مافی چاره‌ی خۆنوسین هه‌وڵی كورد له‌م پێناوه‌ و كاردانه‌وه‌كان له‌سه‌ری

05/30/2018 08:26:58

ئيمداد ته‌ها

میلله‌تی كورد كه‌ به‌ میلله‌تێكی خاوه‌ن شۆڕش و سته‌ملێكرا و و وڵات دابه‌شكراو ناسراوه‌ به‌شێوه‌يه‌ك تاوه‌كو ئێسته‌ ئه‌م میلله‌ته‌ گه‌وره‌یه‌ ده‌وڵه‌تێكیان نه‌بووه‌ هه‌موو ڕۆڵه‌كانی نه‌ته‌وه‌ له‌ژێر سایه‌یدا بحه‌سێنه‌وه‌، خه‌باتێكی زۆرى كردووه‌ له‌م پێناوه‌دا و چه‌ندین شۆڕشى كردووه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌ژێر چه‌پۆكی داگیركه‌ر و چه‌ند جارێكیش ده‌وڵه‌تیان ڕاگه‌یاندووه‌ مافی چاره‌ی خۆنوسینیان كار پێكردووه‌.

له‌ سه‌ره‌تاوه‌ به‌ كورتی باس له‌ واتای مافی چاره‌ی خۆنوسین ده‌كه‌ین و ئه‌و په‌یماننامه‌ و ڕاگه‌یه‌ندراوه‌ نێوده‌وڵه‌تییانه‌ ده‌نوسین كه‌ باسيان له‌ مافی چاره‌ی خۆنوسین كردووه‌، پاشان باس له‌ بۆچوونی شه‌قامی عه‌ره‌بيی و توركی ده‌كه‌ین ده‌رباره‌ی مافی چاره‌ی خۆنوسین بۆ كورد. 

مافی چاره‌ی خۆنوسین: چه‌مكێكه‌ له‌نێو یاسای نێوده‌وڵه‌تیدا و مه‌به‌ست پێی پێدانی مافی هه‌ڵبژاردنی شێوازی حوكمڕانییه‌ له‌لایه‌ن خه‌ڵكی ناوچه‌یه‌كی دیایكراوه‌وه‌، به‌بێ ئه‌وه‌ی ده‌ستی ده‌ره‌كی ده‌ست وه‌ربدات تێیدا(1).

یان پێناسه‌ كراوه‌ به‌وه‌ی كه‌وا: مافی هه‌موو گه‌لێكه‌ شێوازی ئه‌و حكومڕانییه‌ دیاری بكات و هه‌ڵبژێرێت كه‌ ئه‌یه‌وێت له‌ژێر سایه‌یدا بژی(2).

ئه‌م چه‌مكه‌ ئه‌درێته‌ پاڵ ودرو ویڵسۆنى سه‌رۆكی ویلایه‌ته‌ یه‌كگرتووه‌كان  كه‌ له‌ نێوان ساڵانی (1913 – 1921) سه‌رۆكى ئه‌مريكا بووه‌. ئه‌م چه‌مكه‌ له‌نێو كرۆكی ڕێككه‌وتننامه‌ی (ڤه‌رسای)یه‌وه‌ هاته‌ گۆڕێ كه‌ له‌ پاش جه‌نگی یه‌كه‌می جیهانی به‌سترا و تێییدا باس له‌ پێكهێنانی چه‌ند ده‌وڵه‌تێك كرا بۆ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌ له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی ئیمپراتۆره‌كانی نه‌مسا و مه‌جه‌ڕ و ئه‌ڵمانیادا بوون.

مافی چاره‌ی خۆنووسین له‌ بنه‌ڕه‌تدا بۆ ئه‌و كه‌سانه‌یه‌ كه‌وا خه‌ڵكی ناوچه‌یه‌كی دیاریكراون و به‌ نه‌ته‌وه‌ ناسراون، ئه‌م چه‌مكه‌ كاتێك كرده‌یی ده‌كرێت كه‌وا خه‌ڵكی ناوچه‌یه‌كی دیاریكرا و ده‌وڵه‌تێك یان كۆمارێك بۆ خۆیان ڕابگه‌یه‌نن و به‌ ده‌وڵه‌تێكی نیشتیمانی بۆیان هه‌ژمار بكرێت، یان وه‌ك به‌شێك له‌نێو ده‌وڵه‌تێك بمێننه‌وه‌ و خاوه‌نی حوكمی زاتی بن له‌نێو ده‌وڵه‌تێكی فیدراڵدا.

به‌ڵام له‌ ماوه‌ی نێوان هه‌ردوو جه‌نگی جیهانیدا كاتێك بیرۆكه‌ی مافی چاره‌ی خۆنووسین جێبه‌جێ كرا و ئه‌وروپا دابه‌شكرا به‌سه‌ر چه‌ند ده‌وڵه‌تێكدا و ئه‌وه‌ش بووه‌ هۆی ئه‌وه‌ی خه‌ڵكی ئه‌وروپا نه‌توانن به‌ ئازادی هاتووچۆیان له‌ نێواندا هه‌بێت، ویستیان ئه‌م كێشه‌یه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ن ئه‌ویش به‌وه‌ی كه‌وا چه‌ند فیدراڵییه‌تێك پێكبهێنن وه‌ك یوگسلافیا و چیكوسلۆفاكیا، ئه‌مه‌ش هه‌ر سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو، چونكه‌ خه‌ڵكانی نێوان ئه‌م ده‌وڵه‌تانه‌ نه‌یانتوانی پێكه‌وه‌ بڕیاره‌كانیان بده‌ن بۆماوه‌یه‌كی دورودرێژ.

هه‌روه‌ها جێبه‌جێ كردنی ئه‌م چه‌مكه‌ كێشه‌ی گه‌وره‌تری به‌دوای خۆیدا هێنا له‌ ماوه‌ی ساڵانی چله‌كان و شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م له‌ كیشوه‌ری ئاسیا و ئه‌فریقا، چونكه‌ دیاریكردنی سنووری ده‌وڵه‌تان له‌وكاته‌دا ده‌بوایه‌ به‌پێی خواست و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ده‌وڵه‌تانی ڕۆژئاوا بوایه‌، به‌بێ ڕه‌چاوكردنی خاسیه‌تی ناوچه‌كان وه‌ك ئایين و زمان و ..هتد(3).

هه‌ندێك له‌ توێژه‌ران پێیانوایه‌ كه‌وا بنه‌مای چه‌مكی (مافی چاره‌ی خۆنووسین) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ شۆڕشه‌كانی ئه‌مریكا و فه‌ڕه‌نسا، كه‌وا تێیدا هه‌وڵدرا گه‌ل ڕزگار بكرێت له‌ سته‌می ده‌سه‌ڵاته‌ ئیستیبدادییه‌كان. هه‌روه‌ها پێیانوایه‌ كه‌وا ئه‌م چه‌مكه‌ له‌لایه‌ن سه‌رۆكی ئه‌مریكا (جيمس مۆنرۆ)وه‌ به‌كارهاتووه‌ له‌ ساڵی 1823ز، له‌كاتێكدا كه‌وا ڕه‌تیكردووه‌ته‌وه‌ وڵاتانی بێگانه‌ ده‌ست وه‌ربده‌نه‌ نێو كاروباری نێوخۆیی وڵاتانى ئه‌مريكاى لاتينه‌وه‌.

 پاشان ئه‌م چه‌مكه‌ كه‌وته‌ نێو به‌ندی پێنجه‌می ئه‌و پێشنیارانه‌ی كه‌وا ویڵسۆن له‌ 1918 پێشكه‌شی كۆنگرێسی ئه‌مریكای كرد و تێیدا داوای باشكردنی بارودۆخی ئه‌و گه‌ل و نه‌ته‌وانه‌ی كرد كه‌ كه‌وتوونه‌ ژێر ده‌سه‌ڵات و تارمایی زلهێزه‌ بیانییه‌كانه‌وه‌، له‌ ده‌قی نامه‌ی ویڵسۆندا هاتووه‌: پێویسته‌ ڕێزی خوایشت و ئاره‌زووی نه‌ته‌وه‌كان بگیرێت و مافی گه‌لانه‌ به‌پێی ئاره‌زووی خۆیان حكومڕانیان هه‌بێت، ئه‌م مافه‌ش ته‌نها تێڕوانینێك نییه‌ گوزارشتی لێبكرێت، به‌ڵكهو پێویسته‌ كرده‌یی بكرێت(4).

مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌نێو په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كاندا:

1/ له‌ مادده‌ی 21ی په‌یماننامه‌ی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كاندا هاتووه‌: نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان ئامانجی ئه‌وه‌یه‌ كه‌وا په‌یوه‌ندییه‌ دۆستانه‌كانی نێوان نه‌ته‌وه‌كان په‌ره‌پێبدات، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ی كه‌وا ڕێزی ئه‌و بنه‌مایه‌ بگیرێت كه‌وا ده‌بێته‌ هۆی هاوئاستی نێوان نه‌ته‌وه‌كان، به‌جۆرێك كه‌وا هه‌موویان مافی چاره‌ی خۆنووسینیان هه‌بێت.

2/ له‌ بڕیاری ژماره‌ 1514ی كۆبوونه‌وه‌ی گشتی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كان له‌ ساڵی 1960دا هاتووه‌: بۆ هه‌موو گه‌ل و نه‌ته‌وه‌كان هه‌یه‌ مافی چاره‌ی خۆنووسین.

3/ له‌ مادده‌ی یه‌كه‌می هه‌ردوو په‌یماننامه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بۆ مافه‌ مه‌ده‌نیی و سیاسیی و ئابوریی و كۆمه‌ڵایه‌تیی و ڕۆشنبیرییه‌كان كه‌ له‌ ساڵی 1966 ده‌ركران، هاتووه‌: كه‌وا هه‌موو گه‌لان مافی چاره‌ی خۆنووسینیان بۆ هه‌یه‌.

4/ ڕاگه‌یه‌ندراوی جه‌زائیر له‌ ساڵی 1976، تێدا هاتووه‌ هه‌موو گه‌لێك مافی چاره‌ی خۆنووسینی هه‌یه‌ و ئه‌توانێت سسته‌می حوكمڕانی خۆی دیاری بكات به‌شێوه‌یه‌كی ئاره‌زوومه‌ندانه‌.

5/ له‌ مادده‌ی 20ی په‌یماننامه‌ی ئه‌فریقی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ و گه‌لان له‌ ساڵی 1981.

6/ له‌ به‌ندی هه‌شته‌می ئه‌و ڕێككه‌وتننامه‌ی كه‌وا له‌ كۆنگره‌ی ئاسایش و هاوكاری ئه‌وروپی به‌سترا له‌ 1981.

7/ له‌ ڕاگه‌یه‌نداروه‌كه‌ی كۆنگره‌ی جیهانی بۆ مافه‌كانی مرۆڤ كه‌ له‌ ڤییه‌نا به‌سترا له‌ ساڵی 1993(5).

توێژه‌ران كرۆكی مافی چاره‌ی خۆنووسینیان كردووه‌ به‌ دوو به‌شه‌وه‌:

1/ مافی چاره‌ی خۆنووسینی ده‌ره‌كی: مافێكی ڕه‌هایه‌ په‌یماننامه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان دانی پێدا ناوه‌، پێدانی مافه‌ به‌ هه‌موو ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ی كه‌وا له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی داگیركه‌ر و سسته‌می چاودێرى به‌ریتانیدان به‌ ئازادییه‌كی ڕه‌ها یه‌كێك له‌م سێ بژارده‌یه‌ هه‌ڵبژێرن: أ سه‌ربه‌خۆبوونی ته‌واو و دروستكردنی ده‌وڵه‌تێكی خاوه‌ن سه‌روه‌ریی. ب- پێدانی مافی ئۆتۆنۆمی و هه‌بوونی په‌یوه‌ندی به‌ ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆوه‌ و كۆمه‌ڵێك له‌ كاروباره‌ به‌رگریی و ده‌ره‌كییه‌كانی په‌یوه‌سته‌ به‌ ئه‌وه‌وه‌. ج- تێكه‌ڵاوبوونه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تێكی سه‌ربه‌خۆدا به‌ جۆرێك له‌و جۆرانه‌ی تێكه‌ڵاوبوون كه‌ له‌ سسته‌مه‌ ده‌ستورییه‌كاندا هه‌یه‌.

2/ مافی چاره‌ی خۆنووسینی نێوخۆیی: مافی خه‌ڵكانی پێكهنه‌ری زۆرینه‌ی نه‌ته‌وه‌ی نێو ده‌سه‌ڵاتێكه‌، به‌پێی بنه‌ما یاسایی و ده‌ستورییه‌كان په‌یڕه‌وی ده‌سه‌ڵات بكه‌ن و سسته‌م و جۆرێكی حكومڕانی پێكبهێنن كه‌وا له‌ گه‌ڵ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌م زۆرینه‌یه‌دا بێته‌وه‌(6).

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی دوو بۆچوون هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی مافی چاره‌ی خۆنووسین:

بۆچوونی یه‌كه‌م: خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌ پێیانوایه‌ ده‌بێت مافی چاره‌ی خۆنوسین له‌ چوارچێوه‌ی نێوخۆیدا بمێنێته‌وه‌ و ئاستی ئازادی داواكاریی له‌نێو چوارچێوه‌ی حكومڕانی دیاریكراودا بێت و مافی كه‌مه ‌نه‌ته‌وایه‌تییه‌كان له‌ حكومه‌تی مه‌ركه‌زیدا به‌دی بهێنرێت و كه‌ڵك له‌ سسته‌می حوكمی زاتيی و فیدڕاڵی ببینن و نه‌گاته‌ ئاستی جیابوونه‌وه‌.

بۆچوونی دووه‌م: خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌ پێیانوایه‌ كه‌وا مافی چاره‌ی خۆنووسینی نێوخۆیی مافی نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كانی نێو ده‌وڵه‌تێكی تێدایه‌ كه‌وا ده‌توانن تێپه‌ڕبوون له‌ مافی چاره‌ی خۆنووسینی نێوخۆییه‌وه‌ بۆ مافی چاره‌ی خۆنووسینی ده‌ره‌كی، ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ مافی جیابوونه‌وه‌یان هه‌یه‌.

خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌ ئه‌و نه‌ته‌وانه‌ن كه‌وا له‌نێو ده‌وڵه‌تێكی دیكه‌دان، وه‌ك: نه‌ته‌وه‌ی كورد، كشمیرییه‌كانی هیندستان، تبیتییه‌كانی سین، تامیل له‌ سریلانكا، دانیشتوانی هه‌رێمی كۆرسیك له‌ فه‌ڕه‌نسا.

خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌ ڕه‌فتارێكی نێوده‌وڵه‌تی ده‌كه‌نه‌ پاساوی ئه‌م لێكدانه‌وه‌یه‌یان بۆ مافی چاره‌ی خۆنوسین، ئه‌ویش: دانپێدانانی كۆمه‌ڵگه‌ی نێوده‌وڵه‌تی بوو بۆ جیابوونه‌وه‌ی سنگال له‌ كۆماری مالی له‌ ساڵی 1960، هه‌روه‌ها جیابوونه‌وه‌ی سه‌نگافوره‌ له‌ مالیزیا له‌ 1965، به‌نگلادیش له‌ پاكستان له‌ 1974، ئه‌ریتریا له‌ ئه‌سیوپیا له‌ 1993.

هه‌روه‌ها جیابوونه‌وه‌ی ده‌وڵه‌ته‌كانی: ئه‌رمینیا، ئازربایجان، ئۆزبه‌كستان، جۆرجیا، توركمانستان، بیلاڕوسیا، ئۆكرانیا، موڵدافیا، قرغیزستان، تاجیكستان، كازاخستان له‌ یه‌كێتی سۆڤیه‌تی پێشوو.  هه‌روه‌ها هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی كۆماری یوگسلافیا بۆ ده‌وڵه‌تانی: كرواتیا، مه‌كدۆنیا، سلۆڤینیا، بۆسنه‌ و هه‌رسك.

به‌ڵگه‌ش به‌وه‌ ده‌هێننه‌وه‌ كه‌وا دادگای نێوده‌وڵه‌تی له‌و بڕیاره‌ی ده‌ریكرد له‌ 22ی ته‌موزی 2010 تێیدا هاتووه‌ بڕیاری سه‌ربه‌خۆبوونی كۆسۆڤۆ و جیابونه‌وه‌ی له‌ سڕبیا، یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كانی پێشێل نه‌كردووه‌(7). به‌وپێيه‌ی كه‌وا میلله‌تی كوردیش خۆی له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌شێك نه‌بووه‌ له‌و چوار ده‌وڵه‌ته‌ی ئێسته‌ دابه‌شكراوه‌ به‌سه‌ریدا و به‌ زۆر لكێنراوه‌ پێیانه‌وه‌ ئه‌توانێت كه‌ڵك له‌و مافه‌ وه‌ربگرێت كه‌ بۆ هه‌موو گه‌لان دانراوه‌.

به‌تایبه‌ت كه‌ ئێستا‌ ئه‌م پرسه‌ له‌ گۆڕێدایه‌ له‌ باشووری كوردستان، ئه‌گه‌ر چاوێك به‌ مێژووی كورد بخشێنیته‌وه‌ له‌ عێراقدا ده‌بینین بۆ ماوه‌ی 80 ساڵ حوكمێكی فاشیستیی نه‌ته‌وه‌په‌رستی باڵی به‌سه‌ر عێراقدا كێشابوو، به‌ هیچ كلۆجێك دانی به‌ مافی نه‌ته‌وه‌ی كورددا نه‌ناوه‌ وه‌ك نه‌ته‌وه‌یه‌ك و كاره‌ساته‌كانی ئه‌نفال و كیمیاباران و ڕاگواستن و به‌عه‌ره‌بكردن و به‌ به‌عسیكردن و خاپوور و وێرانكردن و گونده‌كان و ..هتد گرته‌به‌ر به‌رامبه‌ر گه‌لی كورد و به‌شی كورد هه‌ر مه‌ینه‌تی بوو.

دواتریش له‌ پاش ڕوخانی ڕژێمی به‌عس و گۆڕانی حوكم، بووبه‌ حوكمێكی تایفیی و سوننه‌ ده‌ست به‌ده‌ر كرا و به‌ چه‌ندین ڕێگه‌ و هۆكاریش ماڵیان خاپوور و وێرانكرا، كێشه‌كان له‌گه‌ڵ كورد و حكومه‌تی هه‌رێمیش زیاتر كرا و بڕینی موچه‌ و بودجه‌ی به‌دوادا هاتوو ئه‌و مافه‌ ده‌ستوورییانه‌ی بۆ كورد دانرا بوو له‌ ده‌ستوری نوێی دوای به‌عس پێی نه‌درا و مایه‌ پووچ بوو.

له‌م ڕوانگه‌یه‌شه‌وه‌ كۆمه‌ڵێك له‌ نوسه‌ر و ڕۆشنبیره‌كانی جگه‌ له‌ كورد كه‌ عه‌ره‌بن، به‌ ڕاشكاوانه‌ ئه‌و مافه‌یان به‌ كورد داوه‌ كه‌وا مافی چاره‌ی خۆنوسینی هه‌یه‌ و هه‌موو كورد له‌ هه‌ر چوار پارچه‌كه‌ی كه‌ دابه‌ش بووه‌ به‌سه‌ر عێراق و توركیا و ئێران و سوریادا، ده‌توانن به‌ ئاره‌زوو و خوایشتی خۆیان شێوازی حكومڕانی خۆیان دیاری بكه‌ن.

هه‌روه‌ها ئه‌م مافه‌ كه‌ به‌پێی یاسا نێوده‌وڵه‌تییه‌كان و ڕاگه‌یه‌ندراوه‌ ڕه‌سمییه‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌كان به‌خشراوه‌ به‌ هه‌موو گه‌لان، له‌نێویشیدا گه‌لی كورد ده‌توانێت ئه‌و مافه‌ وه‌ربگرێت و پێویستیش ناكات بڵێین پێویسته‌ له‌ چوارچێوه‌ی ده‌ستوری عێراقدا هه‌بێت و یاری به‌م مافه‌ی كورد بكه‌ین. به‌پێی ئه‌زموونيش سه‌لمێندراوه‌ كه‌وا له‌ ماوه‌ی 100 ساڵی ڕابردوودا عێراق نه‌یتوانیوه‌ نمونه‌ی پێكه‌وه‌ژیانی ئاشتیانه‌ی نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌كان بێت، بۆیه‌ جیابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆبوونی گه‌لی كورد پێویست و مافی خۆیه‌تی(8).

هه‌روه‌ها ئه‌و هه‌ڵوێسته‌ی كورد به‌رز ده‌نرخێنن كه‌وا له‌گه‌ڵ ئاواره‌ی وڵاتان نواندوویه‌تی كاتێك ڕووی تێكردووه‌ و هه‌رێمی كوردستان توانیویه‌تی به‌ شێوه‌یه‌كی مرۆڤدۆستانه‌ پێشوازی له‌و ئاوارانه‌ بكات كه‌ له‌ ناوه‌ڕاست و خوارووی عێراقه‌وه‌ و له‌ سوریاوه‌ ڕوویان تێكردووه‌ و به‌هۆی جه‌نگه‌وه‌ ماڵی خۆیان جێهێشتووه‌، ئه‌م هه‌ڵوێست و پێشوازییه‌ی كورد بووه‌ته‌ پاڵپشت بۆی له‌م پرسه‌دا و نوسه‌ران ده‌یكه‌نه‌ پاساو بۆیی و به‌رز ده‌ینرخێنن(9).

له‌لایه‌كی تریشه‌وه‌ بۆچوونێكی دیكه‌ هه‌یه‌ له‌نێو شه‌قامی عه‌ره‌بیدا كه‌وا پێیوایه‌ هه‌رچه‌نده‌ مافی چاره‌ی خۆنووسین مافێكی ڕه‌وای هه‌موو گه‌لێكه‌ و له‌نێویشیاندا گه‌لی كورد، به‌ڵام پێویسته‌ گه‌لی كورد ئه‌م مافه‌ ڕه‌وایه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ڕه‌وا وه‌ربگرن و ئه‌مه‌ی ئێسته‌ ده‌گوزه‌رێت به‌ناوی وه‌رگرتنی مافی چاره‌ی خۆنووسین بریتییه‌ له‌ نه‌خشه‌ی سه‌هیۆنیزم و ئیمپریالیزم و له‌ په‌نا سه‌ربه‌خۆبوونی كوردستانه‌وه‌ نه‌خشه‌ی خراپی خۆیان له‌ ناوچه‌كه‌ جێبه‌جێ ده‌كه‌ن و مافی چاره‌ی خۆنوسین بۆ كورد ده‌كه‌نه‌ ده‌ستپێك و پاساو و ده‌یانه‌وێت مه‌به‌ست و ئامانجه‌كانی خۆیان له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ بپێكن.

باسيش له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌وا ئێستا‌ له‌ كوردستان وروژاندن و ڕه‌واج پێدانی ئه‌م پرسه‌ له‌لایه‌ن به‌شێك له‌ خه‌ڵكی كوردستانه‌وه‌یه‌ و تێكڕایی كورد و هه‌موو حیزبه‌كان به‌ته‌واوه‌تی له‌گه‌ڵ جیابوونه‌وه‌ و سه‌ربه‌خۆبوونی كوردستان نین، به‌ڵكو‌ ده‌نگێكی شاراوه‌ هه‌یه‌ و هێزێكی لاواز هه‌یه‌ ده‌یه‌وێت ئه‌م پرسه‌ دوابخات و لایه‌نی یه‌كه‌م بۆ بره‌وپێدانی ئه‌م پرسه‌ زیاتر له‌لای حیزبێكی دیاری كراوه‌یه‌ و توانیویه‌تی ویست و ده‌نگی خۆی زاڵ بكات و ئه‌م بابه‌ته‌ بكات به‌ ئه‌مری واقیع و حیزب و لایه‌نه‌كانی تریش هه‌رچه‌ن لێشی ناڕازی بن و به‌دڵیان نه‌بێت، شوێنی بكه‌ون(10).

ئه‌و بارودۆخه‌ ناله‌باره‌ی هه‌رێمی كوردستانی پێدا تێپه‌ڕ ده‌بێت له‌ په‌رته‌وازه‌یی حیزبه‌كان و ڕێكنه‌خستن و یه‌كنه‌خستنی نێوماڵی كوردی و، ئه‌و ململانێ و ناته‌باییه‌ی ته‌نانه‌ت له‌ نێوخودی حیزبه‌كانیشدا هه‌یه‌ و هه‌ر حیزبه‌ و به‌لای كه‌مه‌وه‌ دوو يان سێ باڵی تێدایه‌ و باڵێك ده‌ستڕۆیشتووه‌ و باڵێك لاوازه‌ و ده‌ستڕۆشتووه‌كه‌ به‌ قۆرخكاری پۆست و ڕاگه‌یاندن و بودجه‌ی حیزبه‌كه‌ی تۆمه‌تبار ده‌كات.

سه‌رباری ئه‌وه‌ی حیزبه‌كانیش هه‌مان گرفتیان له‌گه‌ڵ یه‌ك هه‌یه‌ و هه‌مووی خۆی به‌ چاك و ئه‌وانی دیكه‌ تاوانبار ده‌كات، به‌ دزينى پاره‌ و سامانی وڵات تاوانباری ده‌كات و زیانباری سه‌ره‌كیش له‌م كێشمه‌كێشم و دووبه‌ره‌كییه‌دا ته‌نها خه‌ڵك و فه‌رمانبه‌رانی هه‌ژارن و خه‌ڵك بێ موچه‌ و بوجه‌ كه‌وتووه‌.

حیزبه‌كانی كوردستان ناتوانن به‌یه‌كه‌وه‌ و به‌یه‌ك ده‌نگی بڕیارێكی یه‌كلاكه‌ره‌‌وه‌ بده‌ن، له‌ پرسه‌ چاره‌نوسسازه‌كاندا هه‌ریه‌كه‌ و به‌ ئاوازێك ده‌خوێنێت، به‌تایبه‌ت دوو حیزبی سه‌ره‌كی كه‌ خاوه‌نی هێزی سه‌ربازیین خاوه‌نی بڕیارن و بڕیاری یه‌كلایی له‌لای ئه‌وانه،‌ حیزبه‌كانی دیكه‌ش كه‌وتبوونه‌ نێوان دووڕیانێكه‌وه‌ و به‌هۆی گرنگی پرسه‌كه‌وه‌ و بۆئه‌وه‌ی به‌ خیانه‌تكاری نه‌ته‌وه‌ نه‌ناسرێن له‌ مێژوودا شوێن بڕیاری یه‌كلای ئه‌و دوو حیزبه‌ سه‌ره‌كییه‌ كه‌وتن و به‌شداربوونی ئه‌مان له‌ پڕۆسه‌كه‌ و بانگه‌شه‌ بۆ كردنی یان ده‌نگدان به‌ (به‌ڵێ) ئه‌گه‌ر بڵێم نه‌شیان كردایه‌ و به‌شدار نه‌بونایه‌ و ده‌نگیشیان نه‌دایه‌ هیچی له‌ بابه‌ته‌كه‌ نه‌ده‌گۆڕيی و هه‌ر ده‌گوزه‌را.

له‌كاتێكدا حیزبه‌كان له‌م ناته‌باییه‌دان و دوو حیزبی سه‌ره‌كی خاوه‌ن زۆرینه‌ی كورسییه‌كانی په‌رله‌مان به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن كه‌وا ده‌ستیان به‌سه‌ر قوت و بودجه‌ و موچه‌دا گرتووه‌ و په‌رله‌مانیان په‌كخستووه و‌ نه‌وته‌كه‌شیان ڕاده‌ستی به‌غداد نه‌كرد تاوه‌كو پشكی هه‌رێم ڕه‌وانه‌ بكات، ئه‌مه‌ وایكرد له‌ مه‌ترسی به‌رده‌وامبوونی ئه‌م دۆخه‌ و كه‌ناركه‌وتنی ئه‌م حیزبانه‌ی دیكه‌ و ده‌ستبه‌سه‌راگرتنی پاره‌ی نه‌وت له‌لایه‌ن دوو حیزبه‌كه‌وه‌ حیزبه‌ كه‌نارخراوه‌كان دڵیان به‌وه‌ خۆش نه‌بێت له‌م ساته‌دا كورد سه‌ربه‌خۆ ببێت.

ئه‌مه‌ش وایكرد ببێته‌ جێگه‌ی تانه‌ی خه‌ڵك به‌سه‌رمانه‌وه‌ و له‌ پرسێكی ئاوه‌ها مێژوویدا ده‌ربكه‌وێت و مێژوو تۆماری بكات كه‌ به‌هۆی خراپ به‌ڕێوه‌بردنی حوكومڕانیی و گه‌نده‌ڵییه‌وه‌ ئه‌و كورده‌ی ده‌یان ساڵه‌ خه‌بات و شۆڕش ده‌كات، به‌شداریی نه‌كات و پێی خۆش نه‌بێت سه‌ربه‌خۆ ببێت و كورد ناتوانێت به‌ یه‌كده‌نگی بڕیاری چاره‌نوسسازی خۆی بدات.

گرنگترین ئه‌و پاساوانه‌ی باس ده‌كرێن بۆ پاڵپشتیكردنی ئیسرائیل له‌ دروستبونی ده‌وڵه‌تی كوردی:

1/ به‌وپێیه‌ی ئێران و توركیا به‌ دوژمنی ئیسرائیل ده‌زانرێن و پاڵپشتی دووژمنه‌كانی ئیسرائیلن، ئیسرائیل پێی خۆشه‌ پشتگیری ده‌وڵه‌تێك بكات كه‌ له‌ بنده‌ستی ئێران و توركیادا دروست ده‌بێت تاوه‌كو سنووری چالاكییه‌ دوژمنكاره‌كانیان به‌رامبه‌ر به‌خۆی به‌رته‌سك بكاته‌وه‌.

2/ په‌یوه‌نده‌ی به‌ هێزی ئابووری، ڕاپۆرته‌كان ئاشكرایان كردووه‌ كه‌ %75 ی به‌رهه‌مه‌ نه‌وتییه‌كانی ئیسرائیل له‌ كوردستانه‌وه‌ دابین ده‌بێت، هه‌روه‌ها سه‌رباری نه‌وت كڕین له‌ كوردستان، زۆرێك له‌ كۆمپانیا به‌رهه‌مهێنه‌ره‌كانی ئیسرائیل له‌ كوردستان كار ده‌كه‌ن له‌ بواره‌كانی وزه‌ و په‌یوه‌ندیی و ڕاوێژكاریی ئاژانسیی و پاراستنی ئاسایش(11).

3/ لاوازكردنی ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كانی ناوچه‌كه‌ و پارچه‌كردنی ناوچه‌كه‌ و هاندانی كه‌مینه‌كان بۆئه‌وه‌ی داوای ده‌وڵه‌ت و ده‌وڵه‌تۆكه‌ بكه‌ن و به‌هۆیه‌وه‌ كێشه‌ و ململانێ بكه‌وێته‌ نێوان ده‌وڵه‌ته‌ عه‌ره‌بیی و ئیسلامییه‌كان و لاواز ببن.

4/ ئابڵوقه‌دانی توركیا و ئێران و جیاكردنه‌وه‌یان له‌ یه‌كتر و به‌ربه‌ست خستنه‌ نێوانیانه‌وه‌ و، له‌ یه‌ك پچڕاندن و ترازاندنی نیشتیمانی عه‌ره‌بی له‌ ڕووی جوگرافیی و سیاسییه‌وه‌.

پاشان له‌ ڕێگه‌ی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ كوردییه‌وه‌ ده‌توانرێت به‌ ئاسانی جاسوسییان به‌سه‌ره‌وه‌ بكرێت و ده‌ست له‌ كاروباره‌ نێوخۆییه‌كانیان وه‌ربدرێت و بیری بوون به‌ ده‌وڵه‌ت بگوزارێته‌وه‌ بۆ ئه‌و كه‌مایه‌تییانه‌ی له‌و وڵاتانه‌ش هه‌ن.

له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا به‌شێك له‌ خاوه‌نانی ئه‌م بۆچوونه‌ داوایه‌ك ئاڕاسته‌ی كورد ده‌كه‌ن و ده‌بێژن:

1/ وه‌رگرتنی مافی چاره‌ی خۆنووسین و سته‌مدیده‌یی كورد بابه‌تێكی ڕاست و دروسته‌ و هیچ كه‌سێكی به‌ویژدان نكوڵی لێناكات، به‌ڵام ئێستا ناكۆكیی و ده‌مه‌قاڵێكه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌یه‌ كێ سوودمه‌ندی یه‌كه‌مه‌ له‌ وروژاندنی ئه‌م پرسه‌دا، براوه‌ی یارییه‌كه‌ كێیه‌ و به‌ چ مه‌به‌ستێك ده‌كرێت؟ بۆیه‌ داوا له‌ كورد ده‌كه‌ین به‌ دروستی بیر له‌ بابه‌ته‌كه‌ بكه‌نه‌وه‌ و بزانن كه‌وا پاڵپشتی ده‌ره‌كی هیچ كه‌ڵكێكی بۆ ئه‌وان نابێت، كه‌وا له‌لایه‌ن د‌راوسێكانیانه‌وه‌ به‌گژیاندا بچنه‌وه‌ و دووژمنایه‌تییان بكه‌ن و ئاسایشیان لێ تێك بده‌ن.

2/ كارێك نه‌كه‌ن كه‌وا ده‌ستی داگیركه‌ر و دوژمن زاڵ بكه‌ن به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا و به‌ پاساوی سه‌ربه‌خۆبوونی كوردستان ده‌ستی زیاتر بكێشنه‌ ناوچه‌كه‌ و بیخه‌نه‌ ژێر هه‌یمه‌نه‌تی خۆیانه‌وه‌(12).

به‌ڵام ئه‌وه‌ی جێگه‌ی تێڕامانه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌وا ئه‌و وڵاته‌ ئیسلامییانه‌ی چوارده‌وری هه‌رێمی كوردستان كه‌ به‌رده‌وام كورد به‌وه‌ تاوانبار ده‌كه‌ن ده‌ستكه‌لای ئیسرائیل و ئه‌مریكا و وڵاتانی بێباوه‌ڕ و سه‌هیۆنیزمه‌، خۆشیان هه‌ڵوێستی ئیسلامییانه‌یان لێ نه‌بینراوه‌ و له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ مامه‌ڵه‌ ناكه‌ن كه‌وا ئیسلام داخوازیی ده‌كات به‌رامبه‌ر گه‌لان، له‌سه‌ر ئه‌و بنه‌مایه‌ كارناكه‌ن دان به‌ هه‌بوونی گه‌لی كورددا بنێن وه‌ك گه‌لێك له‌سه‌ر ڕووی ئه‌م زه‌مینه‌ و هه‌مان ئه‌و مافانه‌ی پێ بده‌ن كه‌وا خۆیان هه‌یانه‌ و كوردیش وه‌ك ئه‌وان خاوه‌ن سه‌روه‌ریی و قه‌واره‌ی خۆی بێت و ببێت به‌ ژماره‌یه‌ك و چی دی سته‌می لێ نه‌كرێت له‌لایه‌ن شۆڤێنی و بێگانه‌وه‌ و كوردیش به‌ هۆی ئه‌م هه‌ڵوێسته‌ جوان و مرۆڤدۆستانه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ په‌نا نه‌باته‌ به‌ر سه‌هیۆنیزم.

پاشان له‌كاتێكدا ئه‌وان كورد به‌وه‌ تۆمه‌تبار ده‌كه‌ن هه‌مان تۆمه‌ت له‌ خودی خۆشیاندا به‌ڕێژه‌یه‌كی زۆر زیاتر به‌دی ده‌كرێت و بارودۆخی ئێستا‌ی وڵاتانی عه‌ره‌بی سوننی ئه‌وه‌یه‌ كه‌وا به‌هۆی ململانێ نێوخۆییه‌كانی خۆیان و ونكردنی شوناسیان و تێنه‌كۆشان و هه‌بوونی ده‌سه‌ڵاتداری دیكتاتۆر و چه‌ندین هۆكاری دیكه‌، وه‌هایه‌ كه‌وا ئێستا‌ ڕۆژ له‌ دوای ڕۆژ فراوانبونی هه‌ژمونی ئێران و هیلالی شیعی له‌ ئارادایه‌ و سه‌رباری داگیركردنی وڵاتانی عێراق و سوریا و لوبنان و یه‌مه‌ن، پاشماوه‌ی وڵاتانی دیكه‌ی عه‌ره‌بیش هه‌ندێكیان بونه‌ته‌ پاشكۆی ئێران و پشتیان له‌ سعودیه‌ (وه‌ك ڕابه‌ر و ده‌مڕاستی سوننی) كردووه‌ و ئه‌وانی دیكه‌ش ئاسایش و هێمنییان له‌ مه‌ترسيی و به‌رده‌م هه‌ڕه‌شه‌دایه‌، ئه‌مه‌ش وایكردووه‌ په‌نا ببه‌نه‌ به‌ر ئه‌مریكا و ئیسرائیل بۆ به‌رگرتن له‌ فراوانخوازی ئێران و یه‌كێك له‌ پڕۆژه‌كانی ئه‌مریكا بۆ ڕۆژهه‌ڵاتی ناوه‌ڕاست له‌ دوای داعش به‌ په‌ناگه‌كردنی ئیسرائیل و ده‌مڕاستیی وڵاتانی عه‌ره‌بییه‌ و ئه‌وانیش به‌ خۆشحاڵییه‌وه‌ ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ وه‌رده‌گرن بۆئه‌وه‌ی به‌ ئیسلامی میانڕه‌و بناسرێن و هه‌میش هاوپه‌یمانی ببه‌ستن له‌گه‌ڵ ئیسرائیل دژی دوژمنێكی هاوبه‌ش كه‌ ئێرانه‌.

له‌ هه‌مانكاتیشدا هه‌موو هه‌ڕه‌شه‌كانی ئه‌مریكا له‌ ئێران و درووشمی (مرگ بر أمریكا) كه‌ له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ به‌رز ده‌كرێته‌وه‌ ته‌نها بڕیار و درووشمی بێ به‌رهه‌من و ناچێنه‌ بواری جێبه‌جێ كردنه‌وه‌ و به‌ دیارچاوی جیهانه‌وه‌ ڕۆژ له‌ڕۆژ ئێران له‌ گه‌شه‌كردن و فراوانبووندایه‌ و زیاتر زاڵ ده‌بێت به‌سه‌ر سوننه‌كاندا و به‌سه‌رپشتی ده‌بابه‌ی ئه‌مریكییه‌وه‌ ناوچه‌ سوننیه‌كان داگیر ده‌كه‌ن.

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

1/ ويكثيديا.

2/ حق تقرير المصير، محمد عزيز شكري، مج6، موسوعة العلوم القانونية والإقتصادية، دمشق.

3/ ويكثيديا.

4/ المنظمات الدولية والإقليمية، عبد السلام عرفة، دار الجماهيرية للنشر والإعلان، ليبيا، ط1، 1993م، ص: 113.

5/ التحول في المفهوم القانوني لحق تقرير المصير بين تحقيق الإستقلال والإنفصال، أحمد محمد طوزان، مجلة جامعة دمشق للعلوم الإقتصادية والقانونية، مج 29، 2003م.

6/ حق تقرير المصير، محمد عزيز شكري.                

7/ هةمان سةرضاوةى ثيَنجةم.

8/ حق الشعوب في تقرير مصيرها، شعب الكرد نموذجا، د. كاظم حبيب، http://www.alnoor.se.

9/ الاكراد وحق تقرير المصير، د. حسين الديك، http://arblogs.timesofisrael.com.

10/ الاكراد ومبدأ حق تقرير المصير، التيتي الحبيب، http://www.annahjaddimocrati.org.

11/ لهذه الأسباب تشجع إسرائيل إقامة دولة كردستان، محمد النجار، الجزيرة- نت.

12/ أبعاد دعم الكيان الصهيوني لاستقلال كردستان، سعيد الحاج، www.turkpress.co.