ململانێی ناوخۆیی له‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی حوكمڕانیی كوردی ئیسلامیدا

05/30/2018 07:57:05

ململانێی ناوخۆیی له‌ یه‌كه‌م ئه‌زموونی حوكمڕانیی كوردی ئیسلامیدا

یاسین ته‌ها

ماسته‌ر له‌ مێژووی ئاین و ئاینزاكانی كوردستان

 

ناكۆكيی و ململانێی ناوخۆیی كورد چیرۆكێكی  دورودرێژ و به‌رده‌وامه‌ له‌ مێژوودا و جێگه‌ی مه‌راقی شه‌ره‌فخانی به‌دلیسيی و خانيی و ده‌یانیتری وه‌ك ئه‌وانه‌ كه‌ هه‌ریه‌ك به‌ جۆرێك ده‌ست و په‌نجه‌یان له‌گه‌ڵ ماجه‌راكانی نه‌رم كردووه‌. ئه‌م بابه‌ته‌ هه‌ڵوێسته‌یه و گێڕانه‌وه‌یه‌كی مێژووییه‌‌ له‌ باره‌ی پێشه‌نگترین و به‌ ناوبانگتریین ئه‌زموونی سیاسی كوردی له‌سایه‌ی حوكمڕانی عه‌باسییه‌كان له‌ سه‌ده‌ ناوه‌نجییه‌كانی ئیسلام كه‌ میرنشینی حه‌سنه‌وییه‌.

خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی كورد له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عه‌باسییه‌كان:

له‌ سه‌ده‌ی نۆیه‌می زاینیدا ڕه‌گه‌زه‌ بیانییه نا عه‌ره‌به‌كان زاڵبوون به‌سه‌ر جومگه‌كانی ده‌وڵه‌تی عه‌باسیدا، ئه‌م بارودۆخه‌ كه‌ به‌ كۆمه‌ڵێك هۆكار هاته‌ كایه‌وه‌، ده‌رفه‌تی ڕه‌خساند بۆ ده‌ركه‌وتنی چه‌ند ده‌سه‌ڵاتێكی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ له‌چوارچێوه‌ی "خه‌لافه‌تی عه‌باسیدا" كه‌ دیارترینیان ده‌وڵه‌تی بوه‌یهییه‌ فارسه‌كان بوون له‌ هه‌رێمی چیا كه‌ ئێرانی ئێستا ده‌گرێته‌وه‌. ده‌سه‌ڵاتی بوه‌یهییه‌كان هێنده‌ فراوان بوو له‌سه‌ر حسابی عه‌باسییه‌كان‌ له‌ ساڵی 945ز كۆنتڕۆڵی به‌غدای پایته‌ختیان كرد و خه‌لیفه‌ی عه‌بباسییان له‌ هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كانی داڕنی ته‌نها ناو و داهۆڵه‌كه‌ی نه‌بێت(1)، له‌گه‌ڵ به‌هێزبوونی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ نوێیه‌شدا له‌سه‌ر سكی عه‌باسییه‌كان، ده‌رفه‌تێكی زێڕین ڕه‌خسا بۆ میره ناوچه‌ییه‌‌كانی تر تا له‌ژێر چه‌پۆكی ڕاسته‌وخۆی به‌غدا ده‌رچن و ده‌سه‌ڵاتی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ دابمه‌زرێنن، له‌ پێش هه‌موویانه‌وه‌ میر "حه‌سنه‌وی‌ به‌رزیكانی" كه‌ سه‌رۆكی یه‌كێك له‌ گه‌وره‌ هۆزه‌كانی كورد بوو له‌ ناو‌چه‌كانی ڕۆژئاوای ئێران. میر حه‌سنه‌وه‌ی ململانێی ناوخۆیی بوه‌یهییه‌كان و لاوازی عه‌باسییه‌كان و كۆتاییهاتنی میرایه‌تی خاڵۆوانی له‌ عیشانییه‌كان یارمه‌تییاندا بۆ ڕاگه‌یاندنی ده‌سه‌ڵاتێكی خێڵه‌كی نیمچه‌ سه‌ربه‌خۆ به‌ناوی خۆیه‌وه‌ و كۆنتڕۆڵی به‌شێكی زۆری هه‌رێمی چیای كرد و قه‌ڵای "سه‌رماج"ی له‌ نزیك كرماشانی ئێستای كرده‌ پایته‌خت. به‌پێی گێڕانه‌وه‌ مێژوويیه‌كان و پاشماوه‌ شوێنه‌وارییه‌كان ئه‌م میره‌ كورده‌ به‌هێزه‌ به‌ خێرایی دانپێدانانی عه‌باسییه‌كان و بوه‌یهییه‌كانی به‌ده‌ستهێنا و سنووری ده‌سه‌ڵاتی نزیكبوویه‌وه‌ له‌ به‌غدا و بووه‌ ژماره‌یه‌كی قورس له‌ هاوكێشه‌ی هێز له‌ناو سنووری ده‌وڵه‌تی عه‌باسیدا(2).

 میر "حه‌سنه‌وه‌ی به‌رزیكانی" هه‌ر كه‌ پایه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی خۆی قایم كرد په‌یوه‌ندییه‌كی بته‌وی له‌گه‌ڵ بوه‌یهییه‌ فارسه‌كان دامه‌زراند(3)، ئه‌م په‌یوه‌ندییه‌ش ده‌رگای كرده‌وه‌ بۆئه‌وه‌ی ‌ باجی تایبه‌ت بسه‌پێنێت و دراوی تایبه‌تی هه‌بێت و له‌ ناوچه‌كانی ده‌وروبه‌ری هه‌رێمی چیا ببێته‌ خاوه‌ن دارایی و ئابووری سه‌ربه‌خۆی خۆی(4)، بوه‌یهییه‌كانیش كه‌ به‌هێزبوون خاتری میر حه‌سنه‌وییان ده‌گرت و به‌ره‌نگاری نه‌ده‌بوونه‌وه‌ و بگره‌  ناوبه‌ناویش ده‌بوونه‌ هاوپه‌یمانی بۆ شه‌ڕی نه‌یاره‌كانیان به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندیی ڕۆژگار(5).

ده‌سه‌ڵات و ناوبانگی حه‌سنه‌وه‌ییه‌كان:

به‌ دروستی مێژووی دامه‌زراندنی بنه‌ماڵه‌ی "حه‌سنه‌وه‌ی" نه‌زانراوه جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌رزیكانین و كه‌سێك به‌ناوی "حوسێن كوردیی" سه‌رۆكیان بووه‌ و له‌ بنه‌ڕه‌تدا لقێكن له‌ هۆزی عیشانی(6)  ئیبن خه‌لدون كه‌ باسی مێژووی ئه‌م ده‌سه‌ڵاته‌ كوردییه‌ی كردووه‌ له‌ ڕووداوه‌كانی ساڵی 969 ـ 970 ز دا ته‌نها باسی دره‌وشانه‌وه‌ی ئه‌ستێره‌ی میر "حه‌سنه‌وه‌ی كوردی" ده‌كات له‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ بوه‌یهییه‌كانی ناچار به‌ دانپێدانان و هاوپه‌یمانێتی كردووه‌(7)، به‌ڵام ئه‌وه‌ زانراوه‌ خاڵۆوانی میر حه‌سنه‌وه‌ی "ونداد و غانم" دوو ئاغای گه‌وره‌ی بنه‌ماڵه‌ی عیشانی ‌بوون و پاش مه‌رگیان، میراته‌كه‌یان به‌ جێماوه‌ بۆ میر حه‌سنه‌وه‌ی خوشكه‌زایان و ئه‌ویش شاری ده‌ینه‌وه‌ری ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانی له‌ نزیك كرماشان كردووه‌ به‌ پێگه‌ی خۆيی و پایته‌ختی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی(8).

ده‌كرێت ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ی میر حه‌سنه‌وه‌ی دایمه‌زراند به‌ به‌ناوبانگتریین ده‌سه‌ڵاتی كوردی‌ له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاست و له‌ سایه‌ی ده‌سه‌ڵاتی عه‌باسییه‌كان له‌ شاره‌زوور و هه‌رێمی چیا له‌قه‌ڵه‌مبدرێت(9)‌. مێژوونوسه‌كان زۆریان وتووه‌ ده‌رباره‌ی جوامێريی و لێهاتوویی میر حه‌سنه‌وه‌ی له‌وانه‌ش به‌رقه‌راركردنی ئاسایش به‌باشی، ڕێگریكردن له‌ دیارده‌ی دزيی و جه‌رده‌یی، بنیاتنانی قه‌ڵا و مزگه‌وت و ته‌نانه‌ت به‌خشینی كۆمه‌ك به‌ هه‌ردوو حه‌ره‌می مه‌ككه‌ و مه‌دینه‌ش له‌ حیجاز‌(10).

سنوری قه‌ڵه‌مڕه‌ویی ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ كوردییه‌ چه‌ند شارێكی گرتۆته‌وه‌‌ له‌وانه‌ش: نه‌هاوه‌ند، سامغان، هه‌ندێ ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان، شاره‌زوور و ده‌وروبه‌ری، ماوه‌ی په‌نجا ساڵ زیاتریش میرنشینی حه‌سنه‌وی له‌ په‌ره‌سه‌ندن و هه‌ڵكشاندا بوو و میره‌كانی توانیان ده‌سه‌ڵاتێكی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ری بۆ كورد له‌ رۆژئاوای ئێران و دامێنی هه‌رێمی چیا فه‌راهه‌م بكه‌ن و هه‌ندێك جاریش ده‌سه‌ڵاتیان ده‌گه‌يشته شاره‌كانی هه‌ولێر و موسڵ(11).

مه‌رگی دامه‌زرێنه‌ر و سه‌ره‌تای قه‌یرانه‌كان:

میر حه‌سنه‌وی  پاش نۆزده‌ ساڵ له‌ حوكمڕانی ساڵی 369 ك/ 979ز له‌ قه‌ڵای سه‌رماج، كۆچی دوایی كرد، به‌مه‌ش گڵۆڵه‌ی زێڕینتریین سه‌رده‌می میرنشینه‌كه‌ كه‌وته‌ لێژیی، ناوبراو‌ له‌ پاش خۆی پاره‌یه‌كی زۆر و حه‌وت كوڕی به‌جێهێشت كه‌ هه‌ریه‌ك به‌ لایه‌كدا چوون و هه‌ندێك ڕۆشتنه‌‌ پاڵ‌ باڵی "فخرالدوله‌"ی بوه‌یهی و هه‌ندێكی تر ‌ باڵی  "عضد الدوله‌" كه‌ له‌ ململانێی ناوخۆییدا بوون‌(12) به‌م پێیه‌ش كوڕه‌كان له‌ جیاتی به‌هێزكردنی ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی باوكیان دوای به‌رژه‌وه‌ندی تایبه‌تی خۆیان و باڵ باڵێنی بوه‌یهییه‌كان كه‌وتن و بوونه‌ به‌شێك له‌ ململانێی ناوخۆییه‌كانی دراوسێكانیان(13). له‌ناو كوڕانی میر حه‌سنه‌ویدا "به‌ختیار" له‌ هه‌موویان هه‌ڵكه‌وتووتر و ناودارتر بووه‌، له‌ قه‌ڵاكه‌ی باوكیدا پاره‌ و زه‌خیره‌ی له‌به‌رده‌ست بوو، هه‌ر له‌به‌ر ئه‌مه‌ش چانسی زیاتر بوو بۆ جێگرتنه‌وه‌ی میری دامه‌زرێنه‌ر و باوك، به‌ڵام به‌ فێڵی میری بوه‌یهی عه‌زد ئه‌لده‌وله‌ هه‌موو توانا دارایی و سه‌ربازییه‌كان له‌ ده‌ستی به‌ختیار و براكانی تری ده‌رهێنران و هێز و ده‌سه‌ڵات درایه‌ كوڕێكیان به‌ناوی "به‌در"و له‌بری "به‌ختیار"، ئه‌و كرایه‌‌ فرمانڕه‌وای جێگره‌وه‌ی باوكی(14) و له‌ هه‌مان كاتیشدا بووه‌ سه‌رۆكی كوردانی به‌رزیكانيی و خاوه‌ن جه‌ڵه‌بی ئه‌سپ و سامانێكی زۆری زێڕ و زیو(15) له‌گه‌ڵ ئه‌م تاج له‌سه‌ر نانه‌شدا سه‌رجه‌م براكانیتری خرانه‌ زیندان، چونكه‌ به‌م ده‌ستووره‌ ڕازیی نه‌بوون(16)، ئه‌وانه‌شی نه‌گیران و یاخیبوون له‌م فرمانه‌ له‌ ناوبران(17) و سه‌ره‌نجام جگه‌ له‌ "به‌در" كه‌سی تر له‌ حه‌وت كوڕه‌كه‌ی میر حه‌سنه‌وه‌ی نه‌هێڵرایه‌وه‌ و هه‌موویان یان گیران یان كوژران(18)، ئه‌مه‌ش به‌ ڕوونی لای ئیبن ئه‌سیر باس كراوه و‌ به‌پێی گێڕانه‌وه‌ی ئه‌م مێژوونوسه‌ سه‌رجه‌م كوڕانی میر حه‌سنه‌وه‌ی له‌ناوبراون ته‌نها میر به‌در نه‌بێت كه‌ لایه‌نگر و پاڵپشتی نزیكی بوه‌یهییه‌كان بووه‌(19).

هه‌رچه‌نده‌ له‌سه‌ر میر به‌در شه‌ش برا كوژراون، به‌ڵام له‌باره‌ی ژیانی ئه‌وه‌وه‌ گێڕانه‌وه‌ و په‌سه‌ندكردنی زۆر هه‌ن له‌وانه‌ش ناوبانگی ئازایه‌تی، به‌رزی كه‌سایه‌تی، زۆر چاكه‌كردن، به‌خشش و سه‌لیقه‌ی سه‌ربازیی، دروستكردنی سێ هه‌زار ته‌كیه‌ و خانه‌قا و مزگه‌وت له‌گه‌ڵ كۆمه‌ككردنی رێبوارانی ماڵی خودا له‌ مه‌ككه‌ ساڵانه‌ به‌ بڕی سه‌د هه‌زار دینار(20)، به‌هۆی لێوه‌شاوه‌ییه‌وه‌ له‌ دیوانی خه‌لافه‌ته‌وه له‌ ساڵی 998ز‌ نازناوی "ناصرالدین والدوله‌"ی پێ ده‌به‌خشرێت(21)، به‌م جۆره‌ش میرنشین چووه‌ قۆناغێكی نوێوه‌ و سنووری ده‌سه‌ڵاتی حه‌سنه‌وه‌ی كوردیی بووه‌ په‌ناگه‌ی سته‌م لێكراوان و ئه‌وانه‌ی به‌ هۆكاری جیا جیا له‌ جێگای خۆیان هه‌ڵده‌هاتن(22)، به‌ڵام ئه‌م نازناو و باڵاده‌ستییه‌ی میر به‌در له‌گه‌ڵ سه‌رهه‌ڵدانی شه‌ڕی كوڕ و باوكدا كه‌وتنه‌ به‌ر مه‌ترسی له‌ناوچوون و له‌ پێشهاتێكی چاوه‌ڕوان نه‌كراودا هیلالی كوڕی به‌ پاڵپشتی دایكی كه‌ له‌ هۆزی شازنجان بوو لێی هه‌ڵگه‌ڕایه‌وه ‌و به‌ره‌یه‌كی نوێی شه‌ڕی له‌ دژی باوكی كرده‌وه‌‌ له‌كاتێكدا كه‌ ئه‌و تاقه‌ ڕزگاربووی به‌جێماوی شه‌ڕی حه‌وت برابوو، جگه‌ له‌وه‌ش چه‌ندین شه‌ڕی‌ ناوخۆیی له‌گه‌ڵ هۆزه‌ كوردییه‌كانی دراوسێیدا هه‌بوو (23)، به‌پێی سه‌رچاوه‌كان پاڵنه‌ری هیلال له‌م هه‌ڵگه‌ڕانه‌وه‌دا له‌ باوكی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ هاندانی دایكی، چونكه‌ له‌ ساته‌وه‌ختی له‌دایكبوونی ئه‌ودا باوكی به‌ جێیهێشتبوون و ئه‌میش ناچار لای دایكيی و دوور له‌ باوكی گه‌وره‌ ببوو(24).

كه‌ فرمانڕه‌وایی میرنشینی حه‌سنه‌وه‌یی كه‌وته‌ سه‌روكڵاوی هیلالی كوڕی به‌در، به‌هاندانی بوه‌یهییه‌كان ده‌كه‌وێته‌‌ دژایه‌تی دۆستانی میر به‌دری باوكی(25)، به‌ڵام باوكی به‌ فێڵ توانی به‌سه‌ریدا سه‌ر بكه‌وێت و به‌مه‌ش دوژمنایه‌تی له‌ نێوان كوڕ و باوكدا خه‌ست بوویه‌وه‌ و ‌ به‌یه‌كجاریی میرنشینی حه‌سنه‌وه‌ی به‌ره‌و لاوازی ڕۆيشت و به‌سه‌ر دوو باڵدا په‌رته‌وازه‌ی كرد، كه‌ باڵی كوڕ و باوك بوون و پاش سه‌ركه‌وتنی باڵی باوك هیلال له‌ زیندان دانرا له‌ به‌غدا و له‌ گۆڕه‌پانه‌كه‌ دوورخرایه‌وه‌(26).

میر به‌در دوای زاڵبوونی به‌سه‌ر هیلالی كوڕیدا به‌رده‌وامبوو له‌ پێشڕه‌وی شه‌ڕی ناوخۆیی و له‌گه‌ڵ كوردانی دراوسێی تا ئه‌وكاته‌ی به‌ ده‌ستی هۆزه‌كانی گۆران له ساڵی 1015ز كوژرا و ته‌رمه‌كه‌ی له‌ شاری مه‌شهه‌د ئه‌سپه‌رده‌ كرا(27) ئه‌وه‌ش گومانی دروست كردوه‌ له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی كوردێكی شیعه‌ بووبێت.

كه‌ میر به‌در كوژرا و هیلال له‌ زیندان بوو، تاهیری كوڕی هیلال ویستی موڵكی باپیرانی بگێڕێته‌وه‌ و هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا باوكیشی له‌ زیندانی به‌غدای پایته‌ختی خه‌لافه‌ته‌وه‌‌ سه‌ری هه‌ڵدایه‌وه‌ و گه‌ڕایه‌وه‌،‌ به‌ڵام تازه‌ كار له‌كار ترازابوو  به‌وهۆیه‌شه‌وه‌ زنجیره‌ییه‌ك بشێويی و ئاژاوه‌ شاره‌زووری گرته‌وه‌ كه‌ بووه‌ هۆی ئاواره‌بوونی دانیشتوانه‌كه‌ی و به‌ مردنی تاهیری كوڕی هیلال له‌ 1016ز به‌ كرده‌یی كۆتایی به‌ میرنشینی حه‌سنه‌ویی هات و موڵك و ناوچه‌ی ده‌سه‌ڵاتیان گواسترایه‌وه‌ بۆ بنه‌ماڵه‌ی عه‌نازی كوردی(28) دواتریش توركه‌ سه‌لجوقییه‌كان له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌ركه‌وتن و كۆنتڕۆڵی جومگه‌كانی ده‌سه‌ڵاتیان كرد له‌ ناوچه‌كه‌ و له ‌به‌غدا.

به‌م جۆره‌ش ململانێی ناوخۆیی بنه‌ماڵه‌ی حه‌سنه‌وه‌ی فه‌رمانڕه‌وا ده‌رفه‌تێكی زێڕینی له‌ كیسی كورد دا، ئه‌م ململانێیه‌ ‌ له‌ مردنی دامه‌زرێنه‌ره‌وه‌ تۆخ بویه‌وه‌ له‌ نێوان هه‌ر حه‌وت كوڕه‌كه‌ی و سه‌ره‌نجام قه‌تڵ و عامی شه‌شیان له‌سه‌ر جێگرتنه‌وه‌ی باوكیان، هه‌ر ئه‌مه‌ش ده‌رگای كرده‌وه‌ بۆ ململانێی زیاتر له‌م میرنشینه‌ كوردییه‌ و كار به‌وه‌ گه‌شت دوای شه‌ڕی براو برا و باوك و كوڕیش سه‌نگه‌ر له‌ یه‌كتر بگرن و ئه‌و بڕه‌ هێز و شكۆیه‌ش كه‌ مابوویان له‌ ده‌ستی بده‌ن. هاوكات له‌گه‌ڵ ئه‌م خۆره‌ ناوخۆییه‌شدا وادیاره‌ مۆركی خێڵایه‌تی میرنشینه‌كه‌ هه‌میشه‌ وایكردبوو له‌ گه‌ڵ كوردانی شازنجان و گۆراندا به‌ریه‌ك بكه‌ون و هیچ كات هاونه‌ته‌وه‌یی نه‌بۆته‌ هه‌وێنی دامه‌زراندنی هاوپه‌یمانێتییه‌كی به‌هێزی خێڵایه‌تی كوردی له‌ ئێران و شاره‌زوور به‌رانبه‌ر بوه‌یهییه‌ فارسه‌كان و هۆزه‌ عه‌ره‌بییه‌كان، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ بوه‌یهییه‌كان زۆرجار‌ كه‌ڵكیان له‌ ناكۆكی حه‌سنه‌وییه‌كان وه‌رگرتووه‌ و سامان و پاره‌شیان به‌ تاڵان بردوون تا ئه‌و ‌كاته‌ی به‌ یه‌كجاری له‌سه‌ر شانۆی سیاسی نه‌مان و دوورخرانه‌وه له‌كاتێكدا ڕۆژگارێك ده‌سه‌ڵاتیان له‌ موسڵه‌وه‌ تا به‌غدا و كرماشان درێژبوویه‌وه‌ و به‌خششیان گه‌يشته‌ حه‌ره‌مه‌ پیرۆزه‌كانی حیجاز‌. 

 

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێزه‌كان

[1]  صالح أحمد العلي واخرون: التسلط الأجنبي ضمن موسوعة العراق في التاريخ، دار الحرية للطباعة والنشر، بغداد، 1983 ص 439 ـ 456 وكذلك محمود شاكر: التاريخ الأسلامي 6/142.

2  أرشاد بولاديان: الأكراد في حقبة الخلافة العباسية في القرنين 10 ـ 11 م، بترجمة الكسندر كشيشيان عن الأرمنية، دار الوطنية الجديدة، دمشق، ط1، 2009، ص 96.

3 عبدالواحد ذنون طه: دراسات تاريخ المشرق الإسلامي، الرياض، ط 1، 1414 هـ/ 1994 م، ص. 31 وما بعدها).

4 مسكويه، تجارب الأمم، ج 2، ص. 270.

5  ارشاك بولاديان: الأكراد في حقبة الخلافة العباسية، ص 81.

6  حسام الدين النقشبندي: الكرد في لرستان الصغرى وشهرزور، مركز زين، السليمانية، ٢٠١١، ص ١٤٦.

7  ابن الأثير: الكامل في التاريخ، راجعه محمد يوسف الدقاق،دار الكتب العلمية، بيروت ـ لبنان، 1987م 7/320.

 8 حسام الدين النقشبندي: الكرد في لرستان، ص ١٤٨ ـ ١٥٢.

9 احمد السعيد سليمان ، تاريخ الدول الإسلامية ومعجم الأسر الحاكمة، القاهرة: مطابع دار المعارف، 1392 هـ/1972م)، ج1، ص286.

10  ابن خلدون تاريخ ابن خلدون، بيت الافكار الدولية، ص10196.

11  ابن خلدون: تاريخ ابن خلدون، بيت الافكار الدولية،  10196 وكذلك  ارشاك بولاديان: الاكراد في حقبة الخلافة العباسية ص 83، د جليلة ناجي: الإمارة الحسنوية في الدينور و شهرزور، بحث منشور في مجلة المجمع العلمي الكردي/ المجلد الثالث طبع سنة 1975، مطبعة الحوادث.

12 محه‌مه‌د ئه‌مین زه‌كی به‌گ: خولاصه‌یه‌كی تاریخی كوردو كوردستان، بنكه‌ی ژین، سلێمانی، 2006، ص 70  وكذلك الموسوعة العربية، مادة (حسنويه ـ بنو)، محمد وليد الجلاد، مجلد8، دمشق،  ص 316.

13  ابن خلدون: تاريخ ابن خلدون 10196 وكذلك محمد أمين زكي: خولاصه، ص 70.

 14 ابن خلدون: تاريخ ابن خلدون، 10196.محمد وليد الجلاد: (حسنوية ـ بنو)، منشور في الموسوعة العربية 8/ 316.

15  محمد أمين زكي: خلاصة، ص 71.

16  محمد أمين زكي: خلاصة، ص 71.

17  ابن الأثير: الكامل في التاريخ 7/ 393.

18  ابن العماد الحنبلي: شذرات الذهب في أنباء من ذهب، تحقيق وتخريج: عبدالقادر الأرناؤوط ومحمود الأرناؤوط، دار ابن كثير، دمشق ـ بيروت، ط1، عام 1406 هـ ـ 1986م 5/ 29 ، محمد وليد الجلاد: (حسنوية ـ بنو)، منشور في الموسوعة العربية الرقمية 8/ 16.

19  ابن الأثير: الكامل ج٧ ، ص ٣٩٣.

20 ابن العماد الحنبلي: شذرات الذهب  5/ 29.   "ناصر الدولة الكوردي و اصلاحاته " بحث منشور لسامي الهسنياني، في موقع القدوة على الرابط (http://www.qudwa1.com/?page=articles/18/18-015)

 21 ابن الأثير: الكامل، 7/498.

22 حسام الدين النقشبندي: الكرد في لرستان، ص ١٦٦.

23 علي بن صالح بن علي المحيميد: إمارة بني حسنويه الأكراد وعلاقاتها بالدولة البويهية، (350 ـ 439 هـ/ 961 ـ 1047 م)، بحث منشور في مجلة التاريخ العربي (الرقمية)، الأمارات العربية المتحدة،  العدد 27، صيف 2003.

24  ابن خلدون: تاريخ ابن خلدون، ص 1236.

25  ابن خلدون: تاريخ ابن خلدون ص 1236، علي بن صالح بن علي المحيميد: أمارة بني حسنويه، نفس المكان السابق.

 26 ارشاك بولاديان:  الأكراد : ص95.

27 ابن خلدون تاريخ أبن خلدون 1236. ارشاك بولاديان: الاكراد، ص ٩٥، محمد أمين زكى بك: نفس المصدر السابق.

28 حسام الدين النقشبندي: الكرد في لرستان، ص ١٩٨.