ڕامــان له‌ وێســتگه‌كانی ئه‌م قۆناغــه‌

06/02/2018 16:41:50

شوان هه‌ورامى

به‌شی یه‌كه‌م

وته‌یه‌كی پێویست:

به‌درێژایی مێژووی مرۆڤایه‌تیی، له‌ هیچ قۆناغێكدا ڕووداوه‌كان به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌مڕۆ ئاڵۆز و فره‌ ڕه‌هه‌ند نه‌بوون، كه‌ شرۆڤه‌كاران هه‌رچه‌نده‌ به‌توانا و دانا بن، ناتوانن ته‌واویی ڕه‌هه‌نده‌كان بخه‌نه‌ چوارچێوه‌ی شرۆڤه‌كانیان، هۆكاره‌كه‌ش ئه‌وه‌یه‌؛ كه‌ زۆربه‌ی ڕه‌هه‌ندی ڕووداوه‌كان له‌ ژووره‌ تاریكه‌كانی ده‌زگا هه‌واڵگرییه‌كانی جیهاندا پلان و به‌رنامه‌یان بۆ داڕێژراوه‌، بۆ داپۆشین و ئاسایی نیشاندانی ڕووداوه‌كانیش میكانیزمێك جێبه‌جێ ده‌كرێت، كه‌ زۆرجار دووره‌ له‌و ڕاستیانه‌ی كه‌ ئه‌و ده‌زگایانه‌ به‌دوایدا ده‌گه‌ڕێن، هه‌ربۆیه‌ كاتێ شرۆڤه‌كارێك ده‌گاته‌ هه‌ندێ ئه‌نجامی سه‌رسوڕهێنه‌ر؛ خوێنه‌رانی ئاسایی باوه‌ڕی پێناكه‌ن و بگره‌ گاڵته‌شی پێده‌كه‌ن، كاتێ ڕووداوه‌كانیش ده‌گه‌نه‌ قۆناغی ده‌ركه‌وتنی ئه‌نجامی شرۆڤه‌كاران، تازه‌ كار له‌كار ترازاوه‌ و خه‌ڵكانی ساده‌ و كورتبین؛ په‌شیمانبوونه‌وه‌ دادیان نادات.

مه‌خابن بۆ ئێمه‌ كه‌ ده‌ستمان ناگاته‌ به‌ڵگه‌نامه‌ نهێنیيه‌كان و ته‌نیا له‌ چوارچێوه‌ی هه‌واڵ و ڕاپۆرته‌ هه‌واڵیه‌كاندا ده‌ستمان به‌ هه‌ندێك زانیاریی پچڕپچڕ ده‌كه‌وێت، كه‌ له‌ خشته‌ی زۆر ئاڵۆزی یه‌كتربڕ ده‌چێت و بۆ ئێمه‌ی كه‌م ئه‌زموونیش زۆر قورسه‌ ساغی بكه‌ینه‌وه‌، بۆیه‌ چاوه‌ڕێ ناكرێت بتوانین له‌ هه‌موو لایه‌كانه‌وه‌؛ له‌ بابه‌ت و ڕووداوه‌كان حاڵیی ببین، ناشكرێت ئه‌وه‌ی كه‌ هه‌مووی تێنه‌گه‌ین؛ سه‌رجه‌می ڕه‌ها بكه‌ین، چونكه‌ ڕووداوه‌كان په‌یوه‌ندییان به‌ ژینگه‌ و بژێویی و ئێستا و داهاتوومانه‌وه‌ هه‌یه‌.

به‌ڵام سه‌ره‌ڕای هه‌موو ئه‌مانه‌، گه‌وره‌ترین گرفتی شرۆڤه‌كار ئه‌وه‌یه‌، كه‌ خوێنه‌رانی ئایدیۆلۆژیی بن، واته‌ پێشوه‌خته‌ خوێنه‌ر به‌هۆی ئاڕاسته‌ی حیزبه‌كه‌یه‌وه‌ قه‌ناعه‌تێكی بۆ دروستكراوه‌، بۆیه‌ هه‌رچیه‌ك له‌گه‌ڵ بیروبڕوای ئاڕاسته‌كراوی‌ حیزبیه‌كه‌ی ئه‌ودا نه‌گونجا، هێڵێكی ڕه‌شی به‌سه‌ردا ده‌هێنێت و ‌گه‌ر جنێوبارانت نه‌كات، له‌ باشترین حاڵه‌تدا باوه‌كو ئاماژه‌كانت به‌ڵگه‌نه‌ویستیش بن، ئه‌و دژایه‌تیان ده‌كات و نایه‌وێت ڕاستیيه‌كان وه‌كو خۆی ببیستێت، كه‌ به‌داخه‌وه‌ پیرۆزكردنی حیزبه‌كان به‌ عه‌لمانیی و ئیسلامیه‌وه‌؛ گه‌وره‌ترین نه‌هامه‌تیی خوێنه‌رانه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتدا، بۆیه‌ نابینین له‌ دوای شكسته‌كان و ڕووداوه‌ گه‌وره‌كان هه‌ڵسه‌نگاندنی زانستییان بۆ بكرێت، نابینین دوای شكسته‌ كه‌مه‌رشكێنه‌كان سه‌ركرده‌ كارێزمیيه‌كان واز له‌ كورسیه‌كانیان بهێنن، به‌ڵكو به‌پێچه‌وانه‌وه‌ شكسته‌كانیش ده‌كه‌نه‌ سه‌ركه‌وتن، بۆ نمونه‌ له‌ دوای ڕیسوایی شكستی عێراق له‌ كوه‌یت، ڕاگه‌یاندنی عێراق سه‌دامی به‌ سه‌ركرده‌ی ئه‌و وڵاته‌ ناو ده‌برد، كه قاره‌مانی ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌ی 33 ده‌وڵه‌تی جیهان بوو، هه‌ربۆیه‌ لێره‌ مرۆڤپه‌رستیی و حیزب په‌رستیی و كۆیلایه‌تیی بۆ كاریزماكان به‌شێوه‌یه‌ك له‌ ژیان و ژینگه ‌و ئه‌ده‌بیاتدا ڕه‌گی داكوتاوه‌؛ ئاسان نیه‌ شرۆڤه‌كار له‌وه‌دا سه‌ركه‌وتوو بێت ئه‌و ده‌رگای قه‌ڵای خه‌یبه‌ره‌ به‌ سانایی بشكێنێت، بۆیه‌ دواجار له‌م زنجیره‌ وتاره‌دا زۆر گه‌شبین نیم سه‌ركه‌وتوو بم، چ له‌ ڕووی بنه‌ماكانی شرۆڤه‌ی زانستیيه‌وه‌ و چ له‌ ڕووی شكاندنی ئه‌و ده‌رگا مه‌حكه‌مانه‌ی پیرۆزییه‌كانی حیزب و كارێزمای خۆرهه‌ڵاته‌وه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ش ڕاستیيه‌كی تره‌؛ ئه‌گه‌ر شرۆڤه‌كار تێگه‌یشتنی خۆی پێشكه‌ش نه‌كات، ‌گه‌ر ئه‌و پشتگوێ خستنه‌ی نه‌چێته‌ خانه‌ی خیانه‌ته‌وه‌؛ ئه‌وا له‌ باشترین حاڵدا كه‌مته‌رخه‌ميیه‌ به‌رانبه‌ر به‌ گه‌ل و نیشتمان، ئه‌گه‌رچى شرۆڤه‌كان ژماره‌یه‌كی زۆر كه‌میش بیانخوێننه‌وه‌ و كه‌متر له‌وانیش قبوڵیان بكه‌ن، به‌ڵام گرنگ ئه‌وه‌یه‌ شرۆڤه‌كار ئه‌ركی خۆی به‌رانبه‌ر گه‌له‌كه‌ی جێبه‌جێ بكات.

دواجار ده‌بێ خاڵێكی تری زانستیی له‌باره‌ی شرۆڤه‌وه‌ ئاماژه‌ پێ بده‌ین، ئه‌ویش ئه‌وه‌یه‌ كاتێك شرۆڤه‌كار ده‌یه‌وێت له‌ هه‌ڵوێستی لایه‌نه‌كانی بابه‌تێك تێبگات، ده‌بێ له‌ گۆشه‌نیگای بیركردنه‌وه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌ی هه‌ر لایه‌نێكه‌وه‌ شرۆڤه‌كه‌ی ئاماده‌ بكات، واته‌ ناكرێت شرۆڤه‌كارێكی كورد توركیا و ئێران و عێراق و وڵاتانی عه‌ره‌ب به‌ ناحه‌زی خۆی ده‌زانێت، له‌سه‌ر بنه‌مای بژی و بروخێ و درووشمی كوردستان یا نه‌مان بنوسێت و له‌ناو كه‌فوكوڵی عاتیفیدا خۆی ون بكات، ده‌بێت بزانێت هۆكار چیه‌ توركیا و ئێران و ئه‌وانی تریش به‌وشێوه‌یه‌ بیرده‌كه‌نه‌وه‌، شرۆڤه‌كار ده‌بێت ئاوێنه‌ی گه‌له‌كه‌ی بێت، نه‌ك ڕاستيیه‌كانی لێ ون بكات و چه‌واشه‌كارانه‌ ڕه‌فتار بكات، چونكه‌ هه‌ركاتێك بڕیارده‌ران تێگه‌یشتن خواست و بنه‌مای هه‌ڵوێستی وڵاتان به‌رانبه‌رمان له‌سه‌ر چ بنه‌مایه‌كه‌، باشتر ده‌زانن چۆن وه‌ڵامی ئه‌و نیگه‌رانیی و هه‌ڵوێستانه‌ بده‌نه‌وه‌ و به‌ زانستیيانه‌ هه‌نگاو بنێن، چونكه‌ عاتیفه ‌و سۆزی نه‌ته‌وه‌یی وشك؛ هه‌ڵوێستی نه‌زانانه‌ی لێده‌كه‌وێته‌وه‌، كه‌ گه‌لی ئێمه‌ نمونه‌ی زۆری له‌و شێوه‌یه‌ی پێشكه‌ش كردووه ‌و تائێستاش وانه‌ی لێوه‌رنه‌گرتووه‌ و له‌ وێستگه‌ و قۆناغه‌ مێژووییه‌كاندا به‌رده‌وام دووباره‌یان ده‌كاته‌وه‌ !!

 

ئه‌مه‌ریكا و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست:

له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆكایه‌تی بــاراك ئۆبامــادا، ناوبراو له‌ دیمانه‌یه‌كدا – كه‌ له‌ ئازاری 2016 دا له‌ گۆڤاری ئه‌تلانتیكدا بڵاوكرایه‌وه‌ ستراتیژێكی نوێی بۆ ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا ڕاگه‌یاند، ئه‌ویش جۆرێك له‌ پاشه‌كشه‌ بوو له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست و گرنگیدان بوو به‌ ئه‌مه‌ریكای لاتین و باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا، كه‌ هه‌ردوولایان بازاڕی گه‌شه‌سه‌ندووی ئابووریی جیهانن، ئه‌و بازاڕانه‌ش ته‌نگیان به‌ ئابووریی ئه‌مه‌ریكا هه‌ڵچنیوه‌، چونكه‌ ئابووریی ئه‌مه‌ریكا به‌هۆی هه‌ژمووونی دۆلاره‌وه‌ گه‌وره‌ بووه‌، ئه‌گه‌ر نرخی دۆلار له‌ به‌رانبه‌ر دراوی وڵاتانی وه‌ك چین و ژاپۆن و ئوسترالیا و مالیزیا و به‌رازیل و ئه‌رجه‌نتیندا پاشه‌كشه‌ بكات، ئه‌گه‌ری هه‌ره‌سهێنانی ئابووریی ئه‌مه‌ریكا بابه‌تێكی چاوه‌ڕوانكراوه‌، چونكه‌ پشتیوانی ئابووریی ئه‌مه‌ریكا زیاتر كاغه‌زی دۆلاره‌، نه‌ك سه‌رمایه‌ی ڕاسته‌قینه‌ی ئابووریی و دارایی، قه‌یرانی ئه‌م دواییه‌ی ئه‌مه‌ریكا كه‌ مه‌ترسیدارتر بوو له‌ قه‌یرانی 1929 ئه‌م ڕاستيیه‌ی بۆ ئابوورییناسان باشتر ڕوونكرده‌وه‌، كه‌ ئه‌وه‌ ده‌كرێ پسپۆڕانی ئه‌و بواره‌ باشتر شــرۆڤه‌ی بكه‌ن‌.

به‌ هاتنی دۆناڵد ترامپ سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریكا له‌ ناوچه‌كه‌دا هیچ گۆڕانكارییه‌كی به‌سه‌ردا نه‌هاتووه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌یبینین درێژه‌دانه‌ به‌هه‌مان ســـتراتیژی نوێی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان، ترامپ بۆ گه‌مارۆدانی ئابووریی چین، سه‌ره‌تا هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ڕێكه‌وتنامه‌ی له‌گه‌ڵ ڕێكخراوی ئابووریی (ئاسیان) ڕاگه‌یاند، كه‌ یه‌كێكه‌ له‌ بازاڕه‌ گه‌وره‌ ئابوورییه‌كانی باشووری خۆرهه‌ڵاتی ئاسیا، دوای ئه‌وه‌ش بۆ ڕاگرتنی گه‌شه‌ی ئابووریی چین و گه‌مارۆدانی؛ له‌و ناوچه‌یه‌دا قه‌یرانه‌كانی قوڵتر كرده‌وه‌، له‌بری گفتوگۆ ڕێگه‌ی هه‌ڕه‌شه‌ی له‌ دژی كۆریای باكوور گرته‌به‌ر، ئه‌مه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كانی چین له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكا و هاوپه‌یمانه‌كانیدا – به‌ تایبه‌تی كۆریای باشوور و ژاپۆن – تێكده‌دات، كه‌ ناوچه‌یه‌كی گرنگن بۆ گه‌شه‌كردنی ئابووریی چین، ناردنی گه‌شتیگه‌لی ئه‌مه‌ریكا و هێزه‌ ستراتیژییه‌كانی بۆ ده‌ریای چین و تایوان و گێچه‌ڵ به‌ چین نیشانه‌یه‌كی ترن له‌ ده‌ركه‌وته‌كانی ئه‌و سیاسه‌ته‌ نوێیه‌، گه‌رچی سه‌رهه‌ڵدانه‌وه‌ی كێشه‌ی مسوڵمانانی بۆرما؛ درێژه‌ی سیاسه‌تێكی دڕندانه‌ی سستمی سه‌ربازیی ئاینیی ئه‌و وڵاته‌ن، به‌ڵام پڕچه‌ك كردنی ئه‌و ڕژێمه‌ له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌، نیشانه‌یه‌كی تره‌ بۆ ئه‌وه‌ی له‌ باشووری چینه‌وه‌ گرفتێكی تر بخوڵقێنرێت، كه‌ گومانی ئه‌وه‌ی لێده‌كرێت جارێكی تر ئه‌مه‌ریكا چه‌كی جیهادی مسوڵمانان بۆ وه‌رگرتنه‌وه‌ی مافه‌كانیان له‌ بۆرما، هه‌روه‌كو چه‌كی موجاهیدینی ئه‌فغان به‌كاربهێنێت بۆ تێكدانی ئاسایشی جیۆپۆلۆتیكی چین، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی كۆمپانیای ئارامكۆی سعودييه‌‌، به‌نێو خاكی ویلایه‌تی ڕاخین (ئاراكان)ی مسوڵماننشیندا بۆرییه‌كی نه‌وتی ڕاكێشاوه‌ بۆ چین و ڕۆژانه‌(200) هه‌زار به‌رمیل نه‌وت بۆ باشووری چین ده‌گوێزێته‌وه‌، كه‌ ئه‌گه‌ر نائارامیيه‌كانی ئاراكان به‌رده‌وام بێت، ده‌بێته‌ هه‌ڕه‌شه‌ له‌سه‌ر ئابووریی چین له‌و ناوچه‌یه‌دا.

جگه‌ له‌وانه‌ش دۆناڵد ترامپ به‌ڕاشكاویی سیاسه‌تی خۆی له‌ دژی پاكستان ڕاگه‌یاند، به‌وه‌ی كه‌ ئه‌و وڵاته‌ لانكه‌ی تیرۆره‌، كه‌ له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ریكا ئه‌وه‌ (40) ساڵه‌ پاكستانی وه‌ك وێستگه‌ی كاره‌ هه‌واڵگرییه‌ ستراتیژییه‌كانی به‌كارهێناوه‌، سه‌رده‌مێك له‌ دژی یه‌كێتی سۆڤیه‌ت به‌ هه‌زاران موجاهیدی عه‌ره‌بی و ئیسلامیی له‌و وڵاته‌دا كۆكرده‌وه‌ بۆ پشتیوانیی له‌ ئه‌فغانیه‌كان و به‌ ئاشكرا تفاق و چه‌كی پێشكه‌وتووی بۆ دابین ده‌كردن، ئه‌مه‌ش بۆ گوشار خستنه‌ سه‌ر یه‌كێتی سۆڤیه‌ت و تۆڵه‌سه‌ندنه‌وه‌ی جه‌نگی ڤێتنام كه‌ سۆڤیه‌ت پشتیوانیی ده‌كرد، دواتریش ئه‌وه‌ پلانی (CIA) و ده‌زگای هه‌واڵگریی سعودیه‌ و ئیمارات بوون كه‌ پشتیوانییان له‌ بزووتنه‌وه‌ی تالیبان كرد و پاكستانیشیان هاندا بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌، كه‌ دواتر ئه‌نجامه‌كه‌ی به‌ چیرۆكی 11ی سێپته‌مبه‌ر و سه‌رهه‌ڵدانی قاعیده‌ كۆتایی هات. كه‌چی ترامپ ڕایگه‌یاند هیندستان دۆستی ستراتیژیی ئه‌مه‌ریكایه ‌و له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاته‌دا جه‌نگی تیرۆر ده‌كات، گله‌یی له‌ پاكستان كرد كه‌ بۆته‌ ناوه‌ندی تیرۆر و ئه‌مه‌ریكا ناچاره‌ لێی دووربكه‌وێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ئاماژه‌یه‌كی تره‌ بۆ ئه‌وه‌ی دووژمنی دێرینی چین – واته‌ هیندستان – له‌ دژی پاكستانی نزیك له‌ چین به‌هێز بكات و به‌وشێوه‌یه‌ش، وڵاتێكی گه‌وره‌ی وه‌ك هیندستان كه‌ له‌ ڕووی دانیشتوانه‌وه‌ نزیكه‌ له‌ چین و خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆم و ئابوورییه‌كی گه‌شه‌كردووه‌ و په‌یوه‌ندییه‌كی ستراتیژی نوێی – سیاسیی و ئابووریی و سه‌ربازیی و ته‌كنه‌لۆژیی له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا واژۆكردووه‌، نیشانه‌یه‌كی تره‌ له‌ گه‌مارۆدانی چین و ترساندنی ئه‌و وڵاته‌ بۆئه‌وه‌ی له‌ ڕووی ئابوورییه‌وه‌ پاشه‌كشه‌ی پێ بكات له‌ به‌رانبه‌ر دۆلاره‌وه‌.

هه‌مان سیاسه‌تی ئه‌مه‌ریكا له‌ ئه‌مه‌ریكای لاتیندا دووباره‌ ده‌بێته‌وه‌، دوای ماوه‌یه‌كی زۆر به‌ سه‌رگه‌رمبوونی ئه‌مه‌ریكا به‌ په‌لهاویشتن به‌ره‌و ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات و گه‌مارۆدانی ڕووسیا و سیاسه‌تی خوڵقاندنی قه‌یران له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، واجارێكی تر ده‌زگای هه‌واڵگریی ئه‌مه‌ریكا به‌شێوه‌یه‌كی جدیی گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ وڵاتانی ئه‌مه‌ریكای باشوور، به‌ ئاشكرا ترامپ هه‌ڕه‌شه‌ی سه‌ربازیی له‌ ڤه‌نزوێلا ده‌كات، دوای ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كان له‌كۆتایی سه‌رده‌می ئۆباما له‌گه‌ڵ كوبادا، وا خه‌ریكه‌ جارێكی تر به‌ره‌و پچڕان ده‌چێته‌وه‌، له‌ به‌ڕازیل ده‌زگای (CIA) كوده‌تایه‌كی سپی به‌سه‌ر (دیلما ڕۆسیف)دا كرد، كه‌ سه‌رۆكی نوێ (میشێل تامر) یه‌كێكه‌ له‌ پیاوه‌كانی (CIA) له‌ به‌ڕازیلدا، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌، كه‌ لۆلا داسیلڤا و دیلما ڕۆسیف گه‌وره‌ترین بازدانی ئابوورییان له‌ به‌ڕازیل تۆماركرد، كه‌ ئه‌و وڵاته‌یان له‌ قه‌رزی 106 ملیار دۆلاره‌وه‌ ڕزگار كرد بۆ زلهێزێكی ئابووریی له‌ كیشوه‌ری ئه‌مه‌ریكای باشووردا، كه‌چی ئێستا به‌ سیناریۆی گه‌نده‌ڵیی ده‌یانده‌نه‌ دادگا، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ سه‌رۆكی نوێ له‌ ماوه‌یه‌كی زۆر كورتدا گه‌نده‌ڵیيه‌كانی ئه‌وه‌نده‌ زۆرن، میدیای به‌ڕازیليی و ڕای گشتیی له‌ دژی به‌ده‌نگ هاتوون، هه‌ڕه‌شه‌كانی (CIA) بۆ سه‌ر ڕژێمه‌ چه‌پیی و گه‌لییه‌كانی ئه‌مه‌ریكای باشوور و ناوه‌ڕاست به‌رده‌وامه‌ و ئه‌مه‌ ده‌ری ده‌خات؛ ئه‌مه‌ریكا گه‌ڕاوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌و ناوچه‌یه ‌و ده‌یه‌وێت بۆ جارێكی تر سه‌رده‌می سستمه‌ دیكتاتۆرییه‌كانی پێشوو به‌رهه‌م بهێنێته‌وه‌، كه‌ چه‌ندین جه‌نگی خوێناويی و كوده‌تای له‌ سلڤادۆر و هیندۆراس و پاناما و نیكاراگوا و ئه‌رجه‌نتین و بۆلیڤیا و شیلیدا به‌رهه‌مهێنا.  

ئه‌م ستراتیژه‌ نوێیه‌ی ئه‌مه‌ریكا په‌یوه‌ندیی به‌ چاره‌نووسی ئه‌و وڵاته‌وه‌ هه‌یه‌، بۆیه‌ تا ماوه‌یه‌ك له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست پاشه‌كشه‌ ده‌كات، ئه‌و پاشه‌كشه‌یه‌ له‌سه‌دا سه‌د نیه‌، به‌ڵام وه‌كو ده‌رده‌كه‌وێت به‌ ڕه‌زامه‌ندیی ئیسرائیل و ڕازیبوونی ئه‌و بۆشاییه‌ی ئه‌مه‌ریكا له‌لایه‌ن ڕووسیاوه‌ پڕ ده‌كرێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌مه‌ریكا نایه‌وێت ئه‌و بۆشاییه‌ له‌لایه‌ن توركیا و ئێرانه‌وه‌ پڕ بكرێته‌وه‌، بۆیه‌ ده‌بینین ئێران و توركیا و له‌م دواییه‌شدا سعودییه‌كان له‌م سیاسه‌ته‌ی ئه‌مه‌ریكا تێگه‌یشتوون و ده‌یانه‌وێت بۆ چاره‌سه‌ری كێشه‌كانی ئه‌م ناوچه‌یه‌ له‌گه‌ڵ ڕووسیادا هاوكاریی بكه‌ن.

سه‌رۆكی نوێی سه‌رمایه‌دار (ترامپ) بنه‌مایه‌كی نوێی بۆ پشتیوانیی ئه‌مه‌ریكا بۆ وڵاتانی هاوپه‌یمانی داناوه‌، ئه‌ویش وه‌رگرتنی باج و سه‌رانه‌ و تێچوونی پاراستنیانه‌، واته‌ ئه‌مه‌ریكا ئه‌ندامانی ناتۆش له‌و حاڵه‌ته‌دا ده‌پارێزێت كه‌ ئه‌وان تێچوونی ئۆپه‌راسیۆنه‌كانی ئه‌مه‌ریكا دابین بكه‌ن، هه‌ر بۆیه‌ سعودیه‌ی ناچاركرد بۆ پشتیوانیكردنی به‌رانبه‌ر به‌ وه‌همی هه‌ڕه‌شه‌ی ئێران ده‌بێ پڕۆتۆكۆلێكی 460 ملیار دۆلاریی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكادا واژۆ بكات. ئه‌مه‌ش ده‌ریده‌خات كه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌م قۆناغه‌دا و له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا جگه‌ له‌ ئیسرائیل و ئه‌و وڵاتانه‌ش كه‌ تێچوونی سوپای ئه‌و وڵاته‌ دابین ده‌كه‌ن، وه‌كو جاران بێبه‌رانبه‌ر شه‌ڕ به‌رپا ناكات، مه‌گه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌ ستراتیژییه‌كانی بكه‌وێته‌ مه‌ترسییه‌وه‌، ئه‌وه‌ش دووباره‌ به‌شێوه‌یه‌ك به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ وڵاته‌ پاشكۆكانی له‌ ناوچه‌كه‌دا گرێداوه‌، كه‌ هه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییه‌كی ئه‌مه‌ریكا به‌ به‌رژه‌وه‌ندیی خۆیان بزانن و ئاماده‌بن له‌بری ئه‌و جه‌نگی بۆ به‌رپا بكه‌ن.

ئه‌مه‌ یه‌كه‌مجار نیه‌ كه‌ ئه‌مه‌ریكا ئه‌م سیاسه‌ته‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا په‌یڕه‌و ده‌كات، له‌ دوای جه‌نگی دووه‌می جیهانیی كه‌ ئینگلیز زۆربه‌ی زه‌وییه‌ داگیركراوه‌كانی له‌ جیهاندا له‌ ده‌ستدا، ئه‌مه‌ریكا وه‌ك وڵاتێكی زلهێز ده‌ركه‌وت، ماوه‌یه‌كی پێویست بوو تا كۆنترۆڵی خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست بكات، بۆیه‌ له‌وماوه‌یه‌دا پشتیوانی له‌ به‌ریتانیا ده‌كرد بۆ پڕكردنه‌وه‌ی ئه‌و بۆشاییه‌، بۆئه‌وه‌ی گه‌لانی ناوچه‌كه‌ سستمی دیموكراسیی و دڵخوازی خۆیان دروست نه‌كه‌ن، هه‌ربۆیه‌ ده‌بینین ئینگلیزه‌كان له‌بری ئه‌مه‌ریكا ماوه‌ی زیاتر له‌ 10 ساڵ له‌گه‌ڵ شۆڕشی گه‌لانی ناوچه‌كه‌دا ڕووبه‌ڕووبوونه‌وه‌، تا ئه‌مه‌ریكا به‌ته‌واویی له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌ركه‌وت و به‌ریتانیا به‌ته‌واویی پاشه‌كشه‌ی كرد، ئێستا كاراكته‌رێكی گرنگی وه‌ك ئیسرائیل له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا هه‌یه‌، به‌ڵام به‌هۆی نه‌بوونی توانای مرۆییه‌وه‌ ناتوانێت ئه‌و بۆشاییه‌ پڕ بكاته‌وه‌، گه‌رچی دیكتاتۆران كێبه‌ركێیانه‌ بۆ هاوپه‌یمانێتیی ئه‌و قه‌واره‌یه،‌ به‌ڵام گه‌لانی مسوڵمانیش قبوڵی ناكه‌ن، بۆیه‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌یه‌وێت بۆشایی خۆی به‌ ڕووسیا پڕ بكاته‌وه‌، بۆئه‌وه‌ی توركیا سه‌رله‌نوێ وه‌ك عوسمانیی نوێ سه‌ر هه‌ڵنه‌داته‌وه‌ و ئێرانیش به‌رده‌وام له‌ شه‌ڕی تائیفیدا بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی فارس و شیعه‌ به‌رده‌وامبێت و سه‌ریشنه‌كه‌وێت، ڕووسیاش له‌م قۆناغه‌دا نه‌ له‌ ڕووی ئابووریی و نه‌ له‌ ڕووی سه‌ربازییه‌وه‌ ناتوانێت مه‌ترسیی بێت بۆ سه‌ر ئه‌مه‌ریكا، بۆیه‌ به‌ ته‌نسیقی ته‌واو له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا ئیداره‌ی ئه‌و بۆشاییه‌ ده‌كه‌ن كه‌ ئه‌مه‌ریكا له‌ پاشه‌كشه‌یدا دروستیكردووه‌. ئه‌ڵبه‌ته‌ ئه‌م پاشه‌كشه‌یه‌ له‌سه‌دا سه‌د نیه‌، به‌ڵكو ئه‌مه‌ریكا ده‌یه‌وێت وه‌ك كاراكته‌رێكی نێوده‌وڵه‌تیی له‌گه‌ڵ ئه‌م ناوچه‌یه‌دا ڕه‌فتار بكات، نه‌ك وه‌ك جاران هه‌میشه‌ له‌ جه‌نگ و كوشتار و شه‌ڕی بێ ئه‌نجامدا بێت؛ وه‌كو ئه‌وه‌ی تائێستاش له‌ ئه‌فغانستان و عێراقدا پێیه‌وه‌ گرفتاره‌.

 

ئێران و خۆرئاوا و ناوچه‌كه‌:

ئێران پێگه‌یه‌كی گرنگی جیۆپۆلۆتیكی هه‌یه‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، كه‌ زۆر ستراتیژییه‌، چونكه‌ ده‌ڕوانێت به‌سه‌ر كه‌نداوی فارس و ده‌ریای خه‌زه‌ردا، كه‌ هه‌ردوو ناوچه‌كه‌ له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كیيه‌كانی وزه‌ی جیهانن، به‌تایبه‌تی ئێران هه‌ژموونێكی سه‌ربازیی هه‌یه‌ به‌سه‌ر گه‌رووی هورمزداو له‌ هه‌ركاتێكدا ده‌توانێت كۆنترۆڵی بكات، جگه‌له‌وه‌ش بۆ وڵاته‌ داخراوه‌كانی ئاسیای ناوه‌ڕاستیش نزیكترین و گرنگترین ڕێگه‌یه‌ بۆ بازرگانیان و گه‌یشتن به‌ ده‌ریا، ئه‌مه‌ش بۆ خۆی هه‌ژموونی ئێران له‌و ناوچه‌ گرنگه‌دا به‌هێزتر ده‌كات، به‌تایبه‌تی له‌ ڕووی زمان و كلتوور و شارستانیه‌تیشه‌وه‌ هه‌ر له‌ كۆنه‌وه‌ ئێران و ئه‌و ناوچه‌یه‌ پێكه‌وه‌ هاوبه‌ش بوون. ئه‌م پێگه‌ ستراتیژییه‌ی ئێران بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕژێمی پاشایه‌تیی له‌و وڵاته‌دا – له‌ ده‌ره‌وه‌ی ناتۆدا – بكاته‌‌ گرنگترین هاوپه‌یمانی ئه‌مه‌ریكا و خۆرئاوا له‌ جه‌نگی سارد و بۆ گه‌مارۆدانی سۆڤیه‌ت سوودێكی زۆری هه‌بێت. گه‌رچی له‌ دوای هه‌ره‌سهێنانی بلۆكی كۆمۆنیستیی جه‌مسه‌رگیریی جیهانیی گۆڕانكاریی زۆری به‌سه‌ردا هات، به‌ڵام پێگه‌ی ئێران به‌ هه‌مان گرنگیی جاران مایه‌وه‌.

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران به‌سه‌ر سستمی پاشایه‌تیدا، په‌یوه‌ندییه‌كانی ئێران و خۆرئاوا هه‌ندێ گۆڕانكاریی به‌سه‌ردا هات، به‌ڵام گۆڕانكارییه‌كانی ئێران له‌گه‌ڵ وڵاتانی خۆرئاوادا نیسبین و له‌ وڵاتێكه‌وه‌ بۆ وڵاتێكی تر جیاوازییان هه‌یه‌. سه‌ره‌تا ئه‌وه‌ ڕاستیيه‌كی حاشا هه‌ڵنه‌گره‌ كه‌ سه‌رۆك جیمی كارته‌ری سه‌رۆكی ئه‌مه‌ریكا، نه‌رمیيه‌كی زۆری نیشاندا، گه‌رچی لایه‌نگرانی سستمی ولایه‌تی فه‌قیه ساڵانێكه‌ درووشمی مه‌رگ بۆ ئه‌مه‌ریكا (مرگ بر آمریكا) یان به‌رزكردۆته‌وه‌، به‌ڵام له‌ڕاستیدا ئه‌مه‌ریكا نه‌رمیی نیشاندا و فه‌ره‌نساش له‌ پشتی ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی ڕاوه‌ستا و گه‌شتی گه‌ڕانه‌وه‌ی له‌ پاریس بۆ تاران نیشانه‌یه‌كی ڕوونی ئه‌و پشتیوانیه‌یه‌، هه‌روه‌ها ڕادیۆی (BBC) فارسی به‌جۆرێك ببووه‌ لایه‌نگری ئایه‌توڵڵا كه‌ هیچ گومانێكی بۆ پشتیوانیی به‌ریتانیا بۆ ئه‌و شۆڕشه‌ نه‌هێشبووه‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ ئایه‌توڵڵا (حوسه‌ین عه‌لی مونته‌زری) جێگری ئیمام خومه‌ینی؛ له‌باره‌ی گرتنی دیپلۆماته‌ ئه‌مه‌ریكیيه‌كانی باڵێۆزخانه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌ تاران و مه‌سه‌له‌ی به‌ردانیان ده‌ڵێت: من به‌ ئیمام خومه‌ینیم گوت، با ئێمه‌ به‌ ئازادكردنی دیپلۆماته‌ ده‌ستبه‌سه‌ره‌كان؛ هه‌لێكی تر بده‌ینه‌ سه‌رۆك جیمی كارته‌ر بۆئه‌وه‌ی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كانی ئه‌مه‌ریكادا سه‌ركه‌وێته‌وه‌، چونكه‌ ئه‌و نه‌رمیيه‌كی باشی نواند بۆ سه‌ركه‌وتنی شۆڕش، به‌ڵام ئیمام گوتی: ئه‌م قسه‌ غه‌یبیانه‌ی كه‌ تۆ شاره‌زایت – كه‌ كارته‌ر له‌ ڕیگان باشتره‌ ئێمه‌ شاره‌زای نین(1).

ئێران له‌گه‌ڵ وڵاتانی یه‌كێتی ئه‌وروپادا په‌یوه‌ندییه‌كانی به‌رده‌وامبوون، به‌تایبه‌تی له‌كاتی ململانێی خۆرهه‌ڵات و خۆرئاوادا؛ نه‌یانده‌ویست ئێران به‌لای سۆڤیه‌تدا بشكێته‌وه‌، دوای هه‌ره‌سی سۆڤیه‌تیش به‌هۆی پێگه‌ی جیۆسیاسیی ئێرانه‌وه‌ ئه‌وروپاییه‌كان سوورن له‌سه‌ر باشیی په‌یوه‌ندییه‌كانیان له‌گه‌ڵ ئێراندا و باشترین نمونه‌ش سه‌رخستنی گفتوگۆی ئه‌تۆمیی (5 + 1) بوو، كه‌ ڕاسته‌وخۆ دوای واژۆكردنی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌؛ كۆمپانیا ئه‌وروپاییه‌كان گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ وه‌به‌رهێنان بۆ ئه‌و وڵاته‌، به‌ تایبه‌تی ئه‌ڵمان و فه‌ڕه‌نسیه‌كان له‌وه‌دا قه‌باره‌ی چالاكيیه‌ ئابووریی و وه‌به‌رهێنانه‌كانیان به‌ ده‌یان ملیار یۆرۆ مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت. دواجار ڕێكه‌وتنی ئه‌تۆمی داننانه‌ به‌ ڕۆڵی جیۆسیاسیی ئێراندا، كه‌ ساڵانێكی دوورو درێژه‌ ده‌یه‌وێت له‌ناوچه‌كه‌دا وه‌ك وڵاتێكی گه‌وره‌ مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت.

ترامپ و ڕێكه‌وتنامه‌ی ئه‌تۆمیی

خۆرئاوا و ئێران له‌ گفتوگۆی ئه‌تۆمیدا یارییه‌كی جوانیان پێشكه‌ش كرد، كه‌ ڕای گشتیی جیهانیان گه‌یاندبووه‌ ئه‌و بڕوایه‌ی كه‌ جه‌نگ له‌ نێوانیاندا نزیكبووه‌ته‌وه‌، بۆیه‌ هه‌موان داوای گه‌یشـتن به‌و ڕێكه‌وتنه‌یان ده‌كرد، كه‌ دواجار به‌ واژۆكردنی ڕێكه‌وتنه‌كه‌؛ ســـیناریۆكه‌ وای نیشاندا كه‌ خۆرئاواو ئێران كارێكی ژیرانه‌یان كردووه‌، بۆیه‌ هه‌موو وڵاتانی جیهان به‌گشتیی و ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تییش پشـتیوانییان لێكرد.

به‌ڵام هاتنی دۆناڵد ترامپ خاڵێكی وه‌رچه‌رخان بوو بۆ دووباره‌ هێنانه‌وه‌ به‌رباسی ڕێكه‌وتنه‌كه‌، چونكه‌ ناوبراو له‌ هه‌ڵمه‌ته‌كانی هه‌ڵبژاردندا ڕایگه‌یاند" له‌ مێژووی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كاندا ئه‌مه‌ خراپترین ڕێكه‌وتنه‌ كه‌ واژۆ كرابێت، بۆیه‌ له‌كاتی گه‌یشتنی به‌ پۆستی سه‌رۆكایه‌تی هه‌ڵیده‌وه‌شێنێته‌وه‌"، ئه‌وه‌ چه‌ند مانگه‌ مه‌سه‌له‌ی هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ و مانه‌وه‌ی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ له‌ خۆرئاوا به‌گشتیی و ئه‌مه‌ریكا به‌تایبه‌تیی بووه‌ته‌ پرسێكی گه‌رم. ئێرانیيه‌كانیش ده‌ڵێن" مانه‌وه‌ی ئێران له‌و ڕێكه‌وتنه‌دا به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ مانه‌وه‌ی ئه‌مه‌ریكاوه‌؛ به‌ ده‌رچوونی ئه‌مه‌ریكا ئێرانیش به‌ هه‌ڵوه‌شاوه‌ی له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات".

ئه‌م ڕێكه‌وتنه‌ بۆ ئه‌مه‌ریكا و ئێران سوودی هه‌بوو، چونكه‌ وایان نیشاندا جیهان هێشتا به‌ زمانی دیپلۆماسـیه‌ت كێشه‌كانی چاره‌سه‌ر ده‌كات، له‌لایه‌كی تریش خۆرئاوا به‌بیانووی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ گه‌مارۆی سه‌ر ئێرانیان شكاند و كۆمپانیاكانیان گه‌ڕانه‌وه‌ بازاڕی وه‌به‌رهێنانی ئه‌و وڵاته‌ گرنگه‌، ته‌نانه‌ت كۆمپانیاكانی ئه‌مه‌ریكاش؛ بۆ نمونه‌ (بۆینگ) له‌ گرێبه‌ستێكیدا بۆ نوێكردنه‌وه‌ و نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی هێڵی ئاسمانیی ئێران نزیكه‌ی 22 ملیار دۆلار قازانج ده‌كات.

جا هه‌روه‌كو واژۆكردنی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ شه‌رعیه‌تی دایه‌ چالاكیيه‌ ئه‌تۆمیه‌كانی ئێران و ڕۆڵی ئه‌و وڵاته‌ له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا و به‌ ته‌نسیقێكی ته‌واو شه‌ڕی قڕكردنی سوننه‌یان له‌ شام و عێراق به‌ڕێوه‌برد، هه‌رواش ئه‌گه‌ر ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ هه‌ڵوه‌شـێنرێته‌وه‌، شه‌رعیه‌ت به‌ ئێران ده‌دات و ده‌یكاته‌ هێمای سـته‌م لێكراویی؛ كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ویش ڕێكه‌وتنه‌كه‌ هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌، زیاتر ئه‌مه‌ریكا تۆمه‌تبار ده‌كرێت نه‌ك ئێران، هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ش ده‌سكه‌وتی گه‌وره‌ی ده‌بێت بۆ ئه‌مه‌ریكا و ئێران و ئیسرائیل، پرسیار ده‌كرێت بۆچی؟ بۆ هه‌ر یه‌كه‌یان به‌م شێوه‌یه‌:

ئه‌مه‌ریكا: ئه‌مه‌ریكا چه‌ندین ساڵه‌ به‌ ترساندنی وڵاتانی كه‌نداو له‌ ئێران، بایی سه‌دان ملیار دۆلار چه‌كی پێ فرۆشتوون و كۆمپانیاكانی چه‌كسازیی گه‌شه‌ی ئێجگار گه‌وره‌یان كردووه‌، كه‌واته‌ ئه‌مه‌ریكا به‌ به‌رانبه‌ر پارێزگاریی سیاسیی و ئه‌منيی و سه‌ربازیی ئه‌و ڕژێمانه‌ ده‌كات، كه‌ ئه‌گه‌ر ڕێكه‌وتنه‌كه‌ هه‌ڵوه‌شێته‌وه‌ و ئێران ببێته‌ خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆم، ئه‌و وڵاتانه‌ به‌ فه‌رمیی داوا له‌ ئه‌مه‌ریكا ده‌كه‌ن له‌ ئێران بیانپارێزێت، ئه‌مه‌ش ئه‌و خواسته‌ی ترامپ ده‌هێنێته‌دی كه‌ به‌بێ به‌رانبه‌ر ئه‌مه‌ریكا ئه‌و كاره‌ ناكات، كه‌واته‌ سه‌دان ملیار دۆلار ده‌رژێته‌ خه‌زێنه‌ی ئه‌مه‌ریكاوه‌، چونكه‌ وڵاتانی كه‌نداو جگه‌ ئه‌و ڕێگه‌یه‌ بۆ پاراستنی بنه‌ماڵه‌ خێڵه‌كیه‌كانیان ڕێگه‌یه‌كی تریان له‌به‌رده‌مدا نیيه‌.

ئێران: بهنمایشی مه‌زڵومیه‌تی خۆی ڕایده‌گه‌یه‌نێت چه‌كه‌كه‌ی بۆ پارێزگاریی وڵاته‌ و بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی دووژمنه‌كانیيه‌تی، بۆیه‌ تاڕاده‌یه‌ك ئه‌م زمانه‌ی له‌ كۆمه‌ڵی نێوده‌وڵه‌تیشدا قبوڵ ده‌كرێت، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ به‌یه‌كلایه‌نه‌ هه‌ڵوه‌شێنرێته‌وه‌، له ‌ڕووی ناوچه‌كه‌شه‌وه‌ ئێران زیاتر ده‌ستیكراوه‌ ده‌بێت بۆ نوێكردنه‌وه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی فارسيی و مه‌زهه‌بیی، له‌ فۆرمی نوێی شا ئیسماعیلی سه‌فه‌ویدا، كه‌ ساڵانێكه‌ له‌ ناوچه‌كه‌دا كاری بۆ ده‌كات، تاڕاده‌یه‌كیش چه‌كی ئه‌تۆمی هاوسه‌نگی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكا و ئیسرائیلدا بۆ دروستده‌كات، كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ش دژی هه‌ژموونی ئێران نین و ئێرانیش گه‌مه‌كه‌ باش تێده‌گات و هێڵه‌ سووره‌كانی ئه‌وان نابه‌زێنێت.

ئیســـرائیل: له‌كاتێكدا ئێران ببێته‌ خاوه‌نی چه‌كی ئه‌تۆمیی، هه‌ڕه‌شه‌ی به‌كارهێنانیشی بكات، ئه‌وا سعودیه‌ و ئیمارات و وڵاتانی كه‌نداو بۆئه‌وه‌ی خۆیان بپارێزن، زیاتر به‌ره‌و ئیسرائیل ده‌چن و داوای پاراستنی خۆیان ده‌كه‌ن له‌لایه‌ن ئه‌و قه‌واره‌وه‌، واته‌ ئه‌وه‌ی ده‌یان ساڵه‌ خۆرئاوا و ئیسرائیل ده‌یخوازن؛ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا ڕووده‌دات و دان به‌ شه‌رعیه‌تی ئه‌و قه‌واره‌یه‌دا ده‌نێن، به‌مه‌ش بازاڕێكی گه‌وره‌ی ئابووریی له ‌به‌رده‌می ئیسرائیلدا ده‌كرێته‌وه‌ كه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا سه‌دان ملیار دۆلار به‌ چالاكیی بازرگانیی چه‌ك و شمه‌كی ئابووریی تر ده‌ڕژێنێته‌ گه‌نجینه‌ی دارایی ئیسرائیله‌وه‌. هه‌ر ئه‌م قۆناغه‌شه‌ كه‌ ده‌بێته‌ هۆی گه‌ڕاندنه‌وه‌ی زه‌وی مووژده‌ پێدراو(أرض المیعاد) كه‌ به‌خوێندنه‌وه‌ی سه‌هیۆنیانه‌ی ته‌ورات ده‌بێت ڕووبدات، واته‌ كۆنترۆڵكردنی نیل تا فورات، كه‌ دیاره‌ سه‌ره‌تاكانی ده‌ركه‌وتوون. ئه‌وه‌شمان له‌بیر نه‌چێت چه‌ند ساڵێكه‌ سعوديیه‌كان له‌ دژی گه‌شه‌كردنه‌وه‌ی توركیا و بزووتنه‌وه‌ ئیسلامیيه‌كه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌گه‌ڵ ئیسرائیلدا هاوئاهه‌نگن، ئه‌وه‌ بوو بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ و ئاساییكردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانیان، لیوا ئه‌نوه‌ر عیشقی سه‌رۆكی پێشووی ده‌زگای هه‌واڵگریی سعوديیه‌؛ له‌گه‌ڵ شاندێكی 40 كه‌سیی له‌ هه‌موو چین و توێژه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ چوونه‌ ئیسرائیل و له‌وێوه‌ داوای ئاسایی كردنه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی سعودیيه‌ و قه‌واره‌ی ئیسرائیلیان كرد، هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ڕێكه‌وتنه‌كه‌ ئه‌و هه‌وڵه‌ خێراتر ده‌كات.

ئاماژه‌كان به‌ره‌و ئه‌وه‌ن كه‌ پێده‌چێت هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و ڕێكه‌وتنه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌ ته‌نیا په‌یوه‌ندیی به‌كاته‌وه‌ هه‌بێت، ده‌نا ئه‌وه‌ گه‌مه‌یه‌كی تره‌ بۆ سیناریۆیه‌كی دۆزه‌خیانه‌ی تر، بۆ زیاتر له‌ناوبردنی هیواو ئاواتی گه‌لانی ئازادیخوازی ناوچه‌كه‌؛ بۆ گه‌یشتن به‌ سستمی دڵخوازی خۆیان.

 

ئێران و به‌رده‌وامیی ستراتیژه‌كه‌ی:

مه‌سه‌له‌ی هه‌ژموونی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌دا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می ئیمپراتۆریه‌تی هه‌خامه‌نشيی و ئه‌شكانیی و ساسانیی، هه‌ربۆیه‌ش له‌ سه‌رده‌می په‌هله‌ویدا كه‌ دوا زنجیره‌ی ده‌سه‌ڵاتی پاشایه‌تیی بوو له‌و وڵاته‌دا، به‌رده‌وام ئێران خۆی به‌ خاوه‌نی كه‌نداوی فارس و وڵاتانیشی زانیووه‌، به‌تایبه‌تی دوای ئه‌وه‌ی به‌ریتانیا له‌ به‌حره‌ین پاشه‌كشه‌ی كرد، ئێران داوای گه‌ڕانه‌وه‌ی ئه‌و وڵاته‌ی ده‌كرد بۆ سه‌ر قه‌ڵه‌مڕه‌وه‌كه‌ی  و به‌ به‌شێك له‌ خاكی ئێرانیان ناو ده‌برد(2)، هه‌ر هه‌مان كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ده‌سه‌ڵاتی ڕژێمی پاشایه‌تیی بوو به‌سه‌ر كه‌نداوی فارسدا؛ له‌ دوای به‌ریتانیيه‌كان ئێران وه‌ك پارێزه‌ری ئاسایشی ناوچه‌كه‌ ده‌ركه‌وت، هه‌ربۆیه‌ له‌ سه‌ركوتكردنی شۆڕشگێڕه‌ چه‌پڕه‌وه‌كانی ناوچه‌ی زوفار(الظفار)دا محه‌مه‌د ڕه‌زا په‌هله‌وی؛ له‌سه‌ر داوای سوڵتان قابوس كوڕی سه‌عید؛ سوپای ئێرانی نارده‌ سه‌ڵته‌نه‌تی عومان و ئه‌و شۆڕشگێڕانه‌ی له‌ ساڵی 1975دا به‌ته‌واویی سه‌ركوت كرد؛ كه‌ داوای جیابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆییان ده‌كرد و له‌ ڕێگه‌ی یه‌مه‌نی باشووره‌وه‌ و به‌ یارمه‌تی موعه‌مه‌ر قه‌زافیی و پشتیوانیی سۆڤیه‌ت شۆڕشه‌كه‌یان له‌ ناوه‌ڕاستی شه‌سته‌كاندا هه‌ڵگیرساندبوو. كه‌واته‌ ئه‌مه‌ خواستێكی ئیمپراتۆرانه‌ی فارسییه ‌و سستمی نوێی كۆماری ئیسلامییش درێژه‌ پێده‌ریه‌تی.

هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشی ئه‌و وڵاته‌شه‌‌وه‌، درووشمی ناردنه‌ ده‌ره‌وه‌ی شۆڕش بۆ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ له‌لایه‌ن به‌رپرسانی كۆماری ئیسلامی ئێرانه‌وه‌ به‌رزكراوه‌ته‌وه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌و درووشمانه‌ تائێستاش به‌رده‌وامه ‌و ناوبه‌ناو جه‌ختی له‌سه‌ر ده‌كرێته‌وه‌، به‌كرده‌وه‌ش توانیویانه‌ كۆنترۆڵی به‌غدا و دیمه‌شق و به‌یروت و سه‌نعا بكه‌ن و شانازیشی پێوه‌ بكه‌ن.

ئایه‌توڵڵا مونته‌زری ده‌ڵێت:" له‌ سه‌ره‌تای شۆڕشدا چوومه‌ خزمه‌تی ئیمام خومه‌ینی و پێمگووت له‌ دنیادا نه‌ریتێكی سیاسیی و دیپلۆماسییه‌ كه‌ سستمه‌ نوێیه‌كان شاندی نیه‌ت پاكیی ده‌نێرنه‌ وڵاتانی دراوسێ و جیهانیی و دڵنیایان ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ به‌رژه‌وه‌ندیی هاوبه‌ش و ئاشتیی و برایه‌تیان به‌رده‌وام ده‌بێت، بۆیه‌ تكام وایه‌ شاندێكی له‌و شێوه‌یه‌ بنێریته‌ وڵاتانی ناوچه‌كه‌ و ئه‌و دڵنیاییه‌یان پێبده‌یت، به‌ڵام ئیمام ئه‌وه‌ی ڕه‌تكرده‌وه‌ و به‌ پێویستی نه‌زانی"(3)، دیاره‌ هه‌ر ماوه‌ی چه‌ند مانگ له‌ دوای سه‌ركه‌وتنی شۆڕش له‌لایه‌ك ئایه‌توڵڵا خومه‌ینی بۆ خۆی داوای ڕاپه‌ڕینی له‌ سوپای عێراقیی كرد له‌ دژی حیزبی به‌عس و له‌لایه‌كی تریش سادقی خه‌ڵخاڵیی (حاكمی شه‌رعی شۆڕش) ڕایگه‌یاند كه‌ به‌حره‌ین به‌شێكه‌ له‌ خاكی ئێران، كه‌ ئه‌م ترسانه‌ بوونه‌ بنه‌مای كێشه ‌و قه‌یرانی به‌رده‌وام له‌ چوار ده‌یه‌ی ڕابردوودا و تائێستاش به‌ گه‌رمیی به‌رده‌وامییان هه‌یه‌.

 

ئێران و كورد و پڕۆژه‌ی تائیفیی:

سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی گه‌لانی ئێران و كۆنترۆڵكردنی له‌لایه‌ن پیاوانی ئاینی شیعه‌ی دوانزه‌ ئیمامیيه‌وه‌، خاڵێكی وه‌رچه‌رخانی مێژووییه‌ بۆ زیندووكردنه‌وه‌ی ئه‌و مه‌زهه‌به‌ و په‌لهاویشـتنه‌وه‌ی، به‌تایبه‌تیی شـیعه‌ی دوانزه‌ ئیمامی له‌سه‌ر ده‌ستی پیاوانی ئاینیی فارسدا په‌ره‌یسه‌ند و چه‌سپێنرا، هه‌رچوار كتێبه‌كه‌ی فه‌رمووده(4)‌ له‌لای شیعه‌ی دوانزه‌ ئیمامیی له‌ سـه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی شیعه‌ی (بوه‌یهی)(5)دا نوسراون، كه‌واته‌ شه‌ڕی تائیفیی شیعه‌ مێژووه‌ فیكریی و پراكتیكیه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ سوننه‌ و قوتابخانه‌كه‌یدا زۆر كۆنتره‌ له‌ ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی، كه‌ هه‌ندێ به‌ هه‌ڵه‌ به‌ سه‌ره‌تای سه‌رهه‌ڵدانی شیعه‌ی ده‌زانن. كه‌ ده‌وڵه‌تی سه‌فه‌وی له‌ فۆڕمێكی نوێی تائفیدا سه‌ریهه‌ڵدایه‌وه ‌و بۆ جارێكی تر له‌ ناوه‌ڕاستی ئێراندا پاكتاوی مه‌زهه‌بی سوننه‌ی كرد و شاره‌كانی وه‌ك ئه‌سفه‌هان و شیراز و ڕه‌ی و ته‌برێزی گرته‌وه‌، كه‌ مه‌زه‌نده‌ ده‌كرێت له‌و قۆناغه‌دا یه‌ك ملیۆن سوننه‌ قڕكرابن، بیریس تۆمی بالێۆزی پورتوگال له‌ چین له‌ نێوان ساڵانی (1511 – 1512ز)دا سه‌ردانی ئێرانی كردووه‌ و له‌باره‌ی گه‌شته‌كه‌یه‌وه‌ نووسیویه‌تی: له‌ڕاستیدا شا ئیسماعیل هه‌ڵده‌سێت به‌ نۆژه‌نكردنه‌وه‌ی كه‌نیسه‌كانی ئێمه ‌و وێرانكردنی مزگه‌وتی سوننه‌كان، هه‌روه‌ك چۆن بوونه‌ته‌ هاوپه‌یمانی ئه‌وروپا له‌ دژی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی(6). جگه‌له‌وه‌ش ته‌نانه‌ت گوشاری سه‌فه‌وییه‌كان و هاوپه‌یمانێتیان له‌گه‌ڵ جیهانی كریستیانی ئه‌وروپادا؛ به‌تایبه‌تیی پورتوگاڵیه‌كان، بوونه‌ هۆی ڕاگرتنی له‌شكركێشی عوسمانیيه‌كان بۆ سه‌ر ئه‌وروپا و گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ جه‌نگی ناوخۆ له‌ خۆرهه‌ڵاتدا، كه‌ جه‌نگی چاڵدێران(1514ز) خاڵێكی وه‌رچه‌رخان بوو له‌و ململانێ 400 ساڵیه‌دا.

كورد وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی زیندووی ئه‌م ناوچه‌یه‌، ماوه‌یه‌كی زۆر قوربانیی ئه‌و ململانێ خوێناوییه‌ بووه‌، هه‌رچه‌نده‌ دواجار هاوپه‌یمانێتیان له‌گه‌ڵ عوسمانيیه‌كاندا پاراستوونی له‌و مه‌ترسیه‌ی كه‌ تووشی سوننه‌ی ئێران هات، گه‌رچی هه‌ندێ كه‌س واده‌زانن هۆكاری دووژمنایه‌تی شیعه‌ بۆ كورد؛ په‌یوه‌ندیی به‌ سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبیی و مه‌سه‌له‌ی ڕووخاندنی ده‌وڵه‌تی فاتیمیی شیعه‌وه‌ هه‌یه‌ له‌ میسردا، به‌ڵام مه‌سه‌له‌كه‌ له‌وه‌ قوڵتره‌، چونكه‌ كوله‌ینیی و توسیی و سه‌دوق كه‌ له‌ دانه‌رانی چوار كتێبه‌كه‌ی فه‌رمووده‌ی شیعه‌ن، هه‌موویان ئه‌و ڕیوایه‌ته‌یان گێڕاوه‌ته‌وه‌ كه‌ گوایه‌ ئیمامی حوسه‌ین و جه‌عفه‌ری سادق ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كورد له‌ تایه‌فه‌یه‌كی جنۆكه‌ن و خوا نهێنی هه‌ڵماڵیون، نابێ بازرگانی و ژن و ژنخوازیی و مامه‌ڵه‌یان له‌گه‌ڵدا بكرێت(7).

جگه‌ له‌وانه‌ش كورد به ‌ڕووخێنه‌ری فاتیميیه‌كان ده‌زانن و ڕقێكی ئه‌ستووری مێژووییان به‌رانبه‌ری بۆ درووستبووه‌، كورد به‌شێكن له‌ ئه‌هلی سوننه‌ت و جه‌ماعه‌ت – كه‌ ئه‌وان به‌ گومڕایان ناو ده‌به‌ن– ئێستاش كورد له‌مپه‌رن له ‌به‌رده‌می دامه‌زراندنی ئیمپراتۆریه‌تی شیعه ‌و پێكه‌وه‌ گرێدانی هیلالی شیعه‌دا، بۆیه‌ ڕقه‌كه‌یان چه‌ند به‌رانبه‌ره‌ و چه‌ندین ساڵه‌ له‌ حوسه‌ینیيه‌كانه‌وه‌ خه‌ڵكی خۆیان له‌ دژی كورد هان ده‌ده‌ن و به‌دوای بیانوودا ده‌گه‌ڕێن بۆ لێدانی، جا هه‌روه‌ك داعش بووه‌ بیانووی قڕكردنی سوننه‌ له‌ عێراق و شامدا و ئێران و ئه‌مه‌ریكای له‌سه‌ر یه‌ك خه‌ت و ستراتیژ كۆكرده‌وه‌، هه‌رواش مه‌سه‌له‌ی ڕیفراندۆم خزمه‌تێكی تری به‌ ئێران كرد كه‌ بتوانێت به‌ هاوكاریی هاوپه‌یمانه‌ عه‌لمانیيه‌ كورده‌كان له‌ چه‌ند سه‌عاتێكدا شاری كه‌ركوك و زۆربه‌ی ناوچه‌ جێناكۆكه‌كان بخاته‌وه‌ ژێر كۆنترۆڵی خۆی.

نه‌زانیی ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستان له‌م قۆناغه‌دا، نیعمه‌تێكی گه‌وره‌ بوو كه‌ عه‌ره‌بی سوننه‌ و توركیا و خۆرئاواش بكاته‌ پشتیوانیی ستراتیژه‌كه‌ی ئێران، ئه‌ویش گۆڕینی دیمۆگرافیی كوردستانه‌ له‌ داهاتوودا به‌ قازانجی شیعه‌، كه‌ به‌ڕاستیی نه‌فامیی سوننه‌ی عه‌لمانیی كورد – له‌ ناو هه‌موو پارته‌كاندا به‌ تایبه‌تی پارتی و یه‌كێتی و په‌كه‌كه‌ گه‌وره‌ترین خزمه‌تی به‌ پڕۆژه‌ی ئێران كردووه‌، چونكه‌ ئه‌م حیزبانه‌ به‌ناوی كوردایه‌تیی و عه‌لمانیی بوونه‌وه‌، هه‌میشه‌ دژی هه‌ر زیندبوونه‌وه‌ و هۆشیارییه‌كی ئیسلامیی بوون، به‌ڵام به‌پێچه‌وانه‌وه‌ عه‌لمانیه‌تی شیعه ‌و كه‌مینه‌كانی تری كوردستان– وه‌كو یه‌زیديی و كلد و ئاشوور و كریستیانه‌كانیش – دین و مه‌زهه‌به‌كه‌یان به‌ شوناسی خۆیان له‌قه‌ڵه‌مداوه‌؛ نه‌ك كورد بوون، به‌ڵام عه‌لمانیيه‌ سوننه‌كان هه‌میشه‌ سوننه‌ی كوردیان به‌وه‌ سه‌ركوت كردووه‌، گوایه‌ شوناس ده‌بێ كوردایه‌تی و ناسیۆنالیزم بێت نه‌ك دین، به‌و شێوه‌یه‌ش زۆرینه‌ی سوننه‌ی كوردیان كردۆته‌ خزمه‌تكاری ئه‌و كه‌مینانه‌ و ئه‌وانیش ئه‌جێنداكانیان له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانه‌وه‌ وه‌رگرتووه‌، بۆ نمونه‌ شیعه‌كانی گه‌رمه‌سێر له‌ یه‌كێتی فه‌رمانیان وه‌رنه‌گرتووه‌، به‌ڵكو له‌ مه‌رجه‌عه‌كانی نه‌جه‌ف و قومه‌وه‌ ئاڕاسته‌ ده‌كرێن و به‌ هه‌زارانیان له‌ جیاتی ئه‌وه‌ی ببنه‌ پێشمه‌رگه‌، بوونه‌ حه‌شدی شه‌عبی، به‌ڵام یه‌كێتی و پارتی تائێستا پارته‌ ئیسلامیيه‌كانی كوردستان به‌ كورد نازانن، چونكه‌ پاشخانی ئیسلامییان هه‌یه‌.

جا به‌ڕاستی ئه‌م غافڵبوونه‌ی سه‌ركرده‌ عه‌لمانيیه‌كانی كورد نه‌وه‌یه‌كی بێ ئیراده‌ی بێ شوناسی به‌رهه‌مهێناوه‌، كه‌ نه‌ خۆی ده‌ناسێت و نه‌ ئیراده‌ی به‌رگریشی تێدایه‌، چونكه‌ گه‌نده‌ڵیی و تاوانی ئه‌و پارتانه‌ش كارێكیان كردووه‌، ئینتیما بۆ نیشتمان زۆر كز ببێت، داهاتووی نزیك زیاتر ئه‌و نه‌هامه‌تیيه‌ی عه‌لمانیه‌كان به‌سه‌ر شوناسی سوننه‌یان هێنا؛ ڕوون ده‌كاته‌وه‌.

ده‌بێ كورد دڵنیابێت مه‌سه‌له‌ی جنۆكه‌ بوونی و دژایه‌تیی كردنی له‌لای شیعه‌وه‌‌ عه‌قیده‌یه‌ و له‌ فه‌رمووده‌كانیاندا چه‌سپاوه‌، ڕقیان له‌ سه‌لاحه‌دین و نه‌وه‌كانی په‌یوه‌ندیی به‌ مێژووه‌وه‌ هه‌یه‌ و ده‌بێ تۆڵه‌ی بكه‌نه‌وه‌، مه‌سه‌له‌ی هیلالی شیعه‌ په‌یوه‌ندیی به‌ ستراتیژی ئه‌م قۆناغه‌وه‌ هه‌یه‌ و ناكرێ یه‌ك چركه‌سات خۆیانی لێ غافڵ بكه‌ن، دواجار كورد به‌شێكه‌ له‌ سوننه‌، كه‌واته‌ ئه‌م له‌مپه‌ره‌ به‌ گفتوگۆی هه‌ولێر و به‌غدا چاره‌سه‌ر ناكرێت، له‌وانه‌یه‌ هه‌ندێ گۆڕانكاریی هه‌ڵخه‌ڵه‌تێنه‌ر له‌ سیناریۆی ستراتیژه‌كه‌یاندا دروست بكات، به‌ڵام هه‌رگیز ئه‌م ئیشكاله‌ مه‌زهه‌بیه‌ به‌ گفتوگۆ چاره‌سه‌ر نابێت و ده‌بێ له‌م كاته‌ی شیعه‌ هه‌ست به‌ ده‌سه‌ڵات ده‌كات، ئه‌م هه‌له‌ زێڕینه‌ له‌ ده‌ست نه‌دات. به‌ڵام له‌ به‌رانبه‌ریشدا ئه‌و لافاوه‌ی شیعه‌ به‌ مقه‌با و لۆكه‌ی ناسیۆنالیزمی ئیفلاسكردووی كورد، به‌ری ناگیرێت.

 

دۆزی كورد و ئێران:

ئێرانی پاشایه‌تیی هه‌ر له‌ سه‌ره‌تای دروستبوونيیه‌وه‌ واته‌ پاشایه‌تیی هه‌خامه‌نشينی – كه‌ له‌سه‌ر بناغه‌ی ئیمپراتۆریه‌تی ماده‌كان و له‌لایه‌ن (كورشی هه‌خامه‌نشیی)ه‌وه‌ دامه‌زرێنرا، كه‌ڵكه‌ڵه‌ی ئه‌وه‌ له‌ ناخیاندا چه‌سپا كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان به‌سه‌ر هه‌موو جیهاندا بڵاوبكه‌نه‌وه‌، چونكه‌ كورش توانی هه‌ردوو دۆڵی میزۆپۆتامیا و نیل بخاته‌ ژێر قه‌ڵه‌مڕه‌وی خۆيی و چه‌ندین ده‌وڵه‌تیش بڕووخێنێت، بۆیه‌ هه‌ر له‌و كاته‌وه‌ كورده‌كان وه‌ك گه‌لێكی ئاریایی؛ هه‌میشه‌ له‌ژێر سته‌م و داگیركاریی ئیمپراتۆریه‌تی فارسدا بوون و به‌شی خۆرئاوای كوردستانیش كه‌ له‌ ژێر هه‌ژموونی ڕۆمه‌كاندا بوون، ئه‌وانیش به‌ هه‌مان شێوه‌ باجی جیۆپۆلۆتیكی كوردستانیانداوه‌ و هه‌میشه‌ بوونه‌ته‌ گۆڕه‌پانی هێرشه‌ به‌رده‌وامه‌كانی ڕۆم و فارس و سووته‌مه‌نی ئه‌و جه‌نگه‌ خوێناویانه‌.

دواتریش له‌ سه‌رده‌می سه‌رهه‌ڵدانی ده‌وڵه‌تی عوسمانيی و زنجیره‌ی پاشایه‌تی سه‌فه‌ویدا، ئه‌مجاره‌یان به‌هۆی جیاوازیی مه‌زهه‌بيی و ململانێی هه‌ژموون به‌سه‌ر خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا، له‌ دوای جه‌نگی چاڵدێرانه‌وه‌ بۆ جارێكی تر كوردستان بووه‌وه‌ به‌ گۆڕه‌پانی جه‌نگی ئێران و عوسمانیی و چوار سه‌ده‌ به‌رده‌وام بوو، بۆیه‌ كوردستان به‌ به‌رده‌وامیی ناوه‌ندێكی گه‌رمی ململانێی نێوان ئه‌و دوو زلهێزه‌ی ناوچه‌كه‌ بووه‌.

هه‌رچه‌نده‌ چه‌ندین میرنشینی كوردیی به‌رده‌وام بوون له‌ ژیانی سیاسیی و كۆمه‌ڵایه‌تیی خۆیان، به‌ڵام ئه‌مانیش به‌ ئه‌ندازه‌ی به‌هێزیی و بێهێزیی ناوه‌نده‌كانی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانیی و ئێرانیی قه‌ڵه‌مڕه‌و و ده‌سه‌ڵاتیان له‌ هه‌ڵكشان و داكشاندا بووه‌، تا له‌ دوای جه‌نگی جیهانیی یه‌كه‌م – به‌پێی كۆنگره‌ی ئاشتیی پاریس – سنووری نه‌ته‌وه‌یی ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ دیاریی كران و ده‌سه‌ڵاتی عوسمانییش له‌ خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستدا قه‌تیسكرایه‌وه‌ له‌ توركیادا و خۆرهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاستیش دابه‌شكرا به‌سه‌ر چه‌ندین وڵاتی نوێدا، كه‌ به‌پێی دابه‌شكاریی پێشنیازكراوی لیژنه‌ی (سایكس – پیكۆ) كوردستان كه‌وته‌ ناو چوار ده‌وڵه‌تی ناوچه‌كه‌وه‌ (عێراق، توركیا، سوریا، ئێران)، ئیتر ئه‌وه‌ ماوه‌ی 100 ساڵه‌ له‌ژێر سایه‌ی سته‌مكاریی و دابه‌شكاریی هێزه‌ داگیركه‌ره‌كانی خۆرئاوادا، گه‌لی كورد ده‌یان شۆڕش و سه‌رهه‌ڵدان و داخوازیی خه‌ڵتانی خوێن و قڕكردنی ڕه‌گه‌زیی كراوه‌، به‌ڵام تا ئه‌م ساته‌ش سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی یاسا نێوده‌وڵه‌تیه‌كان كه‌ مافی چاره‌نووس ده‌داته‌ هه‌ر گه‌لێك داوای بكات، به‌ڵام به‌ پێچه‌وانه‌وه‌؛ وڵاتانی زلهێزی خۆرئاوا به‌رده‌وام له‌ دژی مافی چاره‌نووسی گه‌لی كورد بوون، ته‌نانه‌ت له‌ هه‌ندێ قۆناغدا له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستووری وڵاتیشدا له‌ دژی مافی گه‌لی كورد بوون(8).

ئێرانی په‌هله‌ویی – چ له‌ سه‌رده‌می ڕه‌زا شا و چ له‌ سه‌رده‌می محه‌مه‌د ڕه‌زای كوڕیدا – له‌ قۆناغه‌ جیاوازه‌كاندا سته‌مكاریی زۆریان به‌رانبه‌ر به‌ كوردانی خۆرهه‌ڵات و پارچه‌كانی تریش كردووه‌، هه‌میشه‌ داخوازییه‌ ڕه‌واكانی هۆزه‌كانی ناوچه‌ی ئیلام و به‌ختیاریی و لوڕ و قه‌شقایی و كرماشان و سنه‌ و موكریان و ورمێ و ده‌وروبه‌ریان به‌ ئاگر و ئاسن وه‌ڵامداوه‌ته‌وه‌، كه‌ دیارترینیان به‌ هاوكاریی به‌ریتانیا و ئه‌مه‌ریكا و به‌ ڕێكه‌وتنی (قه‌وام سه‌ڵته‌نه‌ و سادچیكۆڤ) یه‌كێتی سۆڤیه‌تیش پشتیوانی خۆی له‌ كۆماری كوردستان كشانده‌وه‌ و لاپه‌ڕه‌یه‌كی تری نه‌هامه‌تیی له‌ مێژووی گه‌لی كورددا هه‌ڵدرایه‌وه‌ كه‌ به‌ سێداره‌دانی پێشه‌وا قازی محه‌مه‌د و هاوڕێكانی ده‌ستیپێكرد؛ كه‌ جگه‌ له‌ چه‌ند مانگێكی سه‌رده‌می دكتۆر محه‌مه‌دی موسه‌دیق، كورده‌كان له‌ تاریكستانی ڕژێمی پاشایه‌تیدا بوون، تا سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی گه‌لانی ئێران و سه‌ركه‌وتنی له‌ شوباتی 1979دا.

له‌و‌ ماوه‌ تاریكه‌دا سستمی پاشایه‌تی په‌هله‌وی؛ نه‌ك هه‌ر له‌ چوارچێوه‌ی وڵاته‌كه‌یدا، به‌ڵكو له‌گه‌ڵ وڵاتانی ناوچه‌كه‌شدا و له‌ چوارچێوه‌ی په‌یمانه‌كانی به‌غدا و سه‌عد ئاباد و هاوكارییه‌ به‌رده‌وامه‌ موخابه‌راتیی و هه‌واڵگرییه‌كانیاندا، هه‌میشه‌ جه‌ختیان له‌سه‌ر سه‌ركوتكردنی داخوازییه‌ ڕه‌واكانی كورد كردۆته‌وه‌.

بۆیه‌ ده‌بینین حكومه‌تی پاشایه‌تیی ئێران، سه‌ره‌ڕای جیاوازییه‌كانی له‌گه‌ڵ سستمی نوێی كۆماریی عێراق– به‌تایبه‌تیی له‌ سه‌رده‌می به‌عسدا– كه‌چی ته‌نیا كوردی چه‌واشه‌كرد و به‌ یارمه‌تی ئیسرائیل و ئه‌مه‌ریكا(9) كردیه‌ كارتی گوشار و نه‌یهێشت ڕێكه‌وتنامه‌ی ئازاری 1970 بگاته‌ ئه‌نجام و له‌ ساڵی 1974دا شه‌ڕێكی وێرانكه‌ر هه‌ڵگیرسایه‌وه ‌و دوای ساڵێك محه‌مه‌د ڕه‌زا شای ئێران و سه‌دام حسه‌ین له‌ جه‌زائیر له‌ 6 ی ئازاری 1975دا گه‌یشتنه‌ ڕێكه‌وتن و كوردیان خسته‌ به‌رده‌م نه‌هامه‌تیه‌كی كه‌مه‌رشكێن.

له‌ سه‌رده‌می كۆماری ئیسلامیی ئێرانیشدا، له‌ سه‌ره‌تادا كه‌ سستمی نوێ دامه‌زرا، زۆرینه‌ی كورد ده‌نگیان به‌ سستمی كۆماری ئیسلامییدا و ده‌یانویست له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستووردا، كوردیش به‌ مافه‌ ڕه‌واكانی بگات، له‌ خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی و دادگه‌ریی سیاسیی و ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تیدا، به‌ڵام به‌رپرسانی نوێ به‌ ئاگر و ئاسن ڕووبه‌ڕووی ئه‌و داخوازیانه‌ بوونه‌وه‌ و كورد كه‌وته‌ به‌ر هێرشێكی تائیفیی و نه‌ته‌وه‌یی، چونكه‌ له‌لایه‌ك زۆرینه‌ی سوننه‌ن و له‌لایه‌كی تریش كوردن، وه‌ك ئاماژه‌مان پێدا، كورد له‌ ڕیوایه‌ته‌كانی شیعه‌دا له‌ جنۆكه‌ن و نابێ هیچ مامه‌ڵه‌یه‌كیان له‌گه‌ڵدا بكرێت. من لێره‌دا ناتوانم هه‌ڵه‌ی پارته‌كانی خۆرهه‌ڵاتیش له‌به‌رچاو نه‌گرم، كه‌ له‌لایه‌ك له‌نێو خۆیاندا كردیانه‌ جه‌نگێكی ماڵوێرانكه‌ری چه‌ندین ساڵه‌، به‌تایبه‌تی شه‌ڕی دیموكرات و كۆمه‌ڵه‌ی زه‌حمه‌تكێشان– كه‌ ماركسیه‌كی زۆر تووندڕه‌ و بوون– له‌لایه‌كی تریش ئه‌م پارتانه‌ له‌وه‌دا كه‌ دژایه‌تی مه‌زهه‌بی سوننه‌ی هاوڵاتیانی خۆیان ده‌كرد –به‌تایبه‌تی كۆمه‌ڵه‌ی ماركسیی– و ده‌یان زانای ئاینییان گرت و دوای ئه‌شكه‌نجه‌ كوشتنیان یا به‌ ڕه‌شه‌كوژیی تیرۆریان كردن، ئه‌مه‌ هه‌ڵه‌یه‌كی تر بوو به‌ قازانجی ڕژێمی تائیفیی ئێران؛ كه‌ كوردی سوننه‌ به‌ناچاریی ببنه‌ هاوكاری سستمی نوێ و پشت له‌ داخوازیی شۆڕشگێڕان بكه‌ن !!

گه‌رچی به‌ درێژایی شه‌ڕی عێراق – ئێران؛ كوردی باشوور بوونه‌ هاوپه‌یمانی ئێران، به‌ڵام ئێران ته‌نیا وه‌ك كارتی گوشار بۆ سه‌ر ڕژێمی عێراق ئه‌وانی به‌كارهێنا، له‌وه‌شدا ڕژێمی دڕنده‌ی عێراقی هاندا بۆ به‌كارهێنانی چه‌كی كیمیاویی له‌ دژی گه‌لی كورد و سوتاندنی كوردستانیش به‌ هێرشه‌كانی ئه‌نفال، دواجاریش به‌ قبوڵكردنی بڕیاری 598ی ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تیی له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ له‌ ئابی 1988دا جه‌نگه‌كه‌ كۆتایی پێهات، كه‌ ئیمام خومه‌ینی به‌ خواردنه‌وه‌ی جامی ژه‌هری چواند و كوردیش بۆ جارێكی تر كه‌وته‌وه‌ سوڕانه‌وه‌ له‌ناو بازنه‌ به‌تاڵه‌كه‌ی دابه‌شكردن و نه‌فرینی جیۆپۆلۆتیكدا!!

به‌داگیركردنی كوه‌یت و جه‌نگی دووه‌می كه‌نداو، به‌ هاندانی بۆشی باوك؛ گه‌لانی عێراق ڕاپه‌ڕین، به‌ڵام به‌ ڕێكه‌وتنی سه‌فوان له‌ نێوان عێراق و ئه‌مه‌ریكادا، ئه‌و وڵاته‌ چاوپۆشیی كرد له‌ سه‌ركوتكردنی گه‌لانی عێراق له‌لایه‌ن سه‌دامه‌وه‌، هه‌ر ئه‌و ترسه‌ش بوو كه‌ له‌ كوردستاندا كۆڕه‌وی ملیۆنیی دروستكرد و بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی ڕای گشتی جیهان بهه‌ژێنێت، بۆیه‌ به‌ پێشنیازی فه‌ڕه‌نسا ئه‌نجوومه‌نی ئاسایشی نێوده‌وڵه‌تیی بڕیاری 688ی ده‌ركرد و ناوچه‌ی دژه‌ فڕینی له‌ باكووری هێلی 36 پله‌ ڕاگه‌یاند، به‌وشێوه‌یه‌ش هێز و كارگێڕیی عێراق پاشه‌كشه‌یان كرد و به‌ كرده‌وه‌ پارێزگاكانی سلێمانی و هه‌ولێر و دهۆك كه‌وتنه‌ ده‌ستی به‌ره‌ی كوردستانیی، بۆیه‌ له‌ دوای شكستی گفتوگۆكانیان له‌ به‌غدا، له‌ 19/5/1992دا له‌ كوردستان هه‌ڵبژاردن ئه‌نجامدرا و كورد بووه‌ خاوه‌نی په‌رله‌مان و حكومه‌تی خۆی، هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو كه‌ حكومه‌ته‌كانی ئێران و توركیا و سووریای هاندا، به‌رده‌وام كۆبوونه‌وه‌ی سێقۆڵیی وه‌زیرانی ده‌ره‌وه‌یان بكه‌ن، بۆ گه‌مارۆدان و سنووردانانی هه‌رێم و ڕێگه‌ نه‌ده‌ن كاریگه‌ریی له‌سه‌ر كوردانی پارچه‌كانی تر بكات، كه‌ به‌ڕاستیی كورتبینیی و هه‌ڵه‌ی مێژوویی جه‌نگی ناوخۆ ئه‌و هیوایه‌ی ئه‌وانی ده‌سته‌به‌ر كرد و كوردی له‌ قۆناغێكی زێڕیندا تووشی نه‌هامه‌تیی كرده‌وه‌، كه‌ تا ئه‌مڕۆش كاریگه‌رییه‌كانی هه‌ر به‌رده‌وامن و ئێران له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ توانیویه‌تی هه‌ژموونی خۆی به‌سه‌ر به‌شێكی گرنگی كوردستاندا بسه‌پێنێت.

ئه‌م هه‌ژموونه‌ له‌ دوای ڕووخانی ڕژێمی سه‌دام و هاتنه‌سه‌ر كاری لایه‌نگره‌ تائیفیيه‌كانی ئێران له‌ عێراق و پاكتاوكردنی سوننه‌ له‌ سێگۆشه‌ی سوننه‌دا به‌بیانووی شه‌ڕی دژه‌ تیرۆره‌وه‌ كه‌ ئه‌مه‌ریكا و ئێران وه‌ك دوو هاوپه‌یمان تیایدا ده‌ركه‌وتن و دواجار شه‌ڕی داعش هه‌ژموونی ئێرانی زۆر فراوان كرد، ئێستا كورد كه‌وتۆته‌ به‌ر مه‌ترسیه‌كی گه‌وره‌ی پاكتاوكردنی. به‌تایبه‌تی به‌هۆی نه‌زانیی ده‌سه‌ڵاتدارانی كوردستانه‌وه‌؛ هه‌رێمی كوردستان خه‌ریكه‌ نه‌ك ده‌سكه‌وته‌كانی شه‌ڕی داعش و دوای ڕووخانی سه‌دامی له‌ده‌ستداوه‌، به‌ڵكو خه‌ریكه‌ ته‌واوی ده‌سكه‌وت و سه‌روه‌رییه‌كانی دوای 1991 یش له‌ده‌ست ده‌دات، ئه‌مه‌ش داخوازییه‌كی ئێران و توركیا و سوریا و وڵاتانی خۆرئاواشه‌، كه‌ هه‌میشه‌ به‌بیانووی پاراستنی یه‌كپارچه‌یی خاكی وڵاتانی ناوچه‌كه‌؛ چاویان له‌ قڕكردنی گه‌لی كورد داخستووه‌!!

هه‌روه‌ك پێشتریش ئاماژه‌مان پێدا، له‌وانه‌یه‌ ویستی هه‌ریه‌كه‌ له‌ ئێران و توركیا و ئه‌مه‌ریكا و خۆرئاوا جیاواز بێت، به‌ڵام مه‌خابن؛ نه‌زانیی سه‌ركردایه‌تی ده‌سه‌ڵاتداری كورد نه‌یتوانی جیاوازییه‌كانیان بۆ زیاتر ده‌سته‌به‌ركردنی مافی كورد بقۆزێته‌وه‌، به‌ڵكو هه‌موویانی له‌ دژی خواسته‌كانی یه‌كخست، بۆ نمونه‌ توركیا و ئێران شیروتیریان له‌ یه‌كتر ده‌سوی، كه‌چی له‌به‌رئه‌وه‌ی سه‌رۆ قادر ده‌یگووت ئه‌گه‌ر توركیا و ئێران به‌رانبه‌ر سه‌ربه‌خۆیی كوردستان بوه‌ستن دابه‌ش ده‌كرێن، توركیا بۆ ئه‌نادۆڵی بچووك و ئێرانیش بۆ ئاسیای بچووك فڕێ ده‌درێن(10). ئه‌م خوێندنه‌وه‌ نه‌زانانه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانێكه‌وه‌ كه‌ به‌ ڕاوێژكاری باڵای سه‌رۆكی هه‌رێم ناوده‌بران، نیشانه‌ی قوڵیی نه‌هامه‌تیی ئه‌م قۆناغه‌ی كورد و كوردستانن!!

 

توركیا و خۆرئاوا و ناوچه‌كه‌ و كورد:

ده‌وڵه‌تی عوسمانیی له‌ ماوه‌ی 500 ساڵدا توانیی دیوارێكی به‌هێز بێت بۆ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی داگیركاریی خۆرئاواییه‌كان، ته‌نانه‌ت ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌كاتی هێرشی خاچپه‌رستاندا بۆ سه‌ر مسوڵمانانی ئه‌نده‌لوس و قڕكردنیاندا، ڕۆڵێكی كاریگه‌ریی بینیی له‌ ڕزگاركردنی ژماره‌یه‌كی زۆر له‌ مسوڵمانان و حه‌واندنه‌وه‌یان له‌ باكووری ئه‌فه‌ریقادا، نه‌ك ته‌نیا مسوڵمانان؛ به‌ هه‌زاران جوله‌كه‌ش له‌كاتی ئه‌و هه‌ڵاتنه‌دا له‌لایه‌ن مسوڵمانانه‌وه‌ پارێزران و له‌ مه‌غریب و جه‌زائیر و تونسدا نیشته‌جێ بوون، تا دامه‌زراندنی قه‌واره‌ی ئیســرائیل 1948 گه‌وره‌ترین دانیشتوانی جوله‌كه‌ له‌ جیهانی ئیسلامیدا له‌و ناوچه‌یه‌دا بوون و ژیانێكی ئارام و ئاسووده‌یان هه‌بوو، تا به‌ پیلانی سه‌هیۆنیه‌ت و ئیمپریالیزم له‌ شوێنی خۆیان هه‌ڵكه‌نران و ڕاپێچی ئیسرائیل كران، تا پڕۆژه‌كه‌ی ئه‌وان سه‌ربخه‌ن.

له‌ سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌مه‌وه‌ كه‌ ورده‌ ورده‌ نیشانه‌كانی بێهێزیی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی ده‌ركه‌وتن، چه‌ند هه‌وڵێك دران بۆ چاكسازیی و به‌هێزكردنه‌وه‌ی، ئه‌ویش به‌ ڕێكخستنه‌وه‌ی سوپاو كارگێڕیی وڵات له‌سه‌ر شێوازی وڵاتانی خۆرئاوا، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ش ده‌یان شاندی خوێندكارانی عوسمانیی له‌ نێو خوێندنگه‌كانی سه‌ربازیی و زانكۆكانی ئه‌وروپادا ده‌سـتیان به‌ خوێندن كرد، كه‌ له‌ سه‌رده‌می مه‌دحه‌ت پاشای سه‌رۆك وه‌زیران (1822 – 1884) له‌ به‌رزترین ئاسـتیدا بوو، هه‌ربۆیه‌ش ئه‌م هه‌وڵه‌ به‌ناوی ئه‌وه‌وه‌ تۆمار كراوه‌.

ئه‌م چاكسازییه‌ ده‌روازه‌یه‌كی گرنگ بوو كه‌ خۆرئاواییه‌كان و ڕێكخراوه‌ نهێنیه‌كانی دژه‌ عوسمانیی له‌ ئه‌رمه‌ن و جوله‌كه‌ له‌ كۆتایی ته‌مه‌نی ده‌وڵه‌تی عوسـمانیدا گه‌رای خۆیانی تێدا دابنێن و له‌ناو سوپا و كارگێڕیی وڵاتدا به‌ هه‌زاران ئه‌ندام بۆ خۆیان په‌یدا بكه‌ن.

دواجار هه‌ر ئه‌و ڕێكخراوه‌ نهێنیانه‌ بوون كه‌ له‌ ساڵی 1908دا كوده‌تای عوسمانییان به‌ڕێوه‌برد و به‌كرده‌وه‌ كۆتاییان به‌ ده‌سه‌ڵاتی عوسمانیی هێنا، چونكه‌ له‌ دوای لادانی سوڵتان عه‌بدولحه‌مید به‌ كرده‌وه‌ ده‌سه‌ڵات كه‌وته‌ ده‌ست كۆمه‌ڵه‌ی ئیتیحاد و ته‌ره‌قیی و سوڵتان وه‌ك بوكه‌ڵه‌یه‌كی ده‌ستی ئه‌وانی لێهات، هه‌ربۆیه‌ تۆرگۆت ئۆزالی سه‌رۆكی كۆچكردووی توركیا (1987 – 1993) له‌باره‌ی ده‌سه‌ڵاتی ئیتیحادیه‌كانه‌وه‌ نهێنیيه‌كی بۆ ڕۆژنامه‌ی (ستار)ی توركیی گێڕاوه‌ته‌وه‌، ناوبراو له‌ سه‌ردانێكیدا بۆ وڵاتانی ڕووسیا و ئۆكرانیا؛ له‌ وه‌ڵامی پرسیاری په‌یامنێری ڕۆژنامه‌ی ناوبراودا كه‌ پرسی : بۆچی په‌یوه‌ندیی نێوان توركیا و وڵاتانی عه‌ره‌بیی خراپه‌؟ وتی: له‌ حه‌سه‌ن جه‌مال بپرسن، ئه‌و كاته‌ وه‌ڵامه‌كه‌ بۆ ڕۆژنامه‌نووسه‌كه‌ ته‌م و مژاویی بوو، حه‌سه‌ن نه‌وه‌ی جه‌مال پاشای فه‌رمانده‌ی سوپای چواره‌می عوسمانیی بوو له‌ شام، دواتر ئۆزال زانیارییه‌كه‌ی بۆ ڕۆژنامه‌نووسه‌كه‌ ته‌واو كرد و به‌ڵێنی لێوه‌رگرت دوای 25 ساڵ بڵاوی بكاته‌وه‌، كه‌ ده‌یكرده‌ ڕۆژی 19 ی نیسانی 2016 و له‌و ڕۆژه‌دا بڵاوی كرده‌وه‌، ئه‌ویش ئه‌وه‌ بوو كه‌ گوتی: جه‌مال پاشا وه‌ك زۆربه‌ی ئه‌فسه‌ر و فه‌رمانبه‌رانی عوسمانیی ببوونه‌ نۆكه‌ری بێگانه‌، جه‌مال له‌ ئینگلیزه‌كان مووچه‌ی نۆكه‌رایه‌تیی وه‌رده‌گرت، بۆ تێكدانی په‌یوه‌ندیی نێوان پێكهاته‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی، بۆ نمونه‌ كچ و ژنی زانایان و گه‌وره‌ پیاوانی شامی په‌لكێشی ته‌لاری والی ده‌كرد و له‌وێ جۆره‌ها بێڕێزیی پێده‌كردن و مه‌ی ده‌رخوارد ده‌دان، ئه‌وسا به‌ره‌ڵڵای ده‌كردن، بۆئه‌وه‌ی عه‌ره‌ب و مسوڵمانه‌كان بكاته‌ دوژمنی ده‌وڵه‌ت و بیانكاته‌ دۆست و هاوپه‌یمانی ئینگلیزه‌كان(11).

سوڵتان عه‌بدولحه‌مید زۆری هه‌وڵدا بۆ ڕاستكردنه‌وه ‌و گه‌شه‌پێدانه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی و خۆی له‌ شه‌ڕی ده‌ره‌وه‌ بپارێزێت، ئه‌و كاته‌ی ده‌سه‌ڵاتی گرته‌ ده‌ست قه‌رزه‌كانی سه‌ر ده‌وڵه‌ت زیاتر بوو له‌ 300 ملیۆن لیره‌ی زێڕ، به‌ڵام ئه‌و كاته‌ی له‌ ده‌سه‌ڵات دوورخرایه‌وه‌، قه‌رزه‌كانی كه‌مكردبۆ‌وه‌ بۆ كه‌متر له‌ 30 ملیۆن، ئه‌مه‌ سه‌ره‌ڕای سه‌دان پڕۆژه‌ی گه‌وره‌ی خوێندن و په‌روه‌رده‌و ته‌ندروستیی و ڕێگه‌وبان و ڕاكێشانی هێڵی ئاسن، كه‌ گرنگترینیان هێڵی ئاسنی شام – حیجاز بوو، كه‌ دواتر به‌هۆی هاوپه‌یمانێتی شه‌ریفی مه‌ككه ‌و ئینگلیزه‌كان له‌لایه‌ن (لۆرانس)ی ئینگلیزییه‌وه‌ له‌ چه‌ندین شوێندا ته‌قێنرایه‌وه‌ و ئه‌و خزمه‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ به‌ حاجیانی ماڵی خودا له‌كار خرا(12). هه‌ر پیلانی ئه‌و نۆكه‌رانه‌ی ئینگلیز و زایۆنیسته‌كان بوو له‌ناو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا وایكرد، ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ بكه‌وێته‌ جه‌نگه‌وه‌ و له‌ ئه‌نجامدا پارچه‌ پارچه‌ بكرێت، چونكه‌ سوڵتان عه‌بدولحه‌مید ئاماده‌ نه‌بوو فه‌ڵه‌ستین بفرۆشێت به‌ (تیۆدۆر هێرتزڵ)ی سه‌رۆكی ڕێكخراوی زایۆنیستی جیهانیی(13)، ئه‌وه‌ وایكرد له‌ زایۆنیسته‌كان كه‌ دژایه‌تیی عه‌بدولحه‌مید بكه‌نه‌ ستراتیژی ئه‌و قۆناغه‌یان و نه‌یارانی یارمه‌تیی بده‌ن بۆ لادانی له‌ ده‌سه‌ڵات، بۆیه‌ زۆر بوون ئه‌وانه‌ی كه‌ عه‌بدولحه‌میدیان به‌ ڕێگر ده‌زانی له‌ ڕێگه‌ی پێشكه‌وتنی ده‌وڵه‌تدا و كه‌وتبوونه‌ ژێر كاریگه‌ریی درووشمه‌ بریقه‌داره‌كان، به‌ڵام نه‌یانده‌زانی ئه‌وه‌ی له‌ پشتی ئه‌و درووشمانه‌وه‌ن، ڕێكخراوه‌ نهێنیيه‌كانی خۆرئاوان و به‌تایبه‌تیی ئینگلیز و فه‌ڕه‌نسیه‌كان پشتیوانییان ده‌كه‌ن، هه‌ر بۆیه د.ڕه‌زا تۆفیقی‌ فه‌یله‌سوفی كۆمه‌ڵه‌ی ئیتیحاد و ته‌ره‌قیی له‌باره‌ی سوڵتان عه‌بدولحه‌میده‌وه‌ ده‌ڵێت:(گوتمان سوڵتان سته‌مكاره‌، سوڵتان شێته‌، گوتمان هه‌ر ده‌بێ شۆڕشی به‌سه‌ردا بكرێت، باوه‌ڕمان به‌وته‌ی شه‌یتان كرد، ورووژاین، ئاشووبی نوستوومان به‌ئاگا هێنایه‌وه‌، به‌ڵام ئه‌ی گه‌وره‌ سیاسه‌تمه‌داری سه‌رده‌م؛ تۆ شێت نه‌بووی؛ به‌ڵكو ئێمه‌ شێت بووین و نه‌مانده‌زانی، هه‌ر به‌ ته‌نیا شێت نه‌بووین، به‌ڵكو زۆڵ و شه‌ڕفرۆش بووین و له‌ ئاكاری چاك بێبه‌ش بووین)(14).

هه‌ربۆیه‌ مێژوونووسی ناوداری كورد(محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ)یش، له‌ یه‌كه‌مین په‌ره‌گرافی كتێبه‌كه‌ی (خوڵاسه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان)دا ده‌ڵێت: له‌ دوای ئه‌وه‌ی له‌ جێگه‌ی زاراوه‌ی گشتیی عوسمانیی؛ وشه‌ی تورك و تۆرانی له‌ توركیادا په‌ره‌ی سه‌ند، به ‌سروشت وه‌ك كه‌سی گه‌لانی تر؛ منیش له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵه‌دا، غیره‌تی خۆم چاكتر هه‌ست پێكرد، غروری قه‌ومیی ناچاری كردم كه‌ له‌ هه‌موو فرسه‌تێكدا ئه‌م هه‌سته‌ی خۆم ده‌ربخه‌م و ڕابگه‌یه‌نم، به‌ڵام له‌باره‌ی ئه‌سڵ و تاریخی قه‌ومه‌كه‌م هیچم نه‌ده‌زانی، چونكه‌ تا ئه‌و كاته‌ نه‌ له‌ قوتابخانه‌كاندا فیكرێكی وامان درابوویه‌ و نه‌ له‌ دواییشدا پێویستیی مێژووی كوردمان دیبوو، هه‌روه‌ها زاراوه‌ی جامیعه‌ی عوسمانیی ئه‌عسابی قه‌ومیه‌ی هه‌موومانی تا پله‌یه‌ك خاوكردبووه‌وه‌؛ چه‌ندین جار ئه‌و پرسیاره‌م له‌ خۆم ده‌كرد: قه‌ومی كورد له‌ چ نه‌ته‌وه‌یه‌كه‌، چیی به‌سه‌ر هاتووه‌؟(15).

كه‌واته‌ هاتنی توركه‌ لاوه‌كان بۆ سه‌ر گۆڕه‌پانی سیاسیی له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا، به‌ كرده‌وه‌ بریتیی بوو له‌ مه‌رگی ده‌وڵه‌تی عوسمانیی، هه‌رچه‌نده‌ له‌ كۆتاییه‌كانی جه‌نگدا مسته‌فا كه‌مال ئه‌تاتۆركی ڕێبه‌ری نوێی كۆمه‌ڵه‌ی ئیتیحاد و ته‌ره‌قیی به‌ فه‌رمانده‌یی كردنی جه‌نگی گالیبۆلی له‌ سالۆنیك؛ كرایه‌ قاره‌مانی توركیای نوێ، به‌ڵام ناوبراو زۆر زیاتر له‌وه‌ی خۆرئاواییه‌كان داوایان ده‌كرد، هه‌وڵیدا توركیا له‌ ڕه‌گ و ڕیشه ‌و مێژووی ئیسلامیی دوور بخاته‌وه‌، ته‌نانه‌ت له‌ ساڵی 1923دا به‌ كرده‌وه‌ بڕیاری دوورخستنه‌وه‌ی توركیای له‌ ئیسلام خوێنده‌وه‌، به‌ناوی ڕاگه‌یاندنی كۆماری توركیای نوێ، نه‌ك هه‌ر پیتی عه‌ره‌بیی گۆڕیی به‌ لاتینیی، به‌ڵكو هه‌موو دادگا و خوێندنگه‌ ئیسلامیيه‌كانی داخست و ته‌نانه‌ت بانگدانی نوێژه‌كانیشی گۆڕی به‌ توركیی، لێره‌وه‌ مێژوویه‌كی تاریك له‌ توركیادا ده‌ستیپێكرد، كه‌ گه‌لانی ئه‌و وڵاته‌ی تووشی دیكتاتۆریه‌ت و ئیستیبداد كرد و تا ئه‌مڕۆشی له‌گه‌ڵدا بێت، ئه‌و په‌روه‌رده‌ ڕه‌گه‌زپه‌رستیيه‌ی كه‌مالی كاریگه‌ریی له‌سه‌ر تاك و كۆمه‌ڵی ئه‌و وڵاته‌ هه‌یه ‌و له‌مپه‌ره‌ له ‌به‌رده‌می چاكسازیدا!!

 

توركیا و خۆرئاوا له‌م قۆناغه‌دا:

وه‌ك پێشتر ئاماژه‌مان پێدا توركیای كه‌مالی، توركیای دڵخوازی خۆرئاواییه‌كان بوو، له‌لایه‌ك توركیای له‌ به‌ربه‌ره‌كانێی ئه‌وان كرده‌ توركیایه‌كی پاشكۆی بێهێزی بڕیاره‌كانی ئه‌وان و له‌لایه‌كی تریش نامۆ به‌ ژینگه ‌و شارستانیه‌تیی ئیسلامیی و دابڕاو له‌ گه‌لانی مسوڵمانی ناوچه‌كه‌.

توركیای نوێ له‌كاتێكدا وه‌ك سه‌نگه‌ری پێشه‌وه‌ی ناتۆ له‌ جه‌نگی سارددا به‌كارهێنرا، كه‌چی هیچ كاتێك وه‌ك ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌وروپا وه‌رنه‌گیرا، چونكه‌ یه‌كێتی ئه‌وروپا زیاتر هاوپه‌یمانیه‌تێكی جیهانی كریستیانه‌ و توركیای خاوه‌نی 80 ملیۆن مسوڵمان له‌لایه‌ن جیهانی كریستیانه‌وه‌ قبوڵ ناكرێت، ڕاسته‌ هه‌ندێ پێوه‌ر ده‌كرێنه‌ بنه‌مای وه‌رگرتن، به‌ڵام ئایا وڵاتانی ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات كه‌ تازه‌ له‌ژێر عه‌بای كۆمۆنیستیدا ده‌رچوو بوون و ئێستاشی له‌گه‌ڵدا بێت، ڕه‌گه‌زپه‌رستی سیمای ئاشكرای حوكمڕانیی ئه‌و وڵاتانه‌یه‌ وه‌ك له‌كاتی كۆڕه‌وی ئاواره‌كاندا چه‌ندین جار له‌لایه‌ن گه‌وره‌ به‌رپرسانی ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ ڕاده‌گه‌یه‌نرا – چۆن بوونه‌ ئه‌ندامی یه‌كێتی ئه‌وروپا؟ بۆ نمونه‌ ئه‌گه‌ر هۆكار پێشێلكاریی مافه‌كانی مرۆڤه‌ به‌رانبه‌ر به‌ كورد، ئه‌ی بۆچی یه‌كێتی ئه‌وروپا دان به‌ خه‌باتی ڕه‌وای كورددا نانێت بۆ ده‌سته‌به‌ركردنی مافه‌كانی و بگره‌ چه‌ندین ساڵه‌ PKK  له‌سه‌ر لیستی تیرۆری ئه‌وانه‌!!

چه‌ند هۆكارێك بوونه‌ته‌ هۆی سه‌رهه‌ڵدانی قه‌یران له‌ په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان توركیا و خۆرئاوا به‌ گشتیی و ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كانی ئه‌مه‌ریكا به‌تایبه‌تیی:

1. توركیای دادوگه‌شه‌پێدان (AKP) توركیایه‌كی نوێیه‌، كه‌ ده‌یه‌وێت وڵات بگه‌ڕێنێته‌وه‌ بۆ نێو شارستانیه‌تی ئیسلامیی و به‌ كرده‌وه‌ له‌ پاشكۆیه‌تیی خۆرئاوا دووری بخاته‌وه‌.

2. ئاكپارتی پاشخانێكی ئیسلامیی هه‌یه‌، واته‌ شانازی ده‌كات به‌ مێژووی عوسمانیيه‌وه‌ و له‌ به‌رنامه‌یدایه‌ گه‌لانی مسوڵمان ببنه‌ قوڵایی ستراتیژیی بۆ توركیا و گه‌لی توركیاش ببێته‌ قوڵایی ستراتیژیی بۆ ئه‌وان. ئه‌مه‌ش ئه‌و ترسه‌ مێژووییه‌ له‌لای ئه‌وان دروستده‌كات، كه‌ عوسمانيیه‌كان چه‌ندین سه‌ده‌ بوونه‌ دیوارێكی به‌هێز بۆ ڕاگرتنی چاوچنۆكیی داگیركارانه‌یان.

3. توركیای ئاكپارتی له‌ ماوه‌یه‌كی كورتدا توانی ئابووریی داڕووخاوی توركیا زیندوو بكاته‌وه‌ و به‌جۆرێك گه‌شه‌ی پێبدات، كه‌ به‌ موعجیزه‌ی ئابووریی ناو ده‌برێت، كه‌ ئابووریی وڵاتی گه‌یانده‌ پله‌ی شانزه‌یه‌مین ئابووریی جیهان. ئه‌مه‌ش بۆ وڵاتانی خۆرئاوا جێگه‌ی حه‌سوودیی و نیگه‌رانیيه‌، به‌تایبه‌تیی توركیا له‌ ده‌ره‌وه‌ی یه‌كێتی ئه‌وروپا ئه‌و گه‌شه‌یه‌ی كردووه ‌و وڵاتێكی وه‌ك یۆنانیش له‌ناو یه‌كێتی ئه‌وروپادا تووشی داڕووخانی ئابووریی بووه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌ قه‌یرانه‌ ئابوورییه‌كانی ئیسپانیا و ئیتالیا و زۆربه‌ی وڵاتانی ئه‌وروپای خۆرهه‌ڵات.

4. به‌هۆی پشتیوانیی توركیا له‌ گه‌لی فه‌ڵه‌ستین و دژایه‌تیی گه‌مارۆدانی كه‌رتی غه‌زه‌ له‌لایه‌ن ئیسرائیله‌وه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی توركیا و ئیسرائیل گه‌یشتۆته‌ خراپترین ئاستی خۆی، ئه‌مه‌ش خۆرئاوا به‌ گشتیی و ئه‌مه‌ریكای به‌تایبه‌تیی نیگه‌ران كردووه‌، بۆیه‌ دژایه‌تی خۆیان له‌و ڕووه‌وه‌ بۆ توركیا ناشارنه‌وه‌.

5. زیندووبوونه‌وه‌ی هۆشیاریی بێداریی ئیسلامیی له‌ توركیادا خۆرئاواییه‌كانی نیگه‌ران كردووه‌، بۆیه‌ میدیای نزیك له‌ ئاكپارتیی؛ ناتۆ و خۆرئاواییه‌كان به‌ پشتیوانیی كوده‌تاكه‌ی 15ی ته‌مووزی 2016 تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن، به‌تایبه‌تی باڵیۆزخانه‌ی ئه‌مه‌ریكا له‌ ئه‌نكه‌ره‌ له‌ سه‌ره‌تای كوده‌تاكه‌دا له‌سه‌ر پێگه‌ی فه‌رمیی خۆی كوده‌تاكه‌ی به‌ شۆڕشی گه‌لی توركیا له‌ دژی ئه‌ردۆغان ناوبردبوو.

6. له‌كاتی سه‌رهه‌ڵدانی شۆڕشی گه‌لانی سوریا له‌ دژی ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌د، توركیا زۆری هه‌وڵدا كه‌ خۆرئاواییه‌كان یارمه‌تیده‌ربن بۆ ڕووخاندنی ئه‌و ڕژێمه‌، به‌ڵام وه‌ك ده‌ركه‌وت نه‌ك هه‌ر یارمه‌تیده‌ر نه‌بوون، به‌ڵكو مانه‌وه‌ی ڕژێمی به‌شار ئه‌سه‌دیان پێ باشتر بوو بۆ پاراستنی ئاسایشی ئیسرائیل نه‌ك به‌رپاكردنی سستمێكی ئازاد و دیموكرات، ته‌نانه‌ت له‌كاتی قه‌یرانی نێوان توركیا و ڕووسیادا ناتۆ هیچ هه‌ڵوێستێكیان بۆ پشتیوانیی توركیا ڕانه‌گه‌یاند، بۆیه‌ توركیا ستراتیژی خۆی گۆڕیی بۆئه‌وه‌ی په‌یوه‌ندییه‌كانی له‌گه‌ڵ ڕووسیادا ئاسایی بكاته‌وه‌.

7. یارمه‌تیدانی (YPG) له‌ سوریا – كه‌ باڵی سوریای پارتی كرێكارانی كوردستانه‌ له‌لایه‌ن ئه‌مه‌ریكاوه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی نێوان دوو وڵاتی گه‌یانده‌ ئاستێكی خراپ، له‌ دوای كوده‌تاش كاتێك توركیا فه‌تحوڵڵا گوله‌نی به‌ به‌شداری كوده‌تاكه‌ ناساند و داوای ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی كرد له‌ ئه‌مه‌ریكا و ئه‌و وڵاته‌ش ڕاده‌ستی نه‌كرده‌وه‌، سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی ڕێكه‌وتنامه‌ی ڕاده‌ستكردنه‌وه‌ی تۆمه‌تبار كه‌ له‌ په‌نجاكانه‌وه‌ كاری پێكراوه‌، په‌یوه‌ندییه‌كانی زیاتر لێل كرد.

8. دواجار ڕێكه‌وتنی نێوان توركیا و ڕووسیا بۆ كڕینی سستمی دژه‌ ئاسمانیی (ئێس 400) ئه‌مه‌ریكای به‌ته‌واویی نیگه‌ران كردووه‌، توركیاش ئه‌وه‌ به‌ مافی خۆی ده‌زانێت بۆ پاراستنی سه‌روه‌ریی وڵاته‌كه‌ی و پێشتریش ئه‌زموونی تاڵی له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌ریكادا هه‌یه‌، كه‌ له‌كاتی پێویستی و ته‌نگانه‌ی ئه‌و وڵاته‌دا چه‌كی گرنگ و كاریگه‌ری پێنافرۆشێت.

زۆربه‌ی ئه‌و ناوه‌ند و یه‌كانه‌ی كه‌ ئه‌نجوومه‌نی ئه‌منی قه‌ومیی ئه‌مه‌ریكا پێكده‌هێنن دژی توركیان، زۆربه‌یان بڕوایان وایه‌ ده‌بێ شتێك له‌ دژی توركیا بكه‌ن، وه‌زاره‌تی به‌رگریی بیانووی ئێس 400 ده‌هێنێته‌وه‌، ده‌زگای هه‌واڵگریی ئه‌مه‌ریكا (CIA) زانیاریی كۆده‌كاته‌وه‌ له‌سه‌ر په‌یوه‌ندیی توركیا به‌لایه‌نه‌ جیهادییه‌كانی سوریاوه‌. جاران سه‌رۆك له‌ كۆشكی سپیدا ده‌یتوانی ئه‌و جۆره‌ به‌رنامانه‌ ڕابگرێت كه‌ په‌یوه‌ندیی ستراتیژیی وڵاتی له‌گه‌ڵ وڵاتێكی تردا تێكده‌دا، به‌ڵام ئێستا دۆناڵد ترامپ له‌لایه‌ن ئه‌وانه‌وه‌ گه‌مارۆدراوه‌ كه‌ له‌م قۆناغه‌دا دژی توركیان(16). جگه‌له‌وانه‌ش له‌ دوای گه‌مارۆدانی قه‌ته‌ر له‌لایه‌ن سعودیه ‌و ئیمارات و میسر و به‌حره‌ینه‌وه‌، توركیا پشتیوانیی خۆی بۆ قه‌ته‌ر ڕاگه‌یاند و زیاتر له‌ ئێران نزیك كه‌وته‌وه‌، بۆ ئه‌وه‌ی پێكه‌وه‌ ئه‌و گه‌مارۆیه‌ تێكبشكێنن، كه‌ ئه‌وه‌ش له‌لایه‌ن خۆرئاواییه‌كانه‌وه‌ به‌ دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌وان هه‌ژمار ده‌كرێت، به‌تایبه‌تی له‌مكاته‌دا ئیداره‌ی ترامپ باسی هه‌ڵوێسـتی تووندتر ‌به‌رانبه‌ر ئێران‌ ده‌كات.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

 1ـ بڕوانه‌ ڤیدیۆكه‌ی له‌ پێگه‌ی یوتیوب به‌ ناونیشانی (مصاحبه‌ دیده‌ نشده‌ آيت الله منتظرى، سال 1385).

https://www.youtube.com/watch?v=3TpRwi5FqU0

 2ـ بۆ نمونه‌ له ڤیدیۆیه‌كی‌ كۆبوونه‌وه‌كانی ئه‌نجوومه‌نی شواری میللی ئێراندا (موحسنی پزیشكپور) یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی ئه‌نجوومه‌ن هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر حكومه‌ت و ده‌ڵێت: زۆر غه‌مهێنه‌ره‌ كه‌ حكومه‌تی ئێمه‌ تووشی گوفتار و كرداری دژ به‌یه‌ك بۆته‌وه‌، له‌لایه‌ك ڕاپۆرتی داوه‌ته‌ ئه‌نجوومه‌ن (واته‌ په‌رله‌مان) كه‌ دوورگه‌كانی به‌حره‌ین به‌شێكی جودا نه‌بووه‌وه‌یه‌ له‌ ئێران و، له‌لایه‌كی تریش كرداره‌كانی پێچه‌وانه‌ی ڕاپۆرته‌كه‌یه‌تی، ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی قسه‌كانی شاهنشا و بڕیاره‌كانی وڵاتی ئێمه‌یه‌. ناوبراو زۆر به‌ حه‌ماسه‌ته‌وه‌ قسه‌ ده‌كات و به‌حره‌ین به‌ چوارده‌یه‌مین پارێزگای ئێران ناو ده‌بات و ده‌ڵێت: به‌حره‌ین له‌ سه‌رده‌می هه‌خامه‌نشیه‌وه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ به‌ڕێوه‌براوه‌ و به‌شێك جوێ نه‌بووه‌وه‌ بووه‌ له‌ ئێران، ئه‌مه‌ نه‌نگه‌ بۆ ئێمه‌ كه‌ ڕاپۆرتی وه‌زاره‌تی ده‌ره‌وه‌ پێچه‌وانه‌ی ڕاستیيه‌ مێژووییه‌كانه‌. ڤیدیۆكه‌ بۆ ساڵی 1348 ی كۆچی هه‌تاوی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ كه‌ به‌رانبه‌ره‌ به‌ ساڵی 1970 – 1971 ی عیسایی. واته‌ له ‌هه‌مان سه‌روبه‌ندی سه‌ربه‌خۆیی به‌حره‌ین له‌ به‌ریتانیا ئه‌و كۆبوونه‌وه‌یه‌ ئه‌نجامدراوه‌.

3ـ بڕوانه‌ ڤیدیۆكه‌ی له‌ پێگه‌ی یوتیوب به‌ناونیشانی (مصاحبه‌ دیده‌ نشده‌ آيت الله منتظرى، سال 1385).

4ـ چوار كتێبه‌كه‌ بریتین له‌ (الكافي في الأصول و الفروع – ثقة الإسلام محمد بن يعقوب الكليني ، المتوفي 329 هـ) ، (تهذيب الأحكام – أبو جعفر محمد بن الحسن الطوسي الملقب بشيخ الطائفة ، المتوفي 460 هـ) ، (الإستبصار – الطوسي 460 هـ) ، (من لا يحضره الفقيه – إبن جعفر بن علي بن الحسين بابويه القمي – المتوفي 381 هـ)، كه‌ بوونه‌ بنه‌مای فیكریی بۆ ده‌وڵه‌تی بوه‌یهیی فارسیی و زیندووكردنه‌وه‌ی ڕیوڕه‌سمه‌ تاغوتیيه‌كانی سستمی پاشایه‌تیی ساسانی به‌ناوی دین و مه‌زهه‌به‌وه‌، ته‌نانه‌ت مه‌سه‌له‌ی دوانزه‌ ئیمامیی و بیرۆكه‌كه‌شی په‌یوه‌ندیی به‌ هه‌ژموونی پاشایه‌تی ساسانيیه‌كان و مێژووی ئێرانه‌وه‌ هه‌یه‌ و هیچ بنه‌مایه‌كی ئیسلامیی ڕاسته‌قینه‌ پشتیوانیی ناكات. بڕوانه‌ كتێبی (التشیع العربی و التشیع الفارسی – د. نبیل الحیدری) به‌غدا (دارالحكمه‌ 2015).

5ـ ده‌وڵه‌تی بوه‌یهیی سه‌ره‌تا له‌ وڵاتی فارسه‌وه‌ سه‌ریانهه‌ڵدا و دواجار ده‌ستیان به‌سه‌ر به‌غدای پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی عه‌باسیدا گرت، ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ له‌ نێوان ساڵانی (932 – 1056ز) ده‌سه‌ڵاتی هه‌بووه‌، كه‌ له‌لایه‌ك شیعه‌گه‌ریی چه‌سپاندووه ‌و له‌لایه‌كی تریش به‌ سته‌مكاریی ویستویه‌تی واقیعی دیمۆگرافیی سوننه‌ له‌ به‌غدا و عێراقدا بگۆڕێت و به‌ هه‌زاران زانا و كه‌سایه‌تیی و خه‌ڵكیان له‌سه‌ر سوننه‌ بوون قڕكردووه‌. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ بڕوانه‌ كتێبی (التشیع العربی و التشیع الفارسی) نووسینی (د. نبیل الحیدری) چاپی دووه‌م، به‌غدا، دارالحكمه‌ 2015.

6ـ بڕوانه‌: التشیع العربی و التشیع الفارسیى، ل116.

7ـ بڕوانه‌: الكافي – الكليني ، 158 / 5 ، 352 / 5) ، (تهذيب الأحكام – الطوسي ، 405 / 7) ، (من لا يحضره الفقيه – الصدوق 164 / 3) ، بحار الأنوار – المجلسي ، 83 / 1) و چه‌ندین كتێبی تریش.

 8ـ بڕوانه‌ ڕاپۆرتی گرووپی دیراسه‌كردنی عێراق (بیكه‌ر – هاملتۆن)، له‌ بڵاوكراوه‌كانی خه‌ندان بۆ په‌خش و وه‌شاندن، سلێمانی 2007. كه‌ داوای ئه‌وه‌ ده‌كات جێبه‌جێكردنی ماده‌ی 140 دوا بخرێت، چونكه‌ كه‌ركوك به‌ به‌رمیلی بارووت ده‌چوێنێت، ئه‌مه‌ له‌كاتێكدایه‌ هه‌موو عێراقیيه‌كان ده‌نگیان به‌ ده‌ستوور و ماده‌كانی داوه‌. هه‌روه‌ها بڕوانه‌ كتێبی (مام جه‌لال - دیداری ته‌مه‌ن)، سلێمانی 2017، كه‌ باسی گه‌یشتنه‌ ئه‌نجامی گفتوگۆی یه‌كێتی و حكومه‌تی عێراق ده‌كات، به‌ڵام دواجار شاندێكی توركیا ناهێڵێت پرۆتۆكۆلی نێوانیان واژۆ بكرێت و له‌ ساڵی 1985 شه‌ڕ هه‌ڵده‌گیرسێته‌وه‌ و ده‌گه‌ینه‌وه‌ به‌ كیمیاوی و ئه‌نفال.

9ـ له‌ ڕاپۆرتی لیژنه‌ی پایك دا هاتووه‌ كه‌ ده‌زگای هه‌واڵگری ئه‌مه‌ریكا ته‌نیا كوردی وه‌ك كارتی گوشار به‌ قازانجی شای هاوپه‌یمانیان به‌كارهێناوه‌ و مه‌به‌ستیشیان نه‌بووه‌ كورد بگاته‌ ئه‌نجام، بۆیه‌ دوای ڕێكه‌وتنامه‌ی 1975 كوردیان له‌ به‌رده‌می نه‌هامه‌تیدا ڕه‌ها كردووه‌ و هه‌وڵیان نه‌داوه‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌كه‌ی له‌گه‌ڵ عێراقدا. بڕوانه‌ كتێبی (رێكه‌وتنامه‌ی جه‌زائیر، كامه‌ران جه‌مال بابان زاده‌ ، به‌ڕێوه‌به‌رایه‌تی ڕۆشنبیری سلێمانی 2013 ، ل 202).

10ـ ئه‌وه‌ی  بیه‌وێت گوێ له‌ ڤیدیۆ و خوێندنه‌وه‌ سه‌یرو سه‌مه‌ره‌كانی سه‌رۆ قادر و هێمن هه‌ورامی بگرێت، ده‌توانێت بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ڤیدیۆكانی یوتیوپ، كه‌ به‌ ڕاستی ئه‌گه‌ر یاسا له‌ كوردستاندا هه‌بووایه‌ ده‌بوو دادگایی بكرانایه‌ و به‌ یاساش بۆ هه‌میشه‌ له‌ سیاسه‌ت و لێدوان و چه‌واشه‌كاریی قه‌ده‌غه‌ بكرانایه‌ بۆ نمونه‌ سه‌یری ئه‌م ڤیدیۆیه‌ بكه‌ن :

https://www.youtube.com/watch?v=AZp3PSM6Gog

11ـ بۆ زانیاریی زیاتر بڕوانه‌ پێگه‌ی هانتیگتۆن عه‌ره‌بی، موحه‌مه‌د ئیزدوتن، ڕۆژی 20 / 4 / 2016.

12ـ بۆ زانیاریی زیاتر له‌باره‌ی سیاسه‌ته‌كان و خزمه‌ته‌كانی سوڵتان عه‌بدولحه‌مید، خوێندنه‌وه‌ی كتێبی (سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م: دوا سوڵتانه‌ گه‌وره‌كه‌ی عوسمانیی، د.موحه‌مه‌د حه‌رب، 2004 چاپخانه‌ی ته‌فسیر، هه‌ولێر).

13ـ أسرار الإنقلاب العثماني ، مصطفي طوران ، ترجمة : جمال خواجة  ، دار السلام ، الطبعة الثانية، ل9 – 34. بۆ خۆم ئه‌م نامیلكه‌یه‌م بۆ زمانی كوردی وه‌رگێڕاوه‌ و هێشتا بڵاونه‌كراوه‌ته‌وه‌.

 14ـ سوڵتان عه‌بدولحه‌میدی دووه‌م، ڵ 225.

15ـ خولاسه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان، محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی، چاپ و ئۆفسێتی ده‌زگای سه‌رده‌م، سلێمانی، 2000، ل 7.

 16ـ بڕوانه‌ وتاری سه‌ردار تۆرگۆت به‌ ناونیشانی : العلاقات التركية الأمريكية تقترب من حافة الإنهيار، پێگه‌ی (ترك پرێس)، 3 / 8 / 2017.