وره‌ یاساناسی خۆرهه‌ڵاتیش (د.عبدالرزاق سنهوری) ده‌رباره‌ی بیرۆكه‌ی گرێبه‌ستی سیاسی له‌ تیگه‌یشتنی ئیسلامیدا  پێیوایه‌:(گرێبه‌ستێكی ڕاسته‌قینه‌یه‌ و ده‌بێت مه‌رجه‌كانی گرێبه‌ستی به‌ ته‌واوه‌تی تێدا بێت)(7).

تیۆری په‌یمانی كۆمه‌ڵایه‌تی له‌ فكری نوێی خۆرئاواشدا، دووجۆر له‌ گرێبه‌ست له‌ یه‌ك جیاده‌كاته‌وه‌:

(أ‌)        گرێبه‌ستی كۆمه‌ڵایه‌تی كه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ هاتنه‌كایه‌ی ده‌سه‌ڵات ‌و ده‌وڵه‌ت، وه‌ك چوارچێوه‌یه‌ك بۆ پیاده‌كردنی، واته‌ دامه‌زراندنی كۆمه‌ڵگای سیاسی یاخود مه‌ده‌نی.

(ب‌)       گرێبه‌ستی سیاسی له‌ نێوان ئه‌وانه‌ی به‌ كرده‌وه‌ ده‌سه‌ڵات به‌ ده‌سته‌وه‌ ده‌گرن ‌و به‌ ناوی كۆمه‌ڵگاوه‌ پیاده‌ی ده‌كه‌ن، واته‌ له‌ نێوان هاوڵاتیان ‌و ده‌سه‌ڵاتداراندا. به‌ گوێره‌ی ئه‌م گرێبه‌سته‌ش فه‌رمانڕه‌واكان ده‌بنه‌ نوێنه‌ر ‌و بریكار(وكیل)ی خه‌ڵك، به‌ڵكو لای كه‌سێكی وه‌كو (ڕۆسۆ) ده‌بنه‌ فه‌رمانبه‌ر لای گه‌ل‌ و له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و مافانه‌ی گه‌ل له‌ ڕێی ده‌ستورێكی مه‌ده‌نيی و یاساكانه‌وه‌ بۆیان دیاری ده‌كات هیچ مافێكی تریان نیه‌، هه‌روه‌ها له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌و چوارچێوه‌ ‌و مه‌رجانه‌ی بۆیان دیاریكراوه‌ مافی پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵاتیان نیه‌(8).

مێژوو پێمان ده‌ڵێت  كورد پێش ئه‌وه‌ی له‌ ساڵی 1921 و به‌ گوێره‌ى گۆنگره‌ى(قاهیره‌) ده‌وڵه‌تی عیراق له‌سه‌ر ده‌ستی ئینگلیزه‌كان وه‌ك قه‌واره‌یه‌كی ناته‌ندروست دابمه‌زرێت، ڕاپه‌ڕیوه‌ و چه‌كی هه‌ڵگرتووه‌ ‌و به‌ ڕێبه‌رایه‌تی شێخ محمود داوای مافی چاره‌نووس ‌و دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی كردووه‌، جۆرێك‌ له‌ حوكومڕانی خۆماڵیشی دامه‌زراندووه‌، له‌وپێناوه‌شدا ئاماده‌ی سات ‌و سه‌ودا ‌و مامه‌ڵه‌ی سیاسی بووه‌. دوای ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌وڵه‌تی عێراقی ده‌ستكردیش وه‌ك دابڕینێ‌ به‌شێك‌ له‌ میراتی پیاوه‌ نه‌خۆشه‌كه‌ دامه‌زرا، كوردستانی باشوور دووباره‌ ڕاپه‌ڕيی ‌و به‌ هێز سه‌ركوتكرا ‌و خاكی باشووری كوردستانیش بوو به‌ ناوچه‌یه‌كی جێناكۆكی نێوان ده‌وڵه‌تی هاوچه‌رخى توركیا و عێراق(9).

كه‌واته‌‌ له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تى عێراقدا وه‌ك چوارچێوه‌یه‌ك بۆ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات پرس به‌ كورد نه‌كراوه‌ ‌و ڕای وه‌رنه‌گیراوه‌، له‌ ئارادانه‌بوونی ڕه‌زامه‌ندی كورد بۆ بوون به‌ به‌شێك له‌ عێراق ‌و ئه‌و پێگه‌ی دواتر تێیدا ژیاوه‌ و ڕێزنه‌گرتن له‌ خواست ‌و ئیراده‌ی  ئه‌م گه‌له‌ له‌ ساته‌وه‌ختی  دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی عێراقدا، ڕه‌وایه‌تی له‌ عێراق وه‌ك ده‌وڵه‌ت ده‌سه‌نێته‌وه‌ و ده‌یكات به‌ چوارچێوه‌یه‌كی نا ئه‌خلاقی بۆ پیاده‌كردنی ده‌سه‌ڵات.

له‌ ساڵی 2005 ‌و هاوكات له‌گه‌ڵ هه‌ڵبژارده‌ په‌رله‌مانیيه‌كه‌ی عێراقدا، كه‌ له‌  (98.9%)ی سه‌رجه‌م به‌شدارانی ڕاپرسیيه‌كه‌ ده‌نگیان به‌كۆتایی هێنان  به‌ واقیعی به‌ زۆر لكاندن ‌و جیابوونه‌وه‌ی له‌ عێراق دابوو، به‌ڵگه‌یه‌كی ڕوون و حاشاهه‌ڵنه‌گره‌ له‌سه‌ر ئه‌و ڕاستییه‌.

سێهه‌م / دژى سته‌م و فه‌رمان به‌ دادپه‌روه‌ری:

ئه‌وه‌ی به‌لای دیدی ئیسلامییه‌وه‌ گرنگه‌، میكانیزم ‌و فۆڕم‌ و شێوازی به‌ڕێوه‌بردن‌ و تایپی ده‌وڵه‌ته‌كان نییه‌، به‌ڵكو بوون و نه‌بوونی سته‌م و زۆرداريی ‌و دادپه‌روه‌رییه‌. هه‌ر به‌م جۆره‌ش به‌ها ئیسلامییه‌كان ده‌توانن به‌ درێژایه‌تی مێژووی مرۆڤایه‌تی وه‌ك ئاڕاسته‌كه‌ر‌ و ڕه‌خنه‌گر ‌و چاودێر‌ و پێوه‌ر ‌و سه‌رچاوه‌ی لێوه‌رگرتنی به‌های نوێ‌ ‌و ئیلهامی وزه‌به‌خشی ڕیفۆرمخوازانه‌ ‌و مرۆڤدۆستانه‌ بمێننه‌وه‌. ته‌نانه‌ت بوون و نه‌بوونی (فقه‌)ی ئیسلامیش وه‌ك مه‌رجه‌عی یاسایی گرنگی یه‌كلاكه‌ره‌وه‌ی نییه‌، چونكه‌ ده‌كرێت له‌گه‌ڵ لافلێدانی پیاده‌كردنی فقهی ئیسلامی زوڵم و زۆری ده‌سه‌ڵاتداره‌كان ‌و ده‌ستڕۆیشتووه‌ هاوپه‌یمانه‌كانیان له‌ كۆمه‌ڵگادا به‌رده‌وام بێت.

مه‌سه‌له‌ی دژایه‌تی سته‌م له‌ ئیسلامدا یه‌كجار جه‌وهه‌رییه‌ و په‌یوه‌سته‌ به‌ ماهیه‌تی (ئیمان)ه‌وه‌، سته‌مكاريی و ئیسلام و (ئیمان) به‌ یه‌كه‌وه‌ كۆنابنه‌وه‌. با له‌ ڕووی یاسایشه‌وه‌ خاوه‌نه‌كانیان له‌ ئیسلام نه‌كاته‌ ده‌ره‌وه‌. هه‌موو قورئان بپشكنین ناتوانین پاساوێك بۆ به‌یه‌كه‌وه‌ گرێدانی سته‌م ‌و سته‌مكاريی ‌و ناسنامه‌ی باوه‌ڕدارانه‌‌ و مسوڵمانێتی به‌یه‌كه‌وه‌، بدۆزینه‌وه‌. دروشمی ئیسلام ‌و دیدگای ئیسلامی جاڕدانی حه‌رامكردنی سته‌مه‌ له‌ هه‌موو به‌رگه‌كانیدا‌ و دژ به‌ هه‌موو كه‌س و گرووپێك(10).

به‌ كورتی ئیسلام و دیدی ئیسلامی قه‌ده‌غه‌ی زوڵم و زۆری كردووه‌ ‌و به‌ هیچ سستم و چوارچێوه‌‌و، ڕه‌وش ‌و دۆخ‌و یاسا ‌و په‌یوه‌ندی یه‌ك، ڕازی نابێت، كه‌ له‌سه‌ر سته‌م و جیاكاريی ‌و بێبه‌شی دامه‌زرابێت، یاخود پاساوی بدات ‌و به‌رهه‌می بێهێنێت‌. وه‌ك ڕوونیشه‌ فۆڕم و شێوازه‌كانی به‌رجه‌سته‌كردنی سته‌م، جا سیاسيی ‌و ئابووری بێت، یاخود كۆمه‌ڵایه‌تی و فه‌رهه‌نگی، نه‌گۆڕنین و له‌ نوێ‌ بونه‌وه‌دان.

یه‌كێك‌ له‌ فۆڕمه‌ هه‌ره‌ زه‌قه‌كانی سته‌مكاریش  له‌ سه‌رده‌می نوێ‌ ‌و دوای سه‌رهه‌ڵدانی نه‌ته‌وایه‌تی ‌و هاتنه‌كایه‌ی مۆدێلی (ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌)، سته‌می نه‌ته‌وایه‌تییه‌، كه‌ ڕه‌نگه‌ كه‌س وه‌ك ئێمه‌ی كورد ‌و گه‌لی كوردستان له‌ ڕه‌هه‌نده‌ ترسناكه‌كان ‌و جه‌زره‌به‌ی ده‌ست ئه‌م جۆره‌ له‌ سته‌م تێنه‌گات، چونكه‌ یه‌كێكین له‌و نه‌ته‌وانه‌ی به‌ درێژایی مێژووی ناسیونالیزم له‌ خۆرهه‌ڵات، واته‌ هه‌ر له‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌يه‌م ‌و سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ هه‌تاوه‌كو ئێستا، یه‌كێك‌ له‌ گه‌وره‌ترین قوربانیانی  سته‌م ‌و جیاكاريی ‌و سه‌ركوتی نه‌ته‌وه‌یی بووین.

ئه‌گه‌ر دادپه‌روه‌ری فه‌رمانی خودا بێت بۆ مرۆڤ ‌و دیاریكردنی ئه‌وه‌ی چی دادپه‌روه‌ریشه‌، به‌جێی هێشتبێت بۆ گۆڕانكارییه‌كان ‌و گه‌شه‌كردنی شارستانی مرۆڤایه‌تی ‌و له‌ قورئاندا بۆی پێناسه‌ نه‌كردبین(11)، ئه‌وا به‌ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئه‌م به‌ها پێوه‌ريیه‌ ئیسلاميی و گه‌ردونیيه‌ مه‌زنه‌، تێده‌گه‌ین كه‌ مافی چاره‌نووس ‌و دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ ده‌چێته‌ خزمه‌ت به‌رجه‌سته‌كردنی ڕووێكی ئه‌ركی دژایه‌تی سته‌م ‌و چه‌سپاندنی دادپه‌روه‌ری.

دادپه‌روه‌ریش هه‌روه‌ك ڕوونه‌ جۆره‌ها به‌ها ‌و ڕه‌گه‌ز له‌ خۆی ده‌گرێت له‌وانه‌ش:

-         یه‌كسانی.

-         ئازادی.

-         برایه‌تی.                                             

له‌ ته‌رازوی خودا گه‌ل ‌و نه‌ته‌وه‌كان یه‌كسانن و هیچ گه‌لێك‌ ڕێزی به‌سه‌ر ئه‌وی تره‌وه‌ نییه‌.

 گه‌ر گه‌ل و نه‌ته‌وه‌ و گرووپێكیش هه‌ست به‌ ئازادی نه‌كه‌ن، واته‌ نادادپه‌روه‌ریان ده‌رهه‌ق ڕه‌وا بینراوه‌، واته‌ دادپه‌روه‌ريی و زۆرلێكردن دژ به‌ یه‌كن و ناكرێت له‌ پاڵ یه‌كدا كۆببنه‌وه‌.

هاوكێشه‌كه‌ زۆر ساده‌یه‌، ئه‌گه‌ر به‌هاكانی ئیسلام پێوه‌ر بێت، كورد یان ده‌بێت مسوڵمان نه‌بێت یاخود مافی وه‌ك یه‌كی له‌گه‌ڵ هه‌موو نه‌ته‌وه‌ مسوڵمانه‌كانی تردا هه‌یه‌، چونكه‌ له‌ ئیسلامدا له‌سه‌ر بناغه‌ی نه‌ژاد مسوڵمانی پله‌ یه‌ك و دوومان نیه‌‌، به‌ڵكو به‌ گوێره‌ی ئایه‌تی ]يَا أَيُّهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالًا كَثِيرًاوَنِسَاءً  وَاتَّقُوا اللَّهَ الَّذِي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْأَرْحَامَ  إِنَّ اللَّهَ كَانَ عَلَيْكُمْ رَقِيبًا ] النسا‌و/1، هه‌روه‌ها فه‌رمووده‌ی (الناس سواسیه‌ كأسنان المشگ). ده‌بێت خه‌ڵكی پله‌یه‌ك و دووشمان نه‌بێت‌ و له‌م دنیایه‌دا هه‌مووان یه‌كسان بن‌ و كه‌س له‌سه‌ر بناغه‌ی جیاوازی نه‌ژاد ‌و ناسنامه‌ی نه‌ته‌وه‌یی‌ و چینایه‌تی ‌و ئاینيی ‌و مه‌زهه‌بی، نه‌خرێته‌ ژێر فشاره‌وه‌ ‌و مافه‌كانیان زه‌وت نه‌كرێت.

چواره‌م/ برایه‌تی ئیسلامی

له‌ خاڵی پێشوودا ئاماژه‌مان به‌وه‌ كرد، كه‌ برایه‌تی ڕه‌گه‌زێكی گرنگی پێكهێنه‌ری دادپه‌روه‌رییه‌، به‌ده‌ر له‌وه‌ش برایه‌تی  نێوان باوه‌ڕداران، به‌شێكه‌ له‌ باوه‌ڕ و ناسنامه‌ی  هه‌ر باوه‌ڕدارێك، چونكه‌ خودای مه‌زن باوه‌ڕدارانی به‌وه‌ وه‌سف كردووه‌ كه‌ برای یه‌كترن. برایه‌تیش چه‌مك‌ و به‌هایه‌كه‌ هه‌ر به‌ بیستنی جۆره‌ها بۆن و به‌رامه‌ی خۆشی وه‌ك: دڵسۆزی، په‌رۆشی، بۆیه‌كبوون، پشتیوانی له‌یه‌كتر كردن ، به‌ هاناوه‌ چوون‌، هاوده‌ردی‌، دوركه‌وتنه‌وه‌  له‌ ئازاردان و دوژمنایه‌تی ‌و... هتد  لێ دێت. له‌ هه‌مانكاتدا چاوه‌ڕوانی جۆراوجۆر له‌ یه‌كتر دروست ده‌كات. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌، زۆر له‌ مێژه‌ مسوڵمان ئه‌م چه‌مكه‌یان له‌ كۆمه‌ڵێك‌ ئاست و ڕه‌هه‌ندا ‌و له‌وانه‌ش له‌ په‌یوه‌ندی  نێوان نه‌ته‌وه‌ هاوچه‌رخه‌ مسوڵمانه‌كان له‌ مێژووی نوێدا، فه‌رامۆش كردووه‌، به‌ڵكو هه‌ندێك جار ‌و لای هه‌ندێك‌ له‌ بزاڤه‌ ناسیونالیسته‌ توندڕه‌وه‌كانی ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ كار گه‌یشتۆته‌ ئاستی ژێرپێ‌نانی به‌هاكه‌ و سوكایه‌تی پێكردنی. وه‌ده‌رنانی ئیسلامیش له‌ كایه‌ی سیاسی له‌ سایه‌ی قه‌واره‌ نوێكاندا، وه‌ك ناسنامه‌یه‌كی هاوبه‌شی نێوان نه‌ته‌وه‌ مسوڵمانه‌كان ‌و هاوڵاتیانی وڵاتێك، هێنده‌ی تر ڕۆڵی ئه‌م به‌هایه‌ی له‌ ژیانی سیاسيی ‌و گشتیدا په‌راوێز خست.

 

هه‌روه‌ك خوای گه‌وره‌ له‌ سوره‌تی (الحجرات)دا ده‌فه‌رموێت [وَإِنْ طَائِفَتَانِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ اقْتَتَلُوا فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُمَا عَلَى الْأُخْرَى فَقَاتِلُوا الَّتِي تَبْغِي حَتَّى تَفِيءَ إِلَى أَمْرِ اللَّهِ  فَإِنْ فَاءَتْ فَأَصْلِحُوا بَيْنَهُمَا بِالْعَدْلِ وَأَقْسِطُوا إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُقْسِطِينَ] الحجرات/9 .

ئه‌م ئایه‌ته‌ پێمان ده‌ڵێت كه‌ په‌یمانی برایه‌تی به‌و جۆره‌ی له‌ قورئاندا ئاماژه‌ی پێكراوه‌، له‌سه‌ر بناغه‌ی پارێزگاریكردن له‌ بنه‌ماكانی دادپه‌روه‌ريی ‌و ئاشتی دادپه‌روه‌رانه‌‌ و دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ده‌ستدرێژیكردنه‌ سه‌ر یه‌كدی دامه‌زراوه‌. برایه‌تی ئامرازه‌ ‌و دادپه‌روه‌ری ئامانج، برایه‌تی لق‌ و پۆپه‌ ‌و دادپه‌روه‌ری قه‌د ‌و ڕیشه‌، چونكه‌ گه‌ر سه‌یری هه‌موو ئه‌و ئه‌ركانه‌ش بكه‌ین كه‌ برایه‌تی ده‌یخاته‌ ئه‌ستۆی باوه‌ڕداره‌ براكان، به‌گشتی ده‌چنه‌وه‌ سێبه‌ری چه‌مك ‌و ئه‌خلاقی دایك كه‌ دادپه‌روه‌ریيه‌. به‌واتایه‌كی تر برایه‌تی فه‌رعه‌ ‌و دادپه‌روه‌ری ئه‌سڵ، برایه‌تی تیشكدانه‌وه‌ و ڕه‌نگدانه‌وه‌یه‌كی دادپه‌روه‌رییه‌، له‌ دادپه‌روه‌رییه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ برایه‌تی، بۆ دیاریكردنی ئاستی وه‌فاداربوونیش به‌ په‌یمانی برایه‌تییه‌وه‌، سه‌یری ئاستی ئاماده‌گيی ‌و ڕه‌چاوكردنی ڕۆحی دادپه‌روه‌ری ده‌كه‌ین. كه‌واته‌ براكان ئه‌وانه‌ن كه‌ دادپه‌روه‌رانه‌ له‌گه‌ڵ یه‌كدا ڕه‌فتار ده‌كه‌ن ‌و ده‌جوڵێنه‌وه‌، كاتێك ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌شیان دووچاری زه‌بر و لاوازی دێن ته‌نها  له‌ ڕێی گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ مه‌رجه‌عی دادپه‌روه‌ریيه‌وه‌ بینا‌و به‌هێز ده‌كرێته‌وه‌.

جا ئه‌گه‌ر ئه‌مه‌ حوكمی شه‌ڕی ناوخۆ بوو، ئه‌ی ئه‌گه‌ر مه‌سه‌له‌كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ستدرێژی لایه‌نێك بوو دژی لایه‌نه‌كه‌ی تر و له‌ سۆنگه‌ی پێشیلكردنی مافه‌كانیه‌وه‌ بوو، به‌و جۆره‌ی ده‌سه‌ڵاتداره‌ سته‌مكاره‌كانی ناوچه‌كه‌ ده‌رهه‌ق به‌ كورد ‌و گه‌لی كوردستان ئه‌نجامیانداوه‌، ده‌بێت چی لێ بێت؟

هه‌ڵبه‌ت كاری ئێمه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌ نیه‌ به‌درێژی بچینه‌ ناو بابه‌تی برایه‌تی ئیسلامییه‌وه‌، به‌ڵكو ته‌نها ئاماژه‌ وه‌رده‌گرین به‌و ئه‌ندازه‌ی بۆ بابه‌ته‌كه‌ی ئێمه‌ پێویسته‌. هه‌ر له‌م چوارچێوه‌شدا جێی خۆیه‌تی ئاماژه‌ به‌ ده‌قی فه‌رموده‌یه‌ك بكه‌ین كه‌ ده‌فه‌رموێت :(المسلم أخو المسلم لا يظلمه و لا يخذله ولا يسلمهولا يحقره بحسب امريء من الشر ان يحقر اخاه المسلم)(12)

به‌گوێره‌ی ده‌قی ئه‌م فه‌رموده‌ مسوڵمان كه‌ به‌ حوكمی (ئاین)‌و باوه‌ڕ برای موسڵمانه‌، چونكه‌ بازنه‌ی برایه‌تی به‌شێكی جیانه‌كراوه‌ی خودی بازنه‌ی ئیمانه‌. ئه‌م ئه‌ركانه‌ی به‌رامبه‌ر هه‌ر تاك و گرووپ ‌و كۆمه‌ڵگایه‌كی مسوڵمان ده‌كه‌وێته‌ ئه‌ستۆ، بۆیه‌ گرووپ و كۆمه‌ڵگاش ده‌خه‌مه‌ پاڵ تاكی مسوڵمان، چونكه‌ ئێمه‌ له‌سه‌ر ئاستی په‌یوه‌ندی نێوان نه‌ته‌وه‌ مسوڵمانه‌ هاوچه‌رخه‌كان قسه‌ ده‌كه‌ین‌ و، ڕونیشه‌ ئه‌گه‌ر سته‌م به‌رامبه‌ر تاكێكی مسوڵمان خراپ ‌و ڕێپێنه‌دراو بێت، ئه‌وا به‌رامبه‌ر نه‌ته‌وه‌ و گرووپێك ده‌یانجار تاوانتر و قێزه‌ونتر ‌و خراپتره‌.

ئه‌ركه‌كانی مسوڵمانیش به‌رامبه‌ر به‌یه‌كتر له‌م فه‌رموده‌دا به‌م جۆره‌ی خواره‌وه‌ن:

بزوتنه‌وه‌ ناسیۆنالیسته‌كانی نه‌ته‌وه‌كانی دراوسێ‌ (كه‌ به‌گشتی له‌ ده‌ره‌وه‌ی مه‌رجه‌عیه‌تی به‌ها ئیسلاميیه‌كانه‌وه‌ گه‌شه‌یان كردووه‌) سته‌میان له‌ ئێمه‌ كردووه‌‌ و سوكایه‌تیان به‌ زمان ‌و كه‌سێتی ‌و فه‌رهه‌نگمان كردووه‌‌ و، هه‌وڵی توانه‌وه‌یان داوین ‌و جۆره‌ها بێ‌ حورمه‌تیان پێ‌ كردووین. ڕاسته‌ نابێت ئۆباڵی ئه‌م مێژووه‌ ڕه‌شه‌ بخه‌ینه‌ ئه‌ستۆی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ به‌گشتی، چونكه‌ خۆشیان له ‌سایه‌ی نه‌بوونی دیموكراسيی ‌و دادپه‌روه‌ريی سیاسيی‌ و ئابووریدا، كه‌میان به‌ده‌ستی ڕژێمه‌ سه‌ركوتكه‌ره‌كانیانه‌وه‌ نه‌چه‌شتووه‌، به‌ڵام خۆ لانی كه‌م ده‌بێت له‌ ئاستی  فكريی ‌و به‌وه‌ی پێیان ده‌كرێت دیدیان له‌م ڕوه‌وه‌ ڕوون بێت ‌و، له‌ كاتی به‌هره‌مه‌ندبوونی ئێمه‌ له‌ مافی چاره‌نووس، نه‌بنه‌وه‌ ئامرازی ده‌ستی هه‌ندێ‌ هێزی دژ به‌م مافه‌ ڕه‌وایه‌، ئێستا كاتی ئه‌وه‌یه‌ بپرسین له‌به‌ر ڕۆشنایی ئه‌وه‌ی ئاماژه‌مان پێكرد، ده‌كرێت له‌ سایه‌ی باڵاده‌ستی نه‌ته‌وه‌یه‌ك به‌سه‌ر یه‌كێكی تردا ‌و ژێرده‌سته‌یی نه‌ته‌وه‌یی و بێ‌ مافیدا، باس له‌ برایه‌تی بكرێت؟ به‌دڵنیایه‌وه‌ نه‌خێر. چاره‌سه‌ر نه‌كردنی عادیلانه‌ی كیشه‌ی كوردیش له‌ ڕابردوودا، یه‌كێك‌ له‌ گه‌وره‌ترین ئه‌و زه‌برانه‌ بووه‌، ده‌سه‌ڵاته‌ زۆرداره‌ دژ به‌ كورده‌كان، له‌ بنه‌ما‌ و به‌های برایه‌تی ئیسلامی نێوان گه‌لانی ناوچه‌كه‌یان داوه‌. هه‌موو هه‌وڵێكیش بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م كێشه ‌‌و ده‌ستهه‌ڵگرتن له‌ زه‌وتكردنی  مافی دیاریكردنی چاره‌نووسی ئه‌م نه‌ته‌وه‌، له‌ جه‌وهه‌ردا، خزمه‌تكردنه‌ به‌ دووباره‌ بیناكردنه‌وه‌ی په‌یكه‌ری نیمچه‌ ڕوخاو و زه‌بر به‌ركه‌وتووی برایه‌تی گه‌لانی ناوچه‌كه‌.

پێنجه‌م / زۆر لێنه‌كردن و شورا

به‌های شوراش كه‌ له‌ ده‌قی دامه‌زرێنه‌ری ئیسلامدا، واته‌ قورئانی پیرۆز جه‌ختی لێكراوه‌ته‌وه‌، به‌شێك‌ له‌ كێشه‌ی زۆر لێكردن ‌و تاكڕه‌ويی و خۆسه‌پاندن چاره‌سه‌ر ده‌كات‌ و كار له‌سه‌ر تێكدانی زه‌مینه‌ی ڕوانی تۆوی زۆرلێكردن ده‌كات.

زۆرلێكردنیش هه‌ر به‌وه‌ نه‌وه‌ستاوه‌ له‌ مافی دیاریكردنی چاره‌نووس ‌و هه‌ڵبژاردنی ڕێ ‌‌و جێی سیاسی خۆی بێبه‌ش بكرێت، به‌ڵكو سه‌ری كێشاوه‌ بۆ ڕه‌فتاری دڕنده‌ ئاسایی ‌و وێرانكردنی هه‌زاران گوند ‌و شارۆچكه‌ ‌و په‌یڕه‌وكردنی سیاسه‌تی به‌ سوتماككردنی خاك به‌رامبه‌ريی‌ و سه‌ره‌نجام ئه‌نجامدانی تاوانی جینۆساید‌ و كۆمه‌ڵكورژی دژ به‌ ڕۆڵه‌كانی. هه‌ربۆیه‌ مافی گه‌لی كوردستانه‌ داوای قه‌ره‌بووی سه‌رجه‌م ئه‌و زیان ‌و زه‌ره‌رانه‌ بكات كه‌ له‌ ڕابردوودا پێی گه‌یشتووه(13)‌.

كه‌ زۆرلێكردنیش مۆركی زه‌ق ‌و دیاری ده‌سه‌ڵاتی خۆسه‌پێنه‌ری دژ به‌ كورد ‌و مرۆڤی عێراقیش بووبێت، دیاره‌ به‌هایه‌كی ئیسلامی وه‌ك شوراش له‌ ده‌ره‌وه‌ی هه‌موو حسابێك بۆكردنێكه‌وه‌ بووه‌، كورد هه‌رگیز ڕۆژێ‌ك له‌ ڕۆژان له‌سه‌ر ئه‌و دۆخه‌ی تیایدا ژیاوه‌ پرسی ڕاسته‌قینه‌ی پێ‌ نه‌كراوه‌.

خودی ئه‌و ده‌سه‌ڵاته‌ی كوردستانیشی داگیر كردووه‌ یاخود به‌ زمانی فقهی (غصب)ی كردووه‌، ده‌سه‌ڵاتێكی سته‌مكار ‌و تاكڕه‌ و دواتر دكتاتۆر ‌و ملهوڕ بووه‌. خودی بوونی كێشه‌ی كورد به‌رهه‌می نه‌بوونی دیموكراسيی ‌و شورا‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕای خه‌ڵكه‌، به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر زۆرداريی  ‌و نادادپه‌روه‌ری ده‌سه‌ڵات‌ و داماڵڕانی  ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ له‌ هه‌موو ڕه‌وایه‌تیيه‌كی ئه‌خلاقی.

شه‌شه‌م / یه‌كیه‌تی ئیسلامی:

ئه‌وه‌ی لێره‌دا ده‌مانه‌وێت‌ ئاماژه‌ی پێ‌ بكه‌ین ئه‌وه‌یه،‌ كه‌ مانه‌وه‌ی كێشه‌ی كورد به‌م جۆره‌ ‌و شاد نه‌بوونی نه‌ته‌وه‌ی كورد ‌و گه‌لی كوردستان به‌ مافی چاره‌نووس ‌و ڕاستنه‌كردنه‌وه‌ی ئه‌و ناهاوسه‌نگیيه‌ی ئه‌م كێشه‌یه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ‌و جه‌رگه‌ی جیهانی ئیسلامیدا دروستی كردووه‌، یه‌كێك‌ له‌ گه‌وره‌ترین به‌ربه‌سته‌كانی به‌رده‌م هه‌ر هه‌وڵێكی یه‌كێتیخوازانه‌ی ئیسلامی هاوچه‌رخ ‌و سه‌رده‌میانه‌ پێكده‌هێنێت. ئه‌مه‌ش تا سنوری دژبه‌یه‌كی(تناقض) له‌گه‌ڵ ئه‌و بۆچوونه‌ نابه‌ریئه‌ ناكۆكه‌، كه‌ هه‌موو هه‌وڵێكی كورد بۆ به‌ده‌ستهێنانی مافی چاره‌نووس‌ و گه‌یشتن به‌ مافه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان ‌و له‌وانه‌ش دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ به‌كاركردن بۆ دابه‌شكردنی خاك ‌و نه‌ته‌وه‌ی ئیسلامی داده‌نێن‌ و بێ‌ شه‌رمی لای هه‌ندێكیشیان گه‌یشتۆته‌ ئاستێ‌ له‌قه‌ڵه‌مدانی كوردستان به‌ ئیسرائیلی دووه‌م!! كه‌ ئه‌م بۆچوونه‌ به‌ته‌واوه‌تی له‌ خزمه‌ت ئیسرائیل ‌و سیاسه‌ت ‌و پڕوپاگانده‌كه‌یدایه‌، به‌ڵكو له‌ جه‌وهه‌ردا ڕه‌وایه‌تیدانێكی مێژوویی ‌و ئه‌خلاقيی ‌و سیاسییه‌، به‌ ئیسرائیل، چونكه‌ كاتێك كورد له‌گه‌ڵ ئیسرائیل به‌راورد ده‌كرێت، له‌كاتێكدا به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی مسوڵمانی ڕه‌سه‌ن ‌و پێكهاته‌یه‌كی سروشتی ناوچه‌كه‌ داده‌نرێت‌ و خاوه‌نی خاك و نیشتمانی تایبه‌ت به‌خۆیه‌تی، هه‌ر ئه‌و به‌ره‌نجامه‌ی لێ ده‌گیرێت كه‌ باسمان كرد.

به‌ڵگه‌ی ناوێت كه‌ قه‌واره‌ نوێكانی وه‌ك عێراق‌ و ئێران ‌و توركیا ‌و هاوشێوه‌كانیان، له‌ چوارچێوه‌ی دۆخ‌ و یاسای نێوده‌وڵه‌تی نوێ‌ و مۆدێرنه‌ی خۆرئاوایی كشا و به‌ره‌و خۆرهه‌ڵاتدا دامه‌زراون ‌و، له‌ دور و نزیكه‌وه‌ هیچ كام له‌وانه‌ نوێنه‌رایه‌تی یه‌كێتی خاك ‌و نه‌ته‌وه‌ی ئیسلامی ناكه‌ن. قه‌ڵه‌مڕه‌وی مێژوویی جیهانی ئیسلامی له‌ ئێستادا به‌سه‌ر زیاتر له‌(60) ده‌وڵه‌تدا دابه‌شبووه‌‌ و، نه‌ته‌وه‌ی ئیسلامیش بووه‌ به‌ نه‌ته‌وه‌یه‌كی ئاینيی ‌و عه‌قیدی‌ و، ئاماژه‌ نییه‌ بۆ هیچ سستمێكی سیاسيی ‌و یه‌كێتییه‌كی ده‌سه‌ڵاتدارێتی دیاریكراو‌ و قه‌واره‌یه‌كی نێوده‌وڵه‌تی.

ئه‌وه‌ی له‌ ڕابردوودا پیرۆزی به‌م سنورانه‌ به‌خشیبوو، یاسای گشتی نێوده‌وڵه‌تی ‌و نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان ‌و هێزه‌ ده‌ستڕۆیشتووه‌ جیهانییه‌كان بوون. به‌ڵام ئه‌وه‌ی لێره‌دا گرنگه‌، ڕه‌خنه‌ی ئێمه‌ له‌م سنوره‌ ده‌ستكرده‌ ناڕه‌وا و ناسروشتیانه‌، له‌ هه‌مان ڕوانگه‌ی هه‌ندێك‌ گرووپی ئیسلامی ڕادیكاڵ ‌و ناوه‌ندی بزاڤی ئیسلامی  نوێوه‌ نییه‌، چونكه‌ ئه‌وانیش ئه‌م سنورانه‌ به‌ ڕه‌مزی  ناكۆكيی ‌و ده‌ستكردی (استعمار) ده‌زانن ‌و داوای تێپه‌ڕاندن ‌و سڕینه‌وه‌یان ده‌كه‌ن، به‌ڵام بۆ دۆخی سڕینه‌وه‌ی خودی بیرۆكه‌ی سنور، به‌ واتا نوێیه‌كه‌ی ‌و گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ئیمپراتۆریه‌تی مێژووی ئیسلامی.

له‌كاتێكدا ئێمه‌ مانان ڕه‌خنه‌ له‌ خودی بیرۆكه‌ی  سنور ناگرین، به‌ڵكو له‌ جۆری تێگه‌یشتن‌ و ڕۆڵ‌ و ده‌ستنیشانكردنه‌كه‌ ده‌گرین. سنوره‌كان به‌ جۆرێك‌ كێشراون هه‌ندێك نه‌ته‌وه‌ی وه‌ك عه‌ره‌بییان له‌سه‌ر بناغه‌ی زیاتر له‌ (22) ده‌وڵه‌ت دابه‌شكردووه ‌‌و نه‌ته‌وه‌یه‌كی گه‌وره‌ی وه‌ك كوردیشیان هه‌ر له‌ بنه‌ڕه‌ته‌وه‌ له‌ مافی خۆڕێكخستی سیاسيی ‌و ده‌وڵه‌ت‌ و سنووری دانپیانراوی فه‌رمی، بێبه‌شكردووه‌، بۆیه‌ ئه‌وه‌ی ئێمه‌ ده‌یخوازین‌ و پێشمان وایه‌، ڕوانگه‌ی ئیسلامی له‌گه‌ڵیدایه‌، پێویستیيه‌كانی به‌دیهێنانی فۆڕمێكی یه‌كبوونی نێوان وڵاتانی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست ‌و دواتر جیهانی ئیسلامی داوای ده‌كات ‌و له‌گه‌ڵ پێداویستیيه‌كانی گه‌شه‌كردنی سیاسيی ‌و ئابووريی ‌و په‌ره‌دان به‌ فه‌رهه‌نگی دیموكراسيی ‌و قوڵكردنه‌وه‌ی برایه‌تی گه‌لانی مسوڵمان سازگاره‌، ئه‌م خاڵانه‌ی خواره‌وه‌یه‌:  

(أ‌)        دووباره‌ داڕشتنه‌وه‌ی سنوره‌كان له‌سه‌ر بناغه‌ی ڕاستییه‌ جوگرافیيه‌كان ‌و به‌هره‌مه‌ندبوون ‌و ڕێزگرتن له‌ نه‌ته‌وه‌كانی ناوچه‌كه‌ له‌ مافی چاره‌نووس ‌و قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆی تایبه‌ت به‌خۆیان.

(ب‌) كاڵكردنه‌وه‌ی سنوره‌كان ‌و وازهێنان له‌ فۆڕمه‌ ناسیونالیستییه‌ توندڕه‌وه‌ كاره‌ساتبه‌رهه‌مهێنه‌ره‌كان‌ و كرانه‌وه‌ به‌سه‌ر یه‌كتردا‌ و یه‌كتر ته‌واوكردنی ئابووريی و سیاسيی ‌و سه‌ربازی.

(ج‌)       بیركردنه‌وه‌ له‌ فۆڕمێكی یه‌كگرتنی هاوچه‌رخ ‌و شێوه‌ كۆنفيدراڵی وه‌ك یه‌كێتی ئه‌وروپا له‌ ڕێی په‌ره‌دان به‌ میكانیزمه‌كانی كاری هاوبه‌ش ‌و یه‌كتر ته‌واوكردنی هه‌مه‌لایه‌نه‌. كه‌ ئه‌م داڕشتنه‌ چاره‌سه‌رێكی مام ناوه‌نديی‌ و نه‌رم ‌و عه‌قڵانییه‌، چونكه‌ له‌كاتێكدا پارێزگاری له‌ كه‌سێتی  سه‌ربه‌خۆی نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان ده‌كات، له‌ هه‌مانكاتدا، پانتاییه‌ك بۆ كاری هاوبه‌ش ‌و یه‌كێتیان بۆ پێشنیار ده‌كات.

حه‌وته‌م/ قه‌ده‌غه‌كردنی نانه‌وه‌ی ئاژاوه‌(فتنه‌)‌و بڵاوكردنه‌وه‌ی ترس ‌و تۆقاندن‌ و به‌ فیڕۆدانی سامان.

مه‌به‌ست له‌م ناونیشانه‌ سه‌رنجڕاكێشانه‌ بۆئه‌وه‌ی كه‌ یه‌كێك‌ له‌ ئامانجه‌كانی ئیسلام ‌و ڕوانگه‌ی ئیسلامی سنوردانانه‌ بۆ ئاژاوه‌(فیتنه‌) ‌و قه‌ده‌غه‌كردنی ترساندن و تۆقاندنی مسوڵمانه‌، هه‌روه‌ها ڕێگیرییه‌ له‌ به‌فیڕۆدانی سامانی گشتی‌ و به‌كارهێنانی له‌ شتی بێكه‌ڵك و ناهه‌ق‌ و له‌ هه‌ر شتێكدا به‌رژه‌وه‌ندی ڕاسته‌قینه‌ی كۆمه‌ڵگای تێدا نه‌بێت. له‌ڕاستیدا هه‌ریه‌ك له‌م سیانه‌ خۆیان له‌ خۆیاندا ناونیشانی سه‌ربه‌خۆن ‌و لێره‌دا، له‌به‌ر درێژه‌ نه‌كێشانی باسه‌كه‌ ‌و كورتكردنه‌وه‌ی خستوماننه‌ته‌‌ پاڵ یه‌كه‌وه‌.

ئێمه‌ ئه‌گه‌ر فیتنه‌ به‌ هه‌ر واتایه‌ك له‌و واتایانه‌ وه‌ربگرین كه‌ له‌ قورئان و سوننه‌ت ‌و مێژووی مسوڵماناندا بۆی به‌كارهاتووه‌، هه‌ست ده‌كه‌ین بوونی كێشه‌ی كورد مانای ڕازیبوونه‌ به‌ فیتنه‌ ‌و ئاژاوه‌گێڕی.

خوای گه‌وره‌ له‌ ئایه‌تێكدا ئامانجێكی جه‌نگی ئیسلامی ده‌كات به‌ له‌ناوبردنی(فتنه‌): [وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ  فَإِنِ انْتَهَوْا فَلَا عُدْوَانَ إِلَّا عَلَى الظَّالِمِينَ]البقره‌/193، شه‌ڕیان له‌گه‌ڵدا بكه‌ن له‌پێناو نه‌هێشتنی (فتنه‌)دا. كه‌ دیاره‌ مه‌به‌ست له‌ فیتنه‌ لێره‌دا ئه‌شكه‌نجه‌ ‌و ئازاردانی خه‌ڵكه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵبژاردنی ئیسلام وه‌ك ئايین ‌و بیروباوه‌ڕ، له‌پێناو په‌شیمانكردنه‌وه‌یان ‌و ده‌ستبه‌رداربوون له‌ باوه‌ڕه‌كه‌یان، كه‌ ئه‌م ڕه‌فتاره‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئیسلامه‌وه‌ له‌ تاوانی كوشتن تاوانتره‌ [وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأَخْرِجُوهُمْ مِنْ حَيْثُ أَخْرَجُوكُمْ  وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ  وَلَا تُقَاتِلُوهُمْ عِنْدَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ حَتَّى يُقَاتِلُوكُمْ فِيهِ  فَإِنْ قَاتَلُوكُمْ فَاقْتُلُوهُمْ  كَذَلِكَ جَزَاءُ الْكَافِرِينَ]البقره‌/191، ئه‌شكه‌نجه‌دانی خه‌ڵك له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕیان له‌ كوشتن خراپتر و قێزه‌ونتر و تاوانتره‌.

ئه‌گه‌ر (فتنه‌)ش به‌و ناوه‌ڕۆكه‌ وه‌ربگرین كه‌ له‌ مێژووی ئیسلامیدا  تاڕاده‌یه‌ك زاڵبووه‌ و، چه‌مكێ‌ بووه‌ بۆ گوزارشت دانه‌وه‌ له‌ شه‌ڕی ناوخۆ ‌و ناكۆكيی ‌و خوێنڕێژی نێوان مسوڵمانان خۆیان ‌و له‌به‌ریه‌كهه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ڕیزه‌كانیان ‌و حه‌ڵاڵكردنی سه‌ر ‌و ماڵی یه‌كتر(14)، ئه‌وا كێشه‌ی كورد، به‌ حوكمی مسوڵمانبوونی زۆرینه‌ی ڕه‌های ئه‌م نه‌ته‌وه‌ بۆته‌ هۆی درێژه‌دان به‌و (فتنه‌) مێژووییه‌، خوداش هۆشیاری كردوینه‌ته‌وه‌ كه‌ خۆپارێزیمان به‌رامبه‌ر فتنه‌ هه‌بێت‌ و نه‌هێڵین تێی بكه‌وین، چونكه‌ به‌رنجامه‌كه‌ی به‌ كاره‌سات بۆ سه‌ر هه‌مووان ده‌شكێته‌وه‌ ‌و ته‌نها یه‌خه‌ی ئه‌وانه‌ ناگرێت كه‌ ڕاسته‌وخۆ وه‌ك لایه‌ن له‌ چوارچێوه‌ی (فتنه‌)كه‌دا زوڵم و ناهه‌قیان كردووه‌: [وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً  وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ شَدِيدُ الْعِقَابِ] اڵانفال/25.   ئه‌وه‌ی تاكو ئێستاش له‌ پشت چاره‌سه‌رنه‌كردنی كێشه‌ی كورده‌وه‌یه‌ له‌سه‌ر ئاستی پارچه‌كانی كوردستان ‌و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست با‌ڵاده‌ستی عه‌قڵی (فتنه‌) ئامێزی سه‌رانی ئه‌و ڕژێم‌ و ده‌سه‌ڵاتانه‌ بووه‌، كه‌ حوكمی ئه‌و وڵاتانه‌یان كردووه‌، خاك و نه‌ته‌وه‌ی كورد و گه‌لی كوردستانیان به‌سه‌ردا دابه‌شكراوه‌، هه‌موو دژایه‌تی كردنێكی كێشه‌ی كورد ‌و پشتیوانی له‌وانه‌ی كه‌ سته‌م له‌م نه‌ته‌وه‌ مسوڵمانه‌ ده‌كه‌ن، به‌كرده‌وه‌ ده‌چنه‌ خانه‌ی درێژه‌دان به‌ (فتنه‌) ‌و لاوازكردنی شكۆی گه‌لانی مسوڵمان ‌و زیاتر له‌به‌ريه‌كهه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی بناغه‌كانی هاوچاره‌نووسی نه‌ته‌وه‌كانی دنیای ئیسلام.

به‌(فتنه‌) نابردنی شۆڕش‌ و سه‌ربه‌رزكردنه‌وه‌كانی كوردیش، یاخود به‌ خراپه‌كاری نانه‌وه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا(15)، به‌ڵگه‌ی تێنه‌گه‌یشتنه‌ له‌ ڕوحی ئیسلام یاخود به‌كارهێنانی ده‌ستئه‌نقه‌ستی ئه‌وه‌ بۆ مه‌رامی سیاسيی ‌و ئامانجگه‌لێكی دژ به‌یه‌ك له‌گه‌ڵ به‌ها و بنه‌ماكانیدا، چونكه‌ قورئان له‌ درێژه‌ی خستنه‌ڕووی مافی به‌رگریكردن له‌خۆ به‌رامبه‌ر سته‌م و ده‌ست درێژی پێمان ده‌ڵێت:[                     ••             ] الشوری/41-42. 

لۆمه‌ و تانه‌ له‌سه‌ر ئه‌وانه‌ نییه‌ كه‌ دوای ئه‌وه‌ی  زوڵمیان لێكراوه‌  ڕاپه‌ڕیون ‌و به‌رگریان له‌ خۆیان كردووه‌، ئه‌مانه‌ له‌ژێر پرسیاردا نین، به‌ڵكو له‌سه‌ر ئه‌وانه‌یه‌ سته‌م له‌ خه‌ڵك ده‌كه‌ن ‌و ناهه‌قی ‌و زۆرداری له‌ زه‌ویدا ده‌نێنه‌وه‌، سزای سه‌ختیش هه‌ر بۆ ئه‌وانه‌.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ ئه‌گه‌ر هه‌موو به‌ فیڕۆدانێكی ماڵ ‌و خه‌رجكردنی له‌ ناشوێنی خۆیدا قه‌ده‌غه‌كراو بێت، هه‌روه‌ك چه‌نده‌ها ئایه‌ت ‌و فه‌رمووده‌مان له‌م ڕوه‌وه‌ هه‌یه‌ ‌و پێغه‌مبه‌ر(د.خ) بیری هێناوینه‌وه‌ كه‌ خودا ڕێگری له‌ به‌فیڕۆدانی ماڵ كردووه(16)‌، ئه‌وا ئه‌و ملیاره‌ها دۆلاره‌ی تاكو ئێستا دژ به‌ كورد و شۆڕشه‌كه‌ی ‌و له‌پێناو سه‌ركوتكردنیدا به‌كارهاتووه‌، ده‌چێته‌ خانه‌ی به‌فیڕۆدانێكی سه‌رشێتانه‌ و نالێپرسراوانه‌ی سه‌روه‌ت و سامانی گه‌لانی ناوچه‌كه‌، له‌سه‌ر حسابی دواكه‌وتنی گه‌شه‌پێدانی ئابووريی ‌و خۆشگوزه‌رانی هاوڵاتیانی ئه‌م وڵاتانه‌.

به‌ده‌ر له‌وه‌ی وترا پێموایه‌ خه‌رجكردنی پاره‌ و پولێكی زۆر له‌ شه‌ڕ دژ به‌ كورد بۆ وێرانيی و خاپوركردن، كاربه‌ده‌ستانی ئه‌و وڵاتانه‌ی فه‌رمانیان به‌وه‌ كردووه‌ له‌ دیدی ئیسلامدا ده‌كات به‌ گه‌مژه‌ (سفیه)‌و حوكمی ئه‌وه‌یان به‌سه‌ردا ده‌چه‌سپێت ـ خۆ ئه‌گه‌ر گه‌مژه‌ی یاسایش نه‌بن ـ ئه‌وا بێ‌ هیچ دوودڵيیه‌ك گه‌مژه‌ی سیاسيی ‌و ئه‌خلاقيی و ئاینین.

گه‌ر ڕاستت ده‌وێت له‌ دۆخێكدا كه‌ به‌ها ئیسلامییه‌كان به‌سه‌ریدا زاڵ بن ‌و دیموكراسی وه‌ك شێوازێك بۆ چه‌سپاندنی عه‌داله‌تی سیاسی به‌رقه‌رار بێت، هه‌رگیز ڕێگا به‌و جۆره‌ خه‌رجكردنه‌ی ماڵی گشتی نادرێت‌، ئه‌و كه‌سانه‌ی ئه‌وه‌ كاره‌ش ده‌كه‌ن، ڕووبه‌ڕووی دادگا و لێپرسینه‌وه‌ ده‌كرێنه‌وه‌.

گه‌ر واقیعی (ده‌وڵه‌ت-نه‌ته‌وه‌)‌و جۆری په‌یوه‌ندییه‌كان ‌و یاسای نێوده‌وڵه‌تی‌ و نه‌زمی جیهانیش  كارێكیان كردبێت، دابه‌زاندن ‌و پیاده‌كردنی ئه‌م پێوه‌ر ‌و به‌ها و داواكاریيه‌ ئیسلامیانه‌ به‌ پله‌ی یه‌كه‌م  په‌یوه‌ستن به‌ سنووری سیاسی ده‌وڵه‌ته‌كان ‌و ئه‌و گه‌لانه‌ی تیایاندا ده‌ژین، ئه‌وا هه‌ریه‌ك له‌و ناونیشانانه‌ی سه‌ره‌وه‌، كاتێك به‌سه‌ر واقیعی  مه‌رگه‌ساتی مێژویی كورد ‌و كێشه‌ی ئه‌م نه‌ته‌وه‌دا ده‌چه‌سپێنین، ده‌مانگه‌یه‌نێته‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ی، كه‌ به‌ كرده‌وه‌، ئه‌م به‌ها ‌و بنه‌ما ‌و داواكاریيه‌ ئیسلامییانه‌، زه‌بری گه‌وره‌یان به‌ركه‌وتووه‌، هه‌موو ئه‌م میكانیزم ‌و ڕێگا‌ و چوارچێوه ‌‌و ده‌سته‌به‌ریانه‌ش، له‌ باریاندایه‌ كۆتایی به‌م واقیعه‌ بهێنن ‌و دۆخێكی نوێتر‌ و جیاواز له‌م ڕووه‌وه‌ بهێننه‌ كایه‌وه‌، ده‌بێت پێشوازیان لێ بكرێت، چونكه‌ ده‌چنه‌ خزمه‌ت بوژاندنه‌وه‌ی  به‌ها ‌و پێوه‌رگه‌لێكی ئیسلامییه‌وه‌.

گه‌ر سه‌یر بكه‌ین دۆخی ژێرده‌سته‌یی كورد و گه‌لی كوردستان ‌و نه‌بوونی قه‌واره‌ی سه‌ربه‌خۆ ‌و نایه‌كسانی و بێبه‌شيی و سته‌می نه‌ته‌وه‌یی، دژ به‌ داخوازییه‌كی ئیسلامییه‌ كه‌ ئه‌ویش سه‌ربه‌رزی مسوڵمانه‌ ‌و باوه‌ڕدارانه‌.

خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رمووێت:[  •  ] المنافقون/8. له‌ ڕوانگه‌ ئیسلامییه‌كه‌وه‌ باوه‌ڕدار بوونه‌وه‌رێكه‌ دۆخی ئاسایی ‌و داواكراو ئه‌وه‌یه‌، سه‌ربه‌رز بێت‌ و هه‌ست به‌ سه‌ربه‌رزی بكات. ئیسلام قه‌ده‌غه‌ی كردووه‌ مسوڵمان زه‌لیل بێت ‌و قبوڵی زه‌لیلی بكات، یاخود زه‌لیل بكرێت(17)، چونكه‌ ئه‌م دۆخه‌ پێچه‌وانه‌ی شكۆی باوه‌ڕدارانه‌ی  باوه‌ڕداره‌. هه‌روه‌ك پێشتر باسمان كرد دیدی ئیسلامی ڕه‌تی ئه‌وه‌ ده‌كاته‌وه‌  باوه‌ڕدار مل به‌ سته‌م ‌و چه‌وساندنه‌وه‌ بدات ‌و دۆخی ڕه‌ش ‌و ڕووتی هه‌ڵبژاردن، نه‌ لای خوا تكا بۆ مرۆڤ ده‌كات ‌و نه‌ له‌م دنیایه‌شدا تا سه‌ر ڕێپێدراوه‌،  گه‌لی ئێمه‌ش گه‌لێكی مسوڵمانه‌، هیچ گومانیشی تێدا نیه‌ دۆخی سه‌ركوت ‌و دژایه‌تی ‌و بێ ‌مافی ئه‌م گه‌له‌ زه‌بری گه‌وره‌ی له‌ هه‌ست به‌سه‌ربه‌رزی ڕۆڵه‌كانی داوه‌، چونكه‌ مرۆڤ له‌ سایه‌ی زوڵم ‌و سته‌م ‌و نه‌بوونی ئازاديی ‌و ئاواره‌ییدا، گه‌ر نه‌شڕوخێت ئاسان نیه‌ سه‌ربه‌رزی خۆی بپارێزێت.

كۆتایی

له‌ به‌ره‌نجامی ئه‌م وتاره‌دا گه‌یشتینه‌ ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ سایه‌ی سستمی نوێی جیهانيی ‌و دابه‌شكردنی جیهان له‌سه‌ر بناغه‌ی یه‌كه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كان، مافی چاره‌نووس ‌و سه‌ربه‌خۆیی، له‌ دیدی ئیسلامی به‌هاگه‌رایانه‌ی مافخوازه‌وه‌، داوایه‌كی ڕه‌سه‌ن ‌و ته‌نانه‌ت ئه‌ركێكی ئیسلامیيه‌، هه‌ركه‌سێك بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ئه‌م مافه‌ سرووشتی و ئیسلامییه‌ی گه‌ل ‌و نه‌ته‌وه‌كه‌مان، په‌نا بباته‌ به‌ر ئیسلام، یان ئه‌وه‌ته‌ كێشه‌ی نامه‌نهه‌جی  بوون ‌و نه‌بوونی تێگه‌یشتنی ڕوون ‌و هاوسه‌نگی بۆ ئیسلام هه‌یه‌، وه‌كو ئاینێكی سه‌رو نه‌ته‌وه‌یی و كراوه‌ به‌ ڕووی هه‌ناسه‌ گه‌ردوونیيه‌كانی دادپه‌روه‌ريی و كه‌رامه‌ت سالاری مرۆڤدا، یاخود له‌ دیدێكی نه‌ته‌وه‌یییه‌وه‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیسلام ‌و به‌ چاوی به‌ ئامرازكردنی سیاسی  لێی ده‌ڕوانێت‌ ‌و به‌هره‌ی خراپی لێ‌ ده‌بات ‌و له‌ به‌ها و شكۆی كه‌م ده‌كاته‌وه‌.

له‌ ڕوویه‌كی تره‌وه‌ گرنگه‌ ناسیونالیزمی كورديی و كوردایه‌تی له‌م پیريی و شه‌كه‌تییه‌ی  ئێستا ڕزگار بكرێت‌ و له‌ڕێی موتوربه‌كردنی به‌ به‌ها ئیسلامییه‌ جیهانیيه‌كانه‌وه‌، ڕه‌هه‌ند ‌و سیمایه‌كی نوێی پێ‌ بدرێت، له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی نه‌ته‌وه‌یی ‌و ناوخۆیدا به‌ پێوه‌ره‌كانی عه‌داله‌تخوازيیه‌وه‌ گرێ‌ بدرێته‌وه‌. له‌ ڕوویه‌كی دییه‌وه‌ ئه‌م دیده‌ بۆ مافی چاره‌نووس ‌و سه‌ربه‌خۆیی واده‌كات، كه‌ به‌ پرشنگی خۆری متمانه‌ به‌خۆبوونێكی باوه‌ڕدارانه‌وه‌، تین به‌ جه‌سته‌ی نائومێداندا بكرێته‌وه‌. سه‌رله‌نوێ‌ له‌به‌ر ئاسۆی به‌ركه‌وته‌ (استحقاق)ێكی نوێی نیشتمانیدا ڕایانگرێت ‌و له‌ زه‌لكاوی شكسته‌كانی ئێستادا نغرۆ نه‌بن.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

 1ـ  ئه‌بوبه‌كر عه‌لی، ناسیونالیزم و ناسیونالیزمی كوردی، دیدێكی  ئیسلامی هاوچه‌رخ، هه‌ولێر، چاپی یه‌كه‌م، 2008.

  2ـ بۆ نموونه‌ وه‌ ك مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ كۆیله‌ ‌و زۆرلێكردنی ئافره‌تان له‌ شوكردندا.

  3ـ له‌م‌ ڕوه‌وه‌ بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ  د.فؤاد محمد النادي: موسوعة الفقه السياسي و نظام الحكم في الاسلام، الكتاب الأول، نظرية الدولة في  الفقه السياسي الاسلامي، دراسة مقارنة بالنظم الدستورية المعاصرة، منشورات  جامعة صنعاء، الطبعة الأولى، 1980 .

   4ـ حسين فوزي النجار: الاسلام و الدولة العصرية، الهيئة المصرية العامة للكتاب، القاهرة، 1987، ص25.

   5ـ د. حسين ابراهيم: تأريخ الاسلام السياسي، مكتب النهضة المصرية ، مطبعة دار الجبل، بيروت، ص249 .. هةروةها ،  محمد سليم العوى، المعالم من النظام السياسي للدولة الاسلامية، دار الشروق، 1989، ص66.

  6ـ  الماوردي: الأحكام السلطانية، الطبعة الأولى، القاهرة ، 1983، ص3.

  7ـ د. محمد ضياء الدين الريس: النظرية السياسية الأسلامية ، القاهرة، ص213.

 8ـ  له‌م روه‌شه‌وه‌ خوێنه‌ران ده‌توانن بگه‌ڕینه‌وه‌ بۆ چه‌ندین سه‌رچاوه‌ له‌وانه‌ش، جان جاك روسو في العقد الاجتماعي، أو المبايء القانون السياسي، ترجمة عبدالعزيز لبيب، مركز دراسات الوحدة العربية، الطبعة الأولى، بيروت، 2011. هةروةها،  الدكتور محمد أبو زيد، الشرعية القانونية و أشكالية التناقض بين السلطة و الحرية،0دراسة تأصيلية لنظرية العقد الاجتماعي).

9ـ   له‌م ڕوه‌وه‌ بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ سروة اسعد صابر، كوردستان من بداية الحرب العالمية الأولى الى نهاية مشكلة الموصل، 1914-1928، أطروحة ماجستير، الطبعة الأولى،اربيل2001 ، هه‌روه‌ها  سدیق ساڵح/ حكومه‌تی كوردستان ، له‌ بڵاوكراوه‌كانی بنكه‌ی ژین، چاپی دووه‌م، سلێمانی، 2006، عبدالرقیب یوسف، حكومه‌ جنوب كردستان ،  ... هتد.

  10ـ له‌م ڕوه‌وه‌ بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ د. عمادالدين خليل، التفسيرالاسلامي للتأريخ، دار الكتب الاسلامي ، هةروةها، الدكتور عبدالكريم زيدان، السنن الالهية في الأمم و الجماعات و الأفراد في الشريعة الاسلامية ، دار الاحسان للنشر و التوزيع، طهران، الطبعة الأولى، 1993 هه‌روه‌ها .. النووي، رياض الصالحين، تحقيق، عبدالله احمد أ بو زينة دار القلم ، بيروت، باب تحريم الظلم و رد المظالم.

   11ـ خوێنه‌رانی كورد له‌م روه‌وه‌ ده‌توانن بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ مه‌له‌فی ژماره‌(26)ی ۆڤاری هه‌ژان له‌سه‌ر دادپه‌روه‌ری،ساڵی شازده‌یه‌م،2014 ، دیاره‌ سه‌رچاوه‌ له‌م روو زۆره‌ ، به‌ تایبه‌تیش به‌ زمانی فارسی.

  12ـ النووي ، رياض الصالحين، من كلام سيد المرسلين، ص106.

   13ـ له‌م روه‌وه‌ بگه‌ڕێره‌وه‌ بۆ ، ئه‌بوبه‌كر عه‌لی، ناسیونالیزم و ناسیونالیزمی كوردی، دیدێكی ئیسلامی هاوچه‌رخ، لا64  و دواتر.

   14ـ هه‌ر له‌ سه‌رده‌می خه‌لیفه‌ عوسمانه‌وه‌ ئه‌م ناوه‌رۆكه‌ی (فتنه‌) زه‌قبۆوه‌ ‌و له‌سه‌رده‌می خه‌لافه‌تی  عه‌لی و دواتر شه‌ڕه‌كانی له‌گه‌لأ موعاویه‌دا زیاتر په‌ره‌ی سه‌ند ‌و سه‌ره‌نجام خراپیش به‌سه‌ر فكر ‌وواقیعی مێژویی موسڵماناندا شكایه‌وه‌ ‌و، بووبه‌ یه‌كێ‌ له‌و چه‌مكانه‌ی چووه‌ خزمه‌ت ده‌سه‌ڵاتێكی پادشایه‌تی ‌و ناشورایی مێژووی ئیسلامییه‌وه‌، له‌م روه‌وه‌ بڕوانه‌/ الدكتور محمد عابد الجابري، نقد العقل السياسي العربي،  هةروةها عواطف العربي شنقارو، فتنة السلطة ، دار الكتاب الجديد المتحدة، الطبعة الثانية، 2001 .

  15ـ له‌گه‌ڵ ده‌ستپێكردنی شه‌ڕی حكومه‌تی دوای شۆڕشی ئیسلامی ئێران له‌گه‌ڵ  بزوتنه‌وه‌ی چه‌كداری كورد له‌ كوردستانی  خۆرهه‌ڵاتدا، یه‌كێ‌ له‌و وه‌سفانه‌ی له‌ شۆڕش ‌و شۆڕشگێڕان ده‌نرا، خراپه‌كاری و خراپه‌كاران  له‌ زه‌ویدا بوو.

  16ـ  ئاماژه‌یه‌ به‌ فه‌رمووده‌ی (إن الله ... كره لكم قيل وقال ، وكثرة السؤال ، وإضاعة المال )  رواه البخاري.  واته‌ خودا رێگری كردووه‌ له‌ وتی وتی ‌و زۆر پرسیار كردنی بێ‌ جێ‌ ‌و، به‌فیڕۆدانی ماڵ و سامان. بۆ نموونه‌ پێغه‌مبه‌ر (د.خ) فه‌رمویه‌تی  (لا ينبغي للمسلم ان يذل نفسه).