ئه‌حمه‌د نه‌عیم بابانزاده‌ و بیری نه‌ته‌وایه‌تی له‌ ئیسلامدا

05/30/2018 08:41:25

سامان سه‌لاح

 

 

 به‌ درێژایی مێژووی كورد، له‌به‌رئه‌وه‌ی نه‌ كیانێكی كوردی هه‌بووه‌ و نه‌ زمانی كوردی زمانی نوسین بووه‌ و گرنگی پێدرابێت، به‌شێك له‌ نوسه‌ر و پیاوه‌ گه‌وره‌كانی به‌ زمانه‌كانی تر به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بيی و فارسيی و توركی نوسیویانه‌ و ئێستاش به‌رهه‌م و نوسینه‌كانیان به‌شێكه‌ له‌ كلتوور و سه‌رچاوه‌ بۆ ئه‌و میلله‌تانه‌ و نه‌ك نه‌بوونه‌ته‌ به‌ شێك له‌ خه‌یاڵدان و پێكهێنه‌ری فكری كوردی، به‌ڵكو به‌شێك له‌ مانه‌ ته‌نانه‌ت له‌ناو فه‌رهه‌نگ و فكری كوردییدا نه‌ ناسراون. به‌شێكیش له‌وانه‌ ئه‌و كوردانه‌ن كه‌ له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا و تا ئه‌مڕۆش به‌ زمانی توركی ئه‌نوسن. بنه‌ماڵه‌ی بابانه‌كانیش دوای له‌ناوبردن و هه‌ڵته‌كاندنی ده‌سه‌ڵاتی بابان، په‌رته‌وازه‌ كران و به‌شێكیان كه‌وتنه‌ ئه‌سته‌مبوڵه‌وه‌. یه‌كێكیش له‌و كه‌سایه‌تییه‌ گرنگانه‌ ئه‌حمه‌د نه‌عیم بابانزاده‌یه‌. ئه‌حمه‌د نه‌عیم یه‌كێكه‌ له‌ نه‌وه‌ی بابانه‌كان و كوڕی  موسته‌فا زیهنی پاشایه‌. باوكی له‌‌ ساڵی 1938 له‌ سلێمانی له‌دایكبووه‌ و ‌‌ دوای ڕووخانی میرنشینی بابان ڕوو ئه‌كه‌نه‌ به‌غدا و له‌وێ له‌ سه‌رده‌می مه‌دحه‌د پاشادا مه‌كتوبچێتی‌ و میهرداریی كردووه‌ و دواتر چه‌ندین پله‌ و پۆستی وه‌ك موته‌سه‌ریفێتی له‌ چه‌ند شێوێنێك كردووه‌ و چه‌ندین پله‌وپایه‌ی تری له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا وه‌رگرتووه‌، ماوه‌یه‌ك سه‌رۆكی شورای ده‌وڵه‌ت و ئه‌ندامی مه‌جلیسی ئه‌عیان بووه‌ و له‌ ساڵی 1909ش یه‌كێك ئه‌بێت له‌ دامه‌زرێنه‌رانی كۆمه‌ڵه‌ی ته‌عاون و ته‌ره‌قی كورد و خاوه‌نی چه‌ند كتێب و نوسینی گرنگه له‌وانه‌: خه‌لافه‌ت له‌ ئیسلامدا، زانست و ئیسلام، مقایس الاخلاق، قووه‌ی مه‌عنه‌وییه‌‌.

 موسته‌فا زیهنی چوار كوڕی هه‌بووه‌، دیارترینیان ئه‌حمه‌د نه‌عیم و ئیسماعیل حه‌قییه‌. كه‌ به‌پێچه‌وانه‌ی ئیسماعیل حه‌قییه‌وه‌ كه‌ بوو به ‌یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی ئیتحاد و ته‌ره‌قی و دواتر به‌رگری له‌ كورد و بیری كوردایه‌تی كردووه‌، ئه‌حمه‌د نه‌عیم به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌ك دژی بانگه‌شه‌ی ناسیۆنالیستی و نه‌ته‌وه‌گه‌ری بووه‌.

 ئه‌حمه‌د نه‌عیم له‌ ساڵی 1872 له‌ به‌غداد له‌دایكبووه‌ سه‌ره‌تای خوێندنی له‌ به‌غداد ده‌ستپێكردووه‌ و دواتر ڕووده‌كه‌نه‌ ئه‌سته‌مبوڵ و له‌وێ له‌ چه‌ندین شوێنی گرنگ وه‌ك ئاماده‌یی گالاتاسارای كه خوێندن تیایدا به‌ فه‌ڕه‌نسی بووه‌ و له‌ وێوه‌ زانست و مه‌نتیقی نوێ و له‌ مه‌كته‌بی مولكییه‌ش به‌ڕێوه‌به‌ريی و كاری ئیداری خوێندوویه‌تی و پاشان له‌ ساڵی 1915دا وه‌ك مامۆستا له‌ ئه‌سته‌مبوڵ له‌ فاكه‌ڵتی ئه‌ده‌بیات له‌ دارولفنون كه‌ دواتر ئه‌بێت به‌ زانكۆی ئه‌سته‌مبوڵی ئێستا وانه‌ی وتووه‌ته‌وه‌ و له‌ 1919دا ده‌بێته‌ سه‌رۆكی دارولفنون‌ و هه‌ر له‌و ساڵه‌شدا له‌سه‌ر پێشنیار و داواكاری شێخولئسلام سه‌بری موسته‌فا ده‌بێته‌ ئه‌ندامی مه‌جلیسی ئه‌عیان له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا و تا 1922 له‌م پۆسته‌دا ئه‌مێنێته‌وه‌. ئه‌حمه‌د نه‌عیم ئه‌گه‌رچی ماوه‌یه‌ك له‌ وانه‌وتنه‌وه‌ له‌ دارولفنون داده‌بڕێت، به‌ڵام دواتر ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ و تا ساڵی 1933 به‌رده‌وام ده‌بێت تا له‌م ساڵه‌دا به‌ بیانووی ئه‌وه‌ی كه‌ زانكۆ ئه‌بێت له‌سه‌ر شێوازی ڕۆژئاوایی ڕێكخرێته‌وه‌ له‌ زانكۆ دور ده‌خرێته‌وه‌. له‌ ماوه‌ی ساڵانی كاركردنی زانكۆیدا وانه‌ی مه‌نتیق و فه‌لسه‌فه‌ و ئه‌خلاق و سایكۆلۆجی و فیزیای وتووه‌ته‌وه‌. ساڵێك دواتر و له‌ 13/8/1934 له‌كاتی ئه‌نجامدانی نوێژی نیوه‌ڕۆ و له‌ سوجده‌دا وه‌فات ئه‌كات1.

ئه‌حمه‌د نه‌عیم شاره‌زاییه‌كی باشی له‌ زمان و كلتووری وڵاتانی ئیسلاميی و ڕۆژئاوادا هه‌بووه‌. به‌پێی فایلی كه‌سی زمانه‌كانی عه‌ره‌بيی و فه‌ڕه‌نسيی و توركيی و فارسيی و كوردی زانیوه‌2.

یه‌كێك له‌ گرنگترین ئه‌و بابه‌تانه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ باسی ئه‌حمه‌د نه‌عیمدا دێته‌ ئاراوه‌ ئه‌و دۆستایه‌تییه‌ قوڵه‌ی نێوان ئه‌حمه‌د نه‌عیم و محه‌مه‌د عاكیفی بیرمه‌ند و شاعیری گه‌وره‌ی تورك و خاوه‌نی مارشی نه‌ته‌وه‌یی توركه‌. به‌ ئه‌ندازه‌یه‌ك كه‌ به‌وته‌ی خۆی دوای هاوه‌ڵانی به‌ڕێزی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) بابانزاده‌ خۆشه‌ویسترین كه‌س بووه‌ لای و به‌مشێوه‌ وه‌سفی ده‌كات‘‘مسوڵمانێكی خاوه‌ن ئیمان پته‌و و ڕاسته‌قینه‌ و ڕاستگۆ له‌گه‌ڵ بیروباوه‌ڕه‌كه‌یدا... مرۆڤێكی كامڵ كه‌ ئه‌هلی سیقه‌یه‌ و هه‌رچی بڵێت ڕاسته‌‘‘3.

كاریگه‌ری بابانزاده‌ له‌سه‌ر محه‌مه‌د عاكیف به‌جۆرێكه‌ كه‌ محه‌مه‌د ئه‌مین ئه‌ریشیرگڵ كه‌ یه‌كێكه‌ له‌و نوسه‌رانه‌ی كه‌ بیركردنه‌وه‌یه‌كی سیكۆلاری هه‌بووه‌ و له‌ نزیكه‌وه‌ هه‌ریه‌ك له‌ محه‌مه‌د عاكیف و بابانزاده‌ی ناسیوه، ده‌ڵێت : خۆزگه‌ ئه‌و دوانه‌ هه‌رگیز یه‌كتریان نه‌ناسیایه‌. كه‌ به‌ڕای ئه‌و له‌ژێر كاریگه‌ری بابانزاده‌دا نه‌بوایه‌ محه‌مه‌د عاكیف كه‌سایه‌تییه‌كی جیاوازی تری لێ ده‌رده‌چوو4. محه‌مه‌د عاكیف ئه‌ڵێت تا مردنی بابانزاده‌ هه‌واڵی مردنی مرۆڤه‌كانم به‌شێوه‌یه‌كی ساده‌ وه‌رده‌گرت، به‌ڵام كاتێك هه‌واڵی مردنی بابانزاده‌م بینی وه‌ك ئه‌وه‌ وابوو كه‌ دنیا به‌سه‌رما وێران بێت... ئه‌م ڕۆژهه‌ڵاته‌ بێ به‌خته‌ له‌مه‌ودوا زۆر به‌زه‌حمه‌ت مرۆڤێكی تری گه‌وره‌ی وه‌ك بابانزاده‌ پێ ده‌گه‌یه‌نێت.

 دوو ساڵ دوای بابانزاده‌، محه‌مه‌د عاكیفیش له‌ 1936دا كۆچى دوايى ده‌كات و له‌ گۆڕيشدا دراوسێی یه‌ك ئه‌بن و ئێستاش‌ گۆڕی هه‌ردووكیان له‌ ته‌نیشتی یه‌كدایه‌ له‌ گۆڕستانی ئه‌درنه‌كاپی له‌ ئه‌سته‌مبوڵ.

 

بابانزاده‌ خاوه‌نی چه‌ند كتێبێكه، له‌ بواری فه‌رمووده‌دا ده‌ست ده‌كات به‌ وه‌رگێڕانی صه‌حیحی بوخاريی و دوای وه‌رگێڕانی دوو به‌رگ له‌ كۆی دوانزه‌ به‌رگ كۆچى دوايى ده‌كات و دواتر پڕۆفیسۆر دكتۆر كه‌مال میراس كاری وه‌رگێڕانه‌كه‌ ته‌واو ده‌كات، به‌مه‌ش ده‌بێته‌ یه‌كه‌م كه‌س كه‌ فه‌رمووده‌ی وه‌رگێڕابێته‌ سه‌ر زمانی توركی5. به‌ڵام ئه‌وه‌ی له‌م بواره‌دا زۆر گرنگه‌ ئه‌و پێشه‌كییه‌ پێنج سه‌د لاپه‌ڕه‌ییه‌یه‌ كه‌ بۆ وه‌رگێڕانه‌كه‌ی كردووه‌ له‌ باره‌ی فه‌رمووده‌ناسی و ئوسوڵی حه‌دیسه‌وه‌. له‌ بواری مه‌نتیق و فه‌لسه‌فه‌شدا سه‌ره‌ڕای وه‌رگێڕانی بنه‌ماكانی فه‌لسه‌فه‌ی جۆرج فۆنسیگریف له‌ فه‌ڕه‌نسيی و وه‌رگێڕانی بنه‌ماكانی مه‌نتیقه‌وه‌ خۆشی كتێبێك به‌ناوی وانه‌كانی حیكمه‌ت(فه‌لسه‌فه‌) 1919 و  به‌رهه‌میكیش به‌ناوی (بنه‌ماكانی ئه‌خلاقی ئیسلامی) 1924 بڵاوده‌كاته‌وه‌. به‌شێوه‌یه‌كی گشتی خاوه‌نی نۆ كتێبه‌ سه‌ره‌ڕای بڵاوكردنه‌وه‌ی چه‌ندین بابه‌ت له‌ ڕۆژنامه‌كانی ئه‌و كاته‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و توركیای كۆماريدا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا له‌چاو گه‌وره‌یی و شاره‌زای ئه‌حمه‌د نه‌عیمدا ئه‌و به‌رهه‌مانه‌ی كه‌ به‌جێی هێشتوون كه‌من، هۆكارى ئه‌مه‌ش به‌وته‌ی یه‌كێك له‌ نوسه‌رانی ژیاننامه‌ی ئه‌حمه‌د نه‌عیم بۆ ئه‌وه‌ ئه‌گه‌ڕێته‌وه‌، كه‌ ئه‌حمه‌د نه‌عیم له‌ نوسینی هه‌ر بابه‌تێكدا ته‌نها چاولێكه‌رێك نه‌بووه‌، به‌ڵكو داهێنه‌ر بووه‌ و سه‌لیقه‌یه‌كی زۆری به‌دیار ئه‌و به‌رهه‌مانه‌وه‌ سه‌رفكردووه‌ كه‌ به‌جێی هێشتوون6.

به‌ڵام یه‌كێك له‌ گرنگترین ئه‌و كتێبانه‌ی كه‌ زۆرترین مشتومڕی به‌دوای خۆیدا هێنا كتێبی ‘اسلامده دعوای قومیت‘ واته‌ بانگه‌شه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی له‌ ئیسلامدا له‌ 1916 و بابه‌تی سه‌ره‌كی ئه‌م نوسینه‌شه‌. كتێبه‌كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا وه‌ڵامێك بوو بۆ سه‌رهه‌ڵدانی بیری نه‌ته‌وایه‌تی توركيی و عه‌ره‌بی له‌ كۆتاییه‌كانی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا. ئه‌حمه‌د نه‌عیم وه‌ك یه‌كێك له‌ بانگه‌شه‌كارانی بیری یه‌كێتی جیهانی ئیسلامی له‌ پاڵ نوسه‌رانی تری وه‌ك شێخولئیسلام سه‌بری موسته‌فا و موسا كازم ئه‌فه‌ندی و محه‌مه‌د عاكیفدا له‌ سه‌نگه‌ری ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌دا بوون له‌ به‌رامبه‌ر بانگه‌شه‌كارانی بیری ناسیۆنالیستيی و ڕۆژئاواگه‌ریدا كه‌ دیارترینیان زیا‌ء گوێك ئاڵپ و ئه‌حمه‌د ئاغائۆغڵو و یه‌حیا كه‌مال و یوسف ئاكچورا بوون.  كه‌ له‌وكاته‌دا ڕۆژنامه‌كان پڕبوون له‌و مشتومڕانه‌ی له‌ نێوان توركچيی و عه‌ره‌بچيی و ڕۆژئاواخواز و هه‌ڵگرانی بیری ئیسلامیدا باو بوو. ئه‌حمه‌د نه‌عیم له‌وكاته‌دا كه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی سه‌بیل و ڕه‌شاد ئه‌ینوسی، موسا كازم ئه‌فه‌ندی له‌ ئیسلام مه‌جموعه‌سیدا بابه‌تێك له‌سه‌ر ڕه‌گه‌زپه‌رستيی و نه‌ته‌وه‌گه‌ری له‌ ئیسلامدا ئه‌نوسێت و  ڕه‌دی ئه‌داته‌وه‌. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا نوزهه‌ت سابیت كه‌ سه‌ره‌تا نه‌ته‌وه‌چی و دواتر ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ ئه‌ندامانی ماسۆنی و سۆسیالیستێكی توند، له‌ ڕۆژنامه‌ی ‘ته‌عیقب و ته‌نقید مه‌جموعه‌سی‘ كه‌ خۆی خاوه‌نی بوو پرسیاری ئه‌وه‌ ڕووبه‌ڕووی شێخوئیسلام ده‌كاته‌وه‌ كه‌ تا چ ئاستێك نه‌ته‌وایه‌تی له‌ ئیسلامدا ڕێگه‌پێدراوه‌ یان قه‌ده‌غه‌كراوه‌.

موسا كازم ئه‌فه‌ندی ئه‌گه‌رچی ڕوونكردنه‌وه‌یه‌ك ده‌دات، به‌ڵام به‌ بڕوای ئه‌حمه‌د نه‌عیم ڕوونكردنه‌وه‌كه‌ی ڕۆژنامه‌ی (ئیسلام مه‌جموعه‌سی) پڕاوپڕ نییه‌ و خۆی  له‌ سه‌بیلوڕه‌شاددا وه‌ڵامی ئه‌و پرسیاره‌ ده‌داته‌وه‌ و دواتر له‌ چوارچێوه‌ی كتێبی ‘‘ اسلامده دعوای قومیت‘‘ بڵاوده‌بێته‌وه‌7. كه‌ دواتر نوسینه‌كه‌ی ئه‌حمه‌د نه‌عیم مشتومڕی گه‌وره‌ به‌دوای خۆیدا ده‌هێنێت، به‌تایبه‌ت له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ئه‌حمه‌د ئاغائۆغڵۆ كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا توركێكی خه‌ڵكی ئازه‌ربایجان بوو‌ و دواتر له‌ ئه‌سته‌مبوڵدا ئه‌گیرسێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ تیۆریزه‌كه‌رانی بیری ناسیۆنالیستی توركی  له‌ به‌رامبه‌ر كتێبه‌كه‌ی بابانزاده‌دا ‘اسلامده دعوای قومیت‘ مشتومڕێكی توندیان ده‌بێت و  وتاری ‘اسلامده دعوای میلییت‘ بڵاوده‌كاته‌وه8.

كتێبه‌كه‌ی بابانزاده‌ به‌ خستنه‌ڕوو و شیكردنه‌وه‌ی مه‌سه‌له‌ی نه‌ته‌وایه‌تی ده‌ستپێده‌كات له‌ سه‌رده‌می خۆیدا. بانزاده‌ پێیوایه‌ ئه‌گه‌رچی له‌ ساڵانی سه‌ره‌تای سه‌ده‌ی بیسته‌مه‌وه‌ بابه‌تی بیری نه‌ته‌وایه‌تی چه‌كه‌ره‌ ده‌كات، به‌ڵام له‌ دوای مه‌شروتییه‌ته‌وه‌ واته‌ له‌ 1908 به‌دواوه‌ بابه‌تی نه‌ته‌وایه‌تی بووه‌ته‌ بابه‌تێكی ترسناك و به‌وته‌ی ئه‌و بابه‌تی ‘حه‌یات و مه‌مات‘ له‌ ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا9. بۆیه‌‌ خۆی یه‌كێكه‌ له‌ دیارترین ئه‌و فیگه‌رانه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ بۆ بیری یه‌كێتی جیهانی ئیسلامی ده‌كات، كتێبه‌كه‌ی بۆ ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی گرووپی تورك چییه‌كان ته‌رخان ده‌كات.

بابانزاده‌ به‌ شایه‌تی ئه‌وانه‌ی كه‌ ناسیویانه ‌و له‌سه‌ر ژیاننامه‌ی قسه‌یان كردووه‌ كه‌سێكی كراوه‌ بووه‌ له‌ به‌رامبه‌ر پێشكه‌وتنی زانستی و به‌ها باشه‌كانی ڕۆژئاوادا، به‌ڵام پێیوابوو ئه‌وانه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ی  نه‌ته‌وایه‌تی ئه‌كه‌ن وازیان له‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌و به‌هایانه‌ هێناوه‌ و خراپترین دیوی شارستانییه‌تی ڕۆژئاوا فریوی داون و به‌م كاره‌شیان نه‌ك هه‌ر خزمه‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یان ناكه‌ن كه‌ شه‌ڕی له‌سه‌ر ده‌كه‌ن، به‌ڵكو تووشی به‌ڵاو ماڵوێرانیشی ده‌كه‌ن10. بۆیه‌ هه‌موو ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌خاته‌ به‌رده‌م ئه‌و پرسیاره‌‌ی كه‌ چییان كردووه‌ بۆ میلله‌ته‌كه‌یان له‌ ڕووی به‌رهه‌م و ده‌ستكه‌وتی زانستییه‌وه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی كه‌ خۆی ده‌یكرد. ئه‌و له‌كاتێكدا كه‌ لۆمه‌ی بیری نه‌ته‌وایه‌تی ده‌كرد، باوه‌ڕی وابوو ئه‌وه‌ كاری هه‌موو مسوڵمانێكه‌ كه‌ خزمه‌ت به‌ نه‌ته‌وه‌كه‌ی بكات و ته‌نانه‌ت ئه‌و مسوڵمانانه‌شی كه‌ تورك نین ئه‌ركی ئاینییانه‌ كه‌ خزمه‌ت به‌ برا توركه‌كانیان بكه‌ن و به‌وته‌ی خۆی كاری ئه‌ویش (وه‌ك كه‌سێك كه‌ تورك نییه‌) له‌وه‌ به‌ده‌ر نییه‌. كه‌ له‌ڕاستیدا بابانزاده‌ خزمه‌تێكی گه‌وره‌ی به‌ زمانی توركی كردووه‌ هه‌م له‌ ڕێگای نوسینه‌كانییه‌وه‌ و هه‌م له‌ ڕێگای وه‌رگێرانه‌كانییه‌وه‌ به‌تایبه‌تی وه‌رگێرانی فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) و ئه‌و پێشه‌كییه‌وه‌ كه‌ له‌ فه‌رمووده‌ناسیدا دایناوه‌ كه‌ تائێستاش سه‌رچاوه‌یه‌كی گرنگی توێژه‌رانی فه‌رمووده‌یه‌. هه‌م له‌ ڕێگای وه‌رگێرانه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانییه‌وه‌ و داتاشین و خستنه‌ڕووی چه‌ندین هاوواتا بۆ زاراوه‌ فه‌لسه‌فه‌ییه‌كان له‌ زمانی توركیدا. نزیكه‌ی دوو هه‌زار تێرم و ده‌سته‌واژه‌ی له‌ زمانی توركیدا داناوه‌ بۆ زاراوه‌ ئه‌سڵییه‌ فه‌لسه‌فییه‌كانی به‌ جۆرێك كه‌ موعه‌لیم محه‌مه‌د جه‌وده‌ت یه‌كێك له‌ نوسه‌ره‌كان ژیانی بابانزاده‌ ئه‌چوێنێت به‌ حونه‌ین بن ئیسحاق و سابیت بن قوڕه‌ و به‌ڕای ئه‌و، ئه‌و كه‌سایه‌تییانه‌ له‌ سه‌رده‌می عه‌باسییه‌كاندا چه‌نده‌ خزمه‌تییان كردووه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ له‌ زمانی عه‌ره‌بیدا، ئه‌حمه‌د نه‌عیمیش به‌ ئه‌ندازه‌ی ئه‌وانه‌ خزمه‌تی كردووه‌ به‌ فه‌لسه‌فه‌ له‌ زمانی توركیدا و ئه‌حمه‌د نه‌عیم به‌ حونه‌ین بن ئیسحاقی دووه‌م داده‌نێت له‌ زمانی توركیدا11.

بابانزاده‌ له‌ كتێبه‌كه‌یدا توركچییه‌كان ده‌كات به‌ دوو به‌شی سه‌ره‌كییه‌وه‌، به‌شی یه‌كه‌میان ناوده‌نێت توركچی خاڵیس، كه‌ ئه‌مانه‌ش له‌و توركانه‌ پێكده‌هاتن كه‌ بێ په‌رده‌ بانگه‌شه‌ی توكچێتی و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی هه‌ر شوناسێكی تریان ده‌كرده‌وه‌ جگه‌ له‌ شوناسی توركبوون،‌ ته‌واوی ئه‌م بۆچوونه‌ ده‌خاته‌ چوارچێوه‌ی كوفره‌وه‌ و زۆر له‌سه‌ریان ناوه‌ستێت له ‌به‌رامبه‌ر ئه‌مه‌دا ڕووی ده‌می له‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ به‌ توركچی- ئیسلامچی ناویان ده‌بات، كه‌ به‌بڕوای ئه‌و هێشتا زمانی گفتوگۆ له‌ نێوانیاندا ماوه‌.

بۆ تێگه‌يشتن له ‌دیارترین ئه‌و ته‌وژمانه‌ی كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی عوسمانیدا بۆ خۆده‌ربازكردن له‌و دۆخه‌ ناجێگیره‌ و ڕێگرتن له‌ گڵۆڵه‌ی لێژبووه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی عوسمانی، ڕه‌نگه‌ كتێبه‌كه‌ی یوسف ئاكچورا (سێ ته‌وژمی سیاسه‌ت)12 باشترین ڕێنوێنیكه‌ر بێت. ئه‌م كتێبه‌‌ ئه‌گه‌رچی ده‌بێت له‌ چوارچێوه‌ی مێژووی خۆیدا خوێندنه‌وه‌ی بۆ بكرێت، به‌ڵام یه‌كێكه‌ له‌و نوسینانه‌ی كه‌ تائێستاش شتی زۆری پێیه‌ بۆ تێگه‌يشتن له‌و ته‌وژمه‌ سیاسییانه‌ی كه‌ له‌ توركیا و به‌تایبه‌تی له‌ سیاسه‌تی ده‌ره‌وه‌ی توركیادا ده‌گوزه‌رێت و له‌ زانكۆ و ناوه‌نده‌ ئه‌كادیمییه‌كانی توركیا گرنگی تایبه‌تی پێ ده‌درێت. ئاكچورا له‌ كتێبه‌كه‌یدا كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا له‌ دوو وتار پێكدێت و له‌ ساڵی 1904 له‌ میسر بڵاوده‌بێته‌وه‌. هه‌ڵسه‌نگاندن بۆ دیارترین ئه‌و سێ ئاڕاسته‌ فكرییه‌ ده‌كات كه‌ له‌ سه‌رده‌می خۆیدا بۆ ڕزگاربوون له‌و دۆخه‌ له‌ ئارادابووه‌. كه‌ بریتی بوون  له:‌  یه‌كه‌م: سیاسه‌تی عوسمانیگه‌رایی(میلله‌تی عوسمانییه‌)، دووه‌م ئیسلامگه‌رایی یان پان ئیسلامیزم(كه‌ به‌ كه‌ڵكوه‌رگرتن له‌ پێگه‌ی ‘‘خه‌لیفه‌‘‘ كار له‌سه‌ر گرتنه‌به‌ری سیاسه‌تێك بكرێت به‌ ئاڕاسته‌ی یه‌كێتی جیهانی ئیسلاميی و ڕاكیشانی ئینتیمای میلله‌تانی مسوڵمان)، سێیه‌م توركگه‌رایی و پانتوركیزم و كاركردن له‌سه‌ر دروستكردنی كیانێكی سیاسی تایبه‌ت به‌ توركه‌كان، ئه‌گه‌رچی تا ئه‌وكاته‌ ئاكچورا جگه‌ له‌ خستنه‌ڕووی لایه‌نه‌ ئه‌رێنيی و نه‌رێنییه‌كانی ئه‌م سێ ته‌وژمه‌ ڕای ڕاشكاوی خۆی له‌سه‌ر پشتگیری هیچ یه‌كێك له‌م ته‌وژمانه‌ ده‌رنابڕێت، به‌ڵام له‌ دوای مه‌شروتییه‌تی دووه‌م  و لادانی سوڵتان عه‌بدولحه‌مید له‌ ده‌سه‌ڵات ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ ئه‌سته‌مبوڵ و ده‌بێته‌ یه‌كێكه‌ له‌ به‌رگریكاره‌ سه‌رسه‌خته‌كانی بیری توركچێتی له‌ به‌رامبه‌ر بابانزاده‌ و هاوڕێكانیدا ئه‌وه‌ستێت.

 بابانزاده كه‌ له‌ پێڕی ئه‌وانه‌دا بوو بانگه‌شه‌ی یه‌كێتی جیهانی ئیسلامیان ئه‌كرد‌، له‌سه‌ر ئه‌و بیانووه‌ی توركچییه‌ ئیسلامییه‌كان كه‌ پێیانوایه‌ ده‌توانن له‌ ڕێگه‌ی هه‌ستی نه‌ته‌وه‌یی توركه‌وه‌ خزمه‌ت به‌ ئیسلامیش بكه‌ن و ئه‌م دوانه‌ یه‌كتر به‌هێز ده‌كه‌ن، به‌وه‌ وه‌ڵامده‌داته‌وه‌ كه‌ ناكرێت له‌ ڕێگه‌ی ئامرازێكه‌وه‌ كه‌ خوا قه‌ده‌غه‌ی كردووه‌ خزمه‌ت به‌ ئامانجێكی پیرۆز بكرێت. له‌ كتێبه‌كه‌یدا به‌ زمانێكی ساده‌ ده‌ڵێت ‘‘بیكه‌ن له‌ ڕاهی خوا ڕووی توركه‌كان له‌ كه‌عبه‌وه‌ به‌ره‌و توران وه‌رمه‌چه‌رخێنن و داوا له  ‌كه‌س مه‌كه‌ن كه‌ ڕووی له‌ هه‌ردوو ڕووگه‌كه‌ بێت، له‌كاتێكدا ئاڕاسته‌كه‌یان پێچه‌وانه‌یه‌‘‘13.  بابانزاده‌ بۆ سه‌لماندنی قسه‌كانی پشت به‌ ئایه‌ته‌كانی قورئان و فه‌رموده‌كانی پێغه‌مبه‌ر(د.خ) ده‌به‌ستێت  كه‌ لۆمه‌ی عه‌صه‌بییه‌تی كردووه‌ و به‌ بۆگه‌ن وه‌صفی كردووه14. ئه‌و ئایه‌ت و فه‌رمودانه‌ بیری توركه‌كان ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن مرۆڤه‌كان هاوتای یه‌كن، ته‌نها فه‌زڵ و گه‌وره‌ییه‌ك كه‌ عه‌ره‌بێك به‌سه‌ر عه‌جه‌مێكدا هه‌بێت یان به‌پێچه‌وانه‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای پارێزگاری و له‌خواترسانێتی. ئه‌وه‌ی به‌ بیریان ده‌هێنایه‌وه‌ كه‌ ئیمانداران برای یه‌كن و ئه‌وه‌ی مرۆڤێك بۆ خۆی پێی خۆشه‌ بۆ براكه‌شی پێی خۆش نه‌بێت ئیمانی ته‌واو نییه‌.

ئه‌حمه‌د ئاغائۆغڵو كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ ناوی هاتووه‌ له‌ وه‌ڵامی ئه‌م تێڕوانینه‌ی بابانزاده‌دا، پێیوابوو‌ كه‌ توركچێتی هیچ پێچه‌وانه‌ییه‌كی له‌گه‌ڵ ئیسلامدا نییه‌ و به‌هیچ شێوه‌یه‌ك بێ دینی ناگه‌یه‌نێت. ئه‌وه‌ی كه‌ ئیسلامیش لۆمه‌ و قه‌ده‌غه‌ی كردووه‌ عه‌صه‌بییه‌ته‌ نه‌ك قه‌ومییه‌ت، پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ویستوویه‌تی عه‌ره‌ب له‌ چوارچێوه‌ی یه‌ك ئینتیمادا كۆبكاته‌وه‌ و ئیسلامیش له‌سه‌ر بناغه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌ك دامه‌زاروه‌ كه‌ نه‌ته‌وه‌ی عه‌ره‌به‌. نه‌ته‌وه‌ش دوو پایه‌ی سه‌ره‌كی هه‌یه‌ كه‌ ئه‌وانیش بریتین له‌: ئاین و زمان، كه‌ دواتر فاكته‌ره‌كانی ڕه‌گه‌ز و مێژوو كه‌لتووری هاوبه‌ش دێن. وه‌ك چۆن بابانزاده‌ بۆ پشتگیریكردنی ئارگیۆمێنته‌كانی له‌ دژی نه‌ته‌وه‌گه‌ری چه‌ندین به‌ڵگه‌ له‌ قورئان و فه‌رمووده‌ ده‌هێنێته‌وه‌، ئاغائۆغڵۆش هه‌وڵده‌دات پشتیوانی دینی بۆ بانگه‌شه‌كه‌ی خۆی بهێنێته‌وه‌ و چه‌ندین نمونه‌ له‌ مێژووی ئیسلام ده‌هێنێته‌وه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كه‌ كاتێك عه‌ره‌به‌كان یه‌كبوون توانیویانه‌ باشتر خزمه‌تی ئیسلام بكه‌ن15.

 بابانزاده‌ هه‌موو بانگه‌شه‌یه‌كی نه‌ته‌وه‌گه‌رایی به‌گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌رده‌می جاهیلییه‌ت وه‌سف ده‌كرد، كه‌ ده‌بێته‌ هۆی ئینقیلاب به‌سه‌ر هێز و ژیانی ئیسلامدا ورده‌ ورده‌ وه‌ك چۆن له‌ ئه‌لبانیا ڕوویدا تورك و عه‌ره‌ب و كورد و لاز و چه‌ركه‌س به‌رده‌بنه‌ یه‌كتر و ده‌بن به‌ تیكه‌یه‌كی چه‌ور و ده‌كه‌ونه‌ باوه‌شی دارولكوفره‌وه، به‌ ده‌ربڕینی ئه‌و دواین قه‌ڵای مسوڵمان كه‌ مه‌به‌ست لێی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو ده‌كه‌وێته‌ ژێر ده‌ستیی كوفره‌وه‌. ‌ بۆ گوزارشتكردن له‌ مه‌ترسی بیری نه‌ته‌وایه‌تیش چه‌ندین گوزارشتی وه‌ك نه‌خۆشی كوشنده‌، چه‌مكی قه‌بیح و قولاپی ژه‌هراوی به‌كارهێناوه‌. بابانزاده‌ پێیوابوو كه‌ بیری نه‌ته‌وایه‌تی ده‌توانێت له‌سه‌ر شتی بچوك و بێ مانا ئاگری دوژمنایه‌تی له‌ خه‌رمانی برایه‌تی مسوڵمانان به‌ر بدات.  ئه‌و ڕخنه‌ له‌ دیارده‌یه‌ك ده‌گرێت كه‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا له‌بری شانازی كردن به‌ ئیسلام و ڕه‌مزه‌ دینیيه‌كانه‌وه‌ توركه‌كان ناوی جه‌نگیز و هۆلاكۆ و باوباپیرانی موشریكیان له‌  منداڵه‌كانیان ده‌نا. به‌شێوه‌یه‌كی گاڵته‌ ئامێز باس له‌ كه‌سانێك ده‌كات كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ڕه‌گوڕیشه‌یان بكۆڵیته‌وه‌ ته‌نها سێ پشتیان توركه‌ و بوونه‌ته‌ تورك كه‌چی بانگه‌شه‌ی توركایه‌تیی ده‌كه‌ن و خۆیان ده‌به‌نه‌وه‌ سه‌ر هۆز و تیره‌ توركه‌كان16، كه‌سانێك كه‌ شانازی به‌ باوباپیرانی موشریكیانه‌وه‌ ئه‌كه‌ن له‌كاتێكدا، هاوه‌ڵانی پێغه‌مبه‌ر (د.خ) ئاماده‌بوون له‌سه‌ر بیروباوه‌ڕ و ئاینه‌كه‌یان ڕووبه‌ڕووی باوك و كه‌سی خۆیان ببنه‌وه‌17.

له‌ خوێندنه‌وه‌ی دێڕه‌كانی بابانزاده‌دا  له‌لایه‌كه‌وه‌ هه‌ست به‌و په‌رۆشییه‌ ده‌كه‌ی كه‌ نوسه‌ر بۆ یه‌كێتی جیهانی ئیسلامی هه‌یه‌تی، و له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ وێنه‌یه‌كی ڕوونی بارودۆخی فكريی و ئه‌و مشتومڕانه‌ت ده‌ستده‌كه‌وێت كه‌ له‌ كۆتاییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا له‌ ئارادا بووه‌. بارودۆخێكی پڕ له‌ كێشمه‌كێشم. به‌ته‌واویی خۆری ڕوو له‌ ئاوابوونی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بۆ هه‌مووان ئاشكرا ببوو. سه‌رداريی و به‌هێزی ڕۆژئاواییه‌كان له‌ بواره‌ زانستيی و سیاسيی و عه‌سكه‌رییه‌كانه‌وه‌ له‌چاو ده‌وڵه‌تی عوسمانیدا به‌راورد نه‌ده‌كه‌را.

له‌ژێر كاریگه‌ری تێڕوانینی ناسیۆنالیزمیشدا وڵاتانی ڕۆژهه‌ڵات و جیهانی ئیسلامی هه‌ستی خۆبه‌كه‌م زانی له‌ ده‌روونی مسوڵمانان و ڕه‌عییه‌تی عوسمانیدا چه‌كه‌ره‌ی كردبوو. به‌شێك له‌و كه‌سانه‌ی كه‌ بانگه‌شه‌ی توركچێتیان ده‌كرد و بوون به ڕابه‌ری ئه‌و ته‌وژمه‌ ئه‌و كه‌سانه‌ بوون كه‌ له‌ فه‌ڕه‌نسا و وڵاتانی ڕۆژئاوادا خوێندبوویان و له‌ژێر كاریگه‌ری قووڵی به‌هاكانی ڕۆژئاوادابوون. ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسه‌كان كاریان له‌سه‌ر دروستكردن و نوسینه‌وه‌ی مێژووی تورك و عه‌ره‌ب و میلله‌تانی تر ده‌كرده‌وه‌ و كاریان له‌سه‌ر تۆخكردنه‌وه‌ی جیاوازی شوناسی میلله‌تانی نێو ده‌وڵه‌تی عوسمانی ده‌كرد. بۆیه‌ بابانزاده‌ش ده‌سته‌واژه‌ی نه‌خۆشی فه‌ره‌نگی بۆ ناسیۆنالیزمی توركی به‌كار ئه‌هێنا. یه‌كێك له‌ گرنگترین ئه‌و كارانه‌ش كتێبه‌كه‌ی لیۆن كاهون بوو ‘‘مێژووی تورك و مه‌غۆل‘‘18، كه‌ له ساڵى‌ 1896دا نوسيی و به‌شێوه‌یه‌كی زۆر خێرا بوو به‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی سه‌ره‌كی توێژینه‌وه‌ مێژوویيه‌كان له‌سه‌ر تورك و ڕه‌گه‌زی تورك و كاریگه‌رییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌سه‌ر توركچییه‌كان و كه‌سانی وه‌ك د.نازم به‌گ كه به‌شدارییه‌كی گه‌وره‌ی هه‌بوو له‌ به ‌تورككردنی ناوچه‌كانی ئه‌نادۆڵدا و پێیوابوو هه‌ركه‌سێك تورك نه‌بێت ده‌بێت له‌ناوببرێت له‌و جوگرافیادا19. ته‌نانه‌ت كاریگه‌ری گه‌وره‌شی هه‌بووه‌ له‌سه‌ر ئه‌تاتورك و شكڵپێدانی توركچییه‌تی لای ئه‌و. له‌م بارودۆخه‌شدا ئه‌وانه‌ی كه‌ به‌ته‌نگی یه‌كێتی جیهانی ئیسلامه‌وه‌ بوون به‌ هه‌موو توانایانه‌وه‌ خه‌ریكی ڕووبه‌رووبوونه‌وه‌ی ئه‌و ته‌وژمه‌بوون كه‌ له‌ ڕۆژئاواوه‌ سه‌رپه‌رشتی ده‌كرا.‌ به‌ڵام دواتر به‌ره‌ی توركچییه‌كان به‌ڕه‌كه‌یان به‌ یه‌كجاری له‌ژێر پێی بانگه‌شه‌كه‌رانی یه‌كێتی جیهانی ئیسلامی ده‌ر هێنا.

له‌ باره‌ی كورديشه‌وه‌،  ئه‌مه‌ی خواره‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌و په‌ره‌گرافه‌ گرنگانه‌ی كه‌ له‌ كتێبه‌كه‌ی بابانزاده‌دا هه‌یه‌:

‘‘ئه‌گه‌ر له‌و برا عه‌ره‌بانه‌شمان تێ نه‌گه‌ین كه‌ شوێن بانگه‌شه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی كه‌وتوون، وا هه‌ست ئه‌كه‌ین له مه‌دره‌سه‌ و ڕێبازی ئه‌‌‌و برا توركانه‌مان تێ ئه‌گه‌ین كه‌ له‌ژێر ناوی توركچێتیدا بانگه‌شه‌ بۆ خۆیان ده‌كه‌ن، هه‌رچی برا كورده‌كانمانه‌(ئه‌وه‌نده‌ی من ئاگادارم) هێشتا تووشی ئه‌م نه‌خۆشییه‌ نه‌بوون و داواكارم له‌ جه‌نابی حه‌ق له‌مه‌ولاش له‌م ده‌رده‌ بیان پارێزێت20‘‘.

له‌ چوارچێوه‌ی كتێبه‌كه‌یدا بابانزاده‌ وه‌ك ئه‌دگار و ئاماژه‌یه‌كی ئیجابی ئه‌مه‌ له‌سه‌ر كورد ئه‌نوسێت. واته‌ كورده‌كان هێشتا له‌ چوارچێوه‌ی یه‌كێتی جیهانی ئیسلامیدا بیر ده‌كه‌نه‌وه‌ و توشی ‘‘نه‌خۆشی ناسیۆنالیزم‘‘ نه‌بوون. به‌شێوه‌یه‌كی پارادۆكس كه‌ جێگای گاڵته‌جاڕییه‌ سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی كه‌ كتێبه‌كه‌ له‌سه‌ر حه‌رامكردنی ڕه‌گه‌زپه‌رستی و ناسیۆنالیزمه‌، له‌كاتی وه‌رگێڕانی كتێبه‌كه‌ له‌ ده‌قه‌ عوسمانییه‌كه‌یه‌وه‌ بۆ ئه‌لفوبێی لاتینيی و توركی نوێ، ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ سڕدراوه‌ته‌وه و لابراوه21.  ئه‌م ده‌قه‌ له‌ هه‌مانكاتدا گوزارشته‌ له‌وه‌ی كه‌ كورده‌كان دره‌نگ كه‌وتوونه‌ته‌ خۆیان و كاتێك به‌ خۆیانا هاتوونه‌ته‌وه‌ كه‌ تورك و عه‌ره‌به‌كان  له‌ ڕووی بیری نه‌ته‌وایه‌تییه‌وه‌ هه‌نگاوی گه‌وره‌یان نابوو.  ئه‌م په‌ره‌گرافه‌ش لێكچوونێكی زۆری ‌ له‌گه‌ڵ ئه‌و ده‌قه هه‌‌یه‌ كه‌ محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ له‌ پێشه‌كی كتێبه‌كه‌یدا (خولاصه‌ی تاریخی كورد و كوردستان) له‌ باره‌ی چه‌كه‌ره‌كردنی بیری نه‌ته‌وایه‌تی لای خۆی وه‌ك كوردێكی عوسمانی ‌ ئه‌یخاته ڕوو: ‘‘له‌ دوای ئه‌مه‌ كه‌ له‌ جێگای ته‌عبیری عمومی(عوسمانی) له‌فزی(تورك) و تورانی له‌ توركیادا باوی سه‌ند، به‌ ته‌بیعه‌ت، وه‌كو ئه‌فرادی میلله‌ته‌كانی تر، منیش له‌ناو ئه‌و كۆمه‌ڵه‌دا، غه‌یرییه‌تی خۆم چاكتر حس كرد، وه‌ غروری قه‌ومی مه‌جبووری كردم كه‌ له‌ هه‌موو فرسه‌تێكدا ئه‌م حسه‌ی خۆم ئیزهار بكه‌م...‘‘22.

گرنگترین ئاماژه‌یه‌كیش كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ په‌ره‌گرافه‌كانی بابانزاده‌ و محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ ئه‌یكه‌ن ئه‌وه‌یه‌ ‌ كه‌ بیری نه‌ته‌وایه‌تی كورد دوای بیری نه‌ته‌وایه‌تی عه‌ره‌ب و تورك سه‌رهه‌ڵده‌دات و تاڕاده‌یه‌كی زۆر وه‌ك په‌رچه‌كردارێك له‌ به‌رامبه‌ر بیری نه‌ته‌وایه‌تی توركيی و عه‌ره‌بیدا دێته‌ بوون و كورده‌كان له‌ هه‌موو زیاتر دڵیان به‌ یه‌كێتی جیهانی ئیسلامییه‌وه‌ به‌ستبوو، به‌ڵام به‌شێوه‌یه‌كی پێچه‌وانه‌ به‌رهه‌می دڵسۆزییه‌كه‌یان چنییه‌وه‌. ته‌نانه‌ت خودی بابانزاده‌ش دوای ئه‌و خزمه‌ته‌ گه‌وره‌ی كه‌ به‌ كۆمه‌ڵگه‌ی توركی كرد، به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌وانه‌ی كه ‌له‌سه‌ر ژیانی نوسیویانه‌ له‌كاتی مردنیدا چه‌ند كه‌سێكی كه‌م ئاماده‌یی به‌ خاكسپاردنی بوون.

 

سه‌رچاوه‌كان

1-     Fhrettin Gün, Müderris Babanzade Ahmet Naim İstanbul 2016 s. 15-20

2-     a.g.e. s.22

3-     İbrahim Refik, Genç, (online olarak mevcuttur) http://gencdergisi.com/5912-muhammedi-yurek-sahibi-bir-inanmis-adam-babanzade-ahmed-naim.html(01/01/2018 tarihinde erişildi)

4-     Fıkry Beyan , (online olarak mevcuttur) http://www.fikribeyan.net/1987_Babanzade-Ahmed-Naim-Universiteden-atilmisti!.html(01/01/2018 tarihinde erişildi)

5-     Biyografi, Babanzade Ahmet Naim, (online olarak mevcuttur) http://www.biyografi.net/kisiayrinti.asp?kisiid=5217 (01/01/2018 tarihinde erişildi)

6-     Fahrettin gun s,50

7-     Babanzade, Çeviren Ömer Lütfi Zaraesız, S.11

8-     Cetinsaya, Gokhan. "RETHINKING NATIONALISM AND ISLAM: SOM There are no sources in the current document.E PRELIMINARY NOTES ON THE ROOTS OF “TURKISH‐ISLAMIC SYNTHESIS” IN MODERN TURKISH POLITICAL THOUGHT." The Muslim World 89.3‐4 (1999): 350-376.

9-     احمد نعیم بابانزاده، اسلامده دعوای قومیت، دار الخلافه‌، 1332 ص4.

10-   احمد نعیم بابانزاده‌، ص8.

 

11  - Fhrettin Gün, a.g.e s.51

12-   Akçura, Yusuf. Üç tarz-ı siyaset. Ötüken Neşriyat AŞ, 2016.

13- احمد نعیم بابانزاده، اسلامده دعوای قومیت، ص 15‌.

14-          -       دَعُوهَا فَإِنَّهَا مُنْتِنَةٌ  

15-   Fhrettin Gün, a.g.e s. 22

16-   Cetinsaya, Gokhan. "RETHINKING NATIONALISM AND ISLAM: SOME PRELIMINARY NOTES ON THE ROOTS OF “TURKISH‐ISLAMIC SYNTHESIS” IN MODERN TURKISH POLITICAL THOUGHT." The Muslim World 89.3‐4 (1999): 350-376.

17-   احمد نعیم بابانزاده، اسلامده دعوای قومیت، ص34.

18-   Ahmet Naim Babanzade, Çeviren Ömer Lütfi Zaraesız,Ankara, 1880, s.  65

19-   Cahun, David-Léon. Introduction à l'histoire de l'Asie: Turcs et Mongols, des origines à 1405. Paris, A. Colin et cie, 1896.

20-   Toynbee, Arnold Joseph. Turkey: a Past and a Future. Vol. 4. No. 3. George H. Doran, 1917.

 21-  احمد نعیم بابانزاده، اسلامده دعوای قومیت، ص17.

22  - محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ، خوڵاصه‌یه‌كی تاریخی كورد و كوردستان، هه‌ولێر، 2004 ل7.