كاریگه‌ری هه‌ستی مه‌زهه‌بگه‌رایی له‌سه‌ر ئه‌ندێشه‌ی مسوڵمانی كورد

04/09/2018 17:08:53

 

كاریگه‌ری هه‌ستی مه‌زهه‌بگه‌رایی له‌سه‌ر ئه‌ندێشه‌ی مسوڵمانی كورد

 

ـ د.سه‌لام عه‌بدولكه‌ریم عه‌بدوڵڵا

له‌دايكبووى1979، گوندى كانى به‌ردينه‌ى شاره‌زوور

ماسته‌ر(2009) و دكتۆرا(2014) له‌ مێژووى نوێ و هاوچه‌رخ

خاوه‌نى (19) به‌رهه‌مى چاپكراو و ژماره‌يه‌كى زۆر وتار و لێكۆڵينه‌وه‌ى زانستى بڵاوكراوه‌يه‌.

 

 ـ به‌رزانی مه‌لا ته‌ها

له‌دايكبووى 1982، سلێمانى

به‌كالۆريۆس له‌ زانسته‌ ئيسلامييه‌كان

خاوه‌نى زياتر له‌ (25) به‌رهه‌مى چاپكراو و ژماره‌يه‌كى زۆر وتار و لێكۆڵينه‌وه‌ى بڵاوكراوه‌يه.‌

 

سه‌رده‌ق:

ئه‌گه‌رچی له‌ ڕابردووشدا كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی ئێمه‌‌ و پانتایی ئاینداریی‌ و ئیسلامیی له‌ژێر كارایی ‌و هه‌ژموونی جۆرێك له ‌ململانێی مه‌زهه‌بگه‌رایی سووننه‌‌ و شیعه‌دا بووه‌، به‌هۆی ڕووداو‌ و پێشهاته‌ سیاسيیه‌كان‌ و ته‌ركیزی زیاتری  گوتاری ئیسلامیی ‌و زوومیی له‌سه‌ر ڕووداو‌ و گۆڕانكارییه‌ سیاسییه‌كان، ئه‌وا پێشبینی ده‌كرێت دوای كۆتایهاتنی داعش له‌ ڕووی سه‌ربازيی‌ و چه‌كدارییه‌وه‌، ئه‌م پانتایی‌ و زه‌مینه‌یه‌ دیسان بكه‌وێته‌ ژێر ئه‌و كارلێكه‌ مه‌زهه‌بیه‌وه‌، چونكه‌ له‌لایه‌ك سروشتی پێكهاته‌ی عێراق جگه‌له‌وه‌ی مه‌زهه‌بگه‌راییه‌، هاوكات تادێت كاریگه‌رییه‌ مه‌زهه‌بگه‌راییه‌كانی شیعه‌گه‌رایی ‌و سووننه‌گه‌رایی وڵاتانی دراوسێ‌ و ده‌روبه‌ریش تۆختر ده‌بنه‌وه‌، ئه‌مه‌ سه‌رباری ئه‌وه‌ی به‌گشتی له‌ دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عێراق‌ و به‌دیاریكراویش له ‌دوای داگیركاریی ساڵی 2003 ه‌وه‌ له‌لایه‌ن ناوه‌ند‌ و مه‌رجه‌عیه‌ت‌ و هێزه‌ سیاسییه‌ شیعه‌گه‌راكانه‌وه‌ هه‌وڵی كاڵكردنه‌وه‌ی سیما ‌و خه‌سڵه‌ته‌ گشتییه‌كانی سووننه‌گه‌رایی له ‌عێراقدا ده‌درێت، له‌سه‌ر ئاستی جوگرافیای پارێزگا‌ و شاره‌كان ‌و دیموگرافیا ‌و ڕواڵه‌ت ‌و هێما ئاینییه‌ سووننیه‌كان.

له‌خۆڕا نییه‌ له‌ ماوه‌یه‌كی زه‌مه‌نی كه‌مدا دیارترین شاره‌ سووننیه‌كانی عێراق له‌ نمونه‌ی موسڵ‌ و سامه‌ڕا له‌گه‌ڵ خاكدا یه‌كسان كرانه‌وه‌! بۆیه‌ جگه‌ له‌ شاره‌كانی هه‌رێمی كوردستان ئه‌وه‌نده‌ی تێبينی ده‌كرێت شارێكی سووننه‌گه‌رایی به‌وشێوه‌یه‌ له‌ عێراقدا نه‌ماوه‌ته‌وه‌‌ و یه‌كپارچه‌ جگه‌ له‌وه‌ی وێران كراون، هێز ‌و میلیشیا‌ و مه‌رجه‌عه‌كانی شیعه‌ ڕێگه‌ ناده‌ن دانیشتوانه‌ سووننه‌كانی وه‌ك پێشوو له ‌شوێنی خۆیاندا جێگیرببنه‌وه‌‌ و وه‌ك جاران درێژه‌ به‌ژیان بده‌ن، واته‌ ئێستا ئێمه‌ له ‌عێراق له‌ به‌رده‌م هه‌ژمونێكی گه‌وره‌‌ و خێرایی فراوانخوازیی شیعه‌گه‌راییدان، كه ‌دوور نییه‌ شاره‌كانی كوردستانیش له‌ داهاتوودا بگرێته‌وه‌. هه‌روه‌ك بێگومان به‌رده‌وام له‌لایه‌ن ناوه‌ند ‌و كه‌سایه‌تی ‌و بانگخواز‌ و سیاسییه‌ سووننه‌كانیشه‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی عێراق‌ و ناوچه‌كه‌‌ و جیهانی ئیسلاميی‌ و كوردستانیش دنه‌ی هه‌ستی سووننه‌گه‌رایی دژ به ‌شیعه‌گه‌رایی ده‌درێت‌ و بمانه‌وێ‌ و نه‌مانه‌وێ كایه‌ی دینداریی ‌و كۆمه‌ڵگه‌ی ئاینداری كوردیی كه‌وتۆته‌ ژێر جۆرێك له‌و ململانێیه‌ مه‌زهه‌بگه‌راییه‌وه‌، پرسیاره‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ ئاخۆ پێویست ده‌كات ئێمه‌ش ببین به ‌به‌شێك له‌و ململانێ مه‌زهه‌بگه‌راییه‌، كه‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌یه‌كی قوڵتری هه‌یه‌؟ ئایا ئێمه‌ چۆن بتوانین بابه‌تیانه‌ له‌و ململانێ مه‌زهه‌بیانه‌ بڕوانین بێئه‌وه‌ی بكه‌وینه‌ ژێر كارایی‌ و هه‌ژموونی هیچ یه‌كێكیانه‌وه‌؟ هه‌روه‌ك ئایا له‌ ڕووی ئایینیه‌وه‌ پێویسته‌ چۆن مامه‌ڵه‌ی له‌گه‌ڵدا بكه‌ین؟ ئايا پێویست ده‌كات له‌م بابه‌ته‌دا ڕوانگه‌ی ئایینيی‌ و نه‌ته‌وه‌یی ئاوێته‌ بكه‌ین‌ و له‌ ڕێگه‌یه‌وه‌ ململانێ مه‌زهه‌بییه‌كه‌ شرۆڤه‌ بكه‌ین؟

 

عێراق.. چاوگی ده‌سپێكی ململانێی مه‌زهه‌بگه‌رایی:

به‌وپێیه‌ی ئێمه‌ تائێستا وه‌ك كورد له‌ چوارچێوه‌ی ده‌وڵه‌تی عێراقدا ده‌ژین، گرنگه‌ ئاماژه‌ به‌هه‌ندێ زانیاریی ده‌رباره‌ی سه‌رهه‌ڵدان ‌و گرفته‌كانی دیارده‌ی مه‌زهه‌بگه‌رایی بده‌ین. بۆیه‌ له‌ڕوانگه‌ی مێژووییه‌وه‌، سه‌باره‌ت به‌ عێراق، هه‌میشه‌ فاكته‌ری مه‌زهه‌بگه‌رایی به‌ هێزه‌وه‌ له ‌مێژووی هاوچه‌رخی ئه‌م وڵاته‌دا خۆی نمایش كردووه‌، چونكه‌ به‌درێژایی ئه‌م مێژووه‌ تا ساڵی 2003و ڕووخانی ڕژێمه‌ توتالیتێره‌ به‌عسییه‌كه‌ی سه‌دام شیعه‌كان بێئامان لێیاندراوه‌ و ژێرپێ نراون، به‌تایبه‌ت له‌ قۆناغی به‌عسییه‌كاندا، كه‌ پتر مۆركێكی مه‌زهه‌بگه‌رایی سوننه‌ی پێوه‌دیاربوو به‌شێوه‌یه‌كی توندیش كاری بۆ په‌راوێزخستن و سڕینه‌وه‌ی شوناسی شیعه‌كان ده‌كرد، له ‌پاڵ نینۆككردنی مه‌رجیعه‌ ئایینییه‌كانی شیعه‌ و قارسكردنی ڕۆڵی حه‌وزه‌ی زانستیی و دامه‌زراوه‌ی ئایینییه‌كانیان. له‌ به‌رامبه‌ر ئه‌م زه‌بر و زه‌نگه‌ی ده‌سه‌ڵاتی به‌عسیی سوننه‌ی عێراقدا، شیعه‌كان بۆ پاراستنی شوناسی مه‌زهه‌بییان كه‌وتنه‌ پێكهێنانی پارت و ڕێكخستنی سیاسیی به‌ ئامانجی به‌گژداچوونه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌ سوننه‌ سالاره‌كه‌ی به‌غدا. هه‌ر له‌ قۆناغی حوكمڕانیی به‌عسییه‌كانیشدا شانبه‌شانی شیعه‌كان، كوردی عێراق هاوشێوه‌ی ئه‌وان كه‌وته‌ به‌ر هێرش و په‌لاماری به‌عسییه‌كان، ئه‌مه‌ش زه‌مینه‌یه‌كی له‌باری بۆ كاری هاوبه‌ش له‌ نێوان ڕێكخراوه‌ سیاسیی و چه‌كدارییه‌ شیعه‌كان و كورده‌ سوننه‌كاندا دروستكرد و هه‌ردوو گرووپه‌ ئیتنییه‌كه‌ له‌ چه‌وساندنه‌وه‌دا هاوبه‌شبوون. ئیدی له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسیی ڕه‌وته‌ شیعه‌گه‌راكانی عێراقیشدا، كێشه‌ی كورد ڕه‌نگیدایه‌وه‌، به‌نمونه‌ له‌ ئه‌ده‌بیاتی سیاسیی (حیزبی ده‌عوه‌ی ئیسلامیی و ئه‌نجومه‌نی باڵای شۆڕشی ئیسلامیی شیعه‌)دا و بڕوایان به‌ به‌شداریی سیاسیی كورد هه‌بوو له‌ ده‌وڵه‌تی عێراقیدا له‌ پاڵ پێشنیاركردنی بیرۆكه‌ی فیدرالیزم وه‌ك چاره‌سه‌ر بۆ كێشه‌ی كورد له‌ عێراقدا. ته‌نانه‌ت له‌ كۆتایی شه‌سته‌كاندا ده‌سه‌ڵات له ‌عێراقدا ده‌یخواست له‌ ڕێگه‌ی شیعه‌كانه‌وه‌ ڕه‌وایه‌تیی بدات به‌ سه‌ركوتكردنی كورد، به‌ڵام وه‌ختێكیش حكومه‌تی عێراق له‌ كۆتایی شه‌سته‌كانی سه‌ده‌ی ڕابردوودا جه‌نگی دژ به‌ كورد به‌رپاكرد، هه‌وڵیدا له‌ ‌ڕێگه‌ی فه‌توای مه‌زنه‌ زانایانی شیعه‌وه‌ ڕه‌وایه‌تیی شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵیاندا به‌وه‌ی موڕته‌دن به‌ده‌ستبهێنێت، زانایانی شیعه‌ دژ به‌م هه‌نگاوه‌ی حكومه‌تی عێراق وه‌ستانه‌وه‌، ته‌نانه‌ت (سه‌ید موحسین ئه‌لحه‌كیم) له‌ 17/6/1965دا فه‌توایه‌كی به‌ناوبانگی ده‌ركرد و تێیدا شه‌ڕی دژ به‌ كوردی حه‌رامكرد، هه‌روه‌ها كۆمه‌ڵێك له‌ زانایانی به‌غدا و كازمیه‌ی شیعه‌ بروسكه‌یان ئاڕاسته‌ی به‌رپرسانی ده‌وڵه‌ت كردووه‌، داوایانكردووه‌ شه‌ڕی دژ به ‌كورد ڕابگرێت. به‌ڵام له‌و قۆناغه‌ی سه‌ركوتكردنی كورددا هیچ به‌یاننامه ‌و نوسراوه‌یه‌كی ڕه‌وته‌ سوننه‌گه‌راكان به‌تایبه‌ت گه‌وره‌ترین جوڵانه‌وه‌ی ئیسلامیی بزاڤگه‌ریی له‌ژێر ناوی ئیخوان موسلیمیندا به‌دی ناكه‌ین، كه‌ ئه‌وكات له ‌چالاكیدا بوون. له‌كاتێكدا كورد له‌ عێراقدا ڕیشه‌ی مه‌زهه‌بییان سوننه‌ و شافیعی مه‌زهه‌بن، هه‌روه‌ها به‌درێژایی سه‌ركوتكاریی به‌عسییه‌كانیش له‌ عێراقدا هیچ جۆره‌ ناڕه‌زایه‌تیی و خۆپیشاندانێكی ڕه‌وته‌ مه‌زهه‌بییه‌ سوننه‌گه‌راكان له‌ جیهانی عه‌ره‌بیدا به‌دی ناكه‌ین، كه‌ پاڵپشتی بێت بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد و به‌ده‌ستهێنانی مافه‌كانی.

هه‌ڵبه‌ته‌، یه‌كێك له‌و گرفته‌ ڕیشه‌ییانه‌ی، كه‌ له‌ناو ڕوانین و ئه‌ندێشه‌ی تاكی مسوڵمانی كورددا هه‌یه‌ نائاماده‌یی هۆشیاریی ئاینیی قووڵه‌ سه‌باره‌ت به‌ ململانێی مێژوویی نێوان سوننه‌ و شیعه‌، كه‌ له‌ ئێستادا ڕه‌وتی شیعه‌گه‌رایی ئێران نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات، ئه‌وه‌كه‌ی تریش له‌چوارچێوه‌ی ڕه‌وتی سوننه‌گه‌راییدا سعودیه‌ نوێنه‌رایه‌تیی ده‌كات. كوردیش له‌ بازنه‌ی سوننه‌گه‌راییدایه‌. له‌ ئێستاشدا به‌هۆی توندبوونه‌وه‌ی پێكدادان و شه‌ڕه‌قۆچی سوننه‌ و شیعه‌ پڕۆسه‌ی به‌ تایفیی بوونی جه‌نگی نێوان سوننه‌ و شیعه‌ له‌ عێراق، سوریا و یه‌مه‌ندا، تادێت بازنه‌ی ئه‌و به‌ریه‌ككه‌وتنه‌ مه‌زهه‌بییه‌ توندتر ده‌بێت، كه‌ ڕه‌نگه‌ كوردستانیش بگرێته‌وه ‌و كاریگه‌ریی قووڵی له‌سه‌ر جێبهێڵێت.

پرسیاره‌ ڕاسته‌قینه‌كه‌ لێره‌دا ئه‌وه‌یه‌ تا چه‌ند ده‌سه‌ڵاتدارانی سیاسیی باشووری كوردستان خۆیان به‌دوور ده‌گرن له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فاكته‌ری مه‌زهه‌بگه‌رایی له‌ دید و گوتاره‌كانیاندا؟ ئایا ده‌توانن له‌ناو چه‌قی ململانێی تایفییدا بێلایه‌ن بمێننه‌وه‌؟ چونكه‌ كه‌وتنه‌ سه‌نگه‌ری به‌ره‌یه‌ك له ‌دژی به‌ره‌كه‌ی تر، قۆناغێكی مه‌ترسیدار له‌ ململانێی تایفیی نێوان سوننه‌ و شیعه‌ دێنێته‌وه‌ ئاراوه‌، تائێستا كوردی عێراق له‌ مێژووی هاوچه‌رخی سیاسیی خۆیدا له‌ پرسێكی مه‌زهه‌بگه‌رایی له‌مشێوه‌دا به‌شێوه‌یه‌كی ڕاسته‌وخۆ له ‌شه‌ڕێكی واوه‌ نه‌گلاوه‌، چونكه‌ فاكته‌ری مه‌زهه‌بگه‌رایی، سوننه‌ بێت یاخود شیعه‌، مه‌ترسیی وه‌حشه‌تناك له‌م ناوچه‌یه‌دا دێنێته‌وه‌‌ ئاراوه‌ و هێنده‌ی تر ئاگری جه‌نگه‌كه‌ خۆش ده‌كات. هه‌روه‌ها هۆشیاریی تاكی مسوڵمانی كورد به‌ستراوه‌ته‌وه‌ به‌ ڕه‌وتی ئیسلامی بزاڤگه‌ریی ده‌ره‌كیی، له‌ ڕووی ئایدیا و گوتاره‌وه‌ هاوبه‌سته‌گییه‌كی قووڵ پێكڕا ده‌یانبه‌ستێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش زاده‌ی ناخۆماڵیی بوونی تێفكرینی مسوڵمانی كورده‌، كه‌ هه‌میشه‌ بارگاوییه‌ به‌ گۆڕانكارییه‌ ده‌ره‌كییه‌كانی جیهانی ئیسلامییه‌وه‌، واته‌ پاشكۆی عه‌قڵییه‌تی ئیسلامی سیاسیی عه‌ره‌بییه ‌و وه‌ك ڕه‌وتێكی میللیی كوردیی به‌ ئایدیای ئیسلامیی میللییه‌وه‌ سواخ نه‌دراوه‌. له‌كاتێكدا ئیسلامیی میللیی له‌ كوردستاندا له‌ قۆناغی سه‌رداربوونی ئه‌واندا له‌چوارچێوه‌ی ته‌ریقه‌تی قادریی و نه‌قشبه‌ندییدا چه‌قی كاریگه‌ریی و په‌خشكردنه‌وه‌ی بوون به‌ وڵاتانی هه‌رێمیی و ته‌واوی ناوچه‌كه‌دا. به‌نمونه‌ ته‌ریقه‌تی نه‌قشبه‌ندیی له‌سه‌ر ده‌ستی مه‌ولانا خالیدی نه‌قشبه‌ندیی دا، كه‌ توانی چ كاریگه‌رییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیی و سیاسیی له‌ زیهنییه‌تی مرۆڤی كورددا دروست بكات.

زیهنییه‌تێك، كه‌ زاده‌ی ڕوانینێكی بێ غه‌ل‌ و غه‌شی كوردییانه‌ بوو له‌پاڵ ڕه‌سه‌نایه‌تیيه‌ پاك و پوخته‌كه‌یدا، كه‌ هیچكات وه‌ك پاشكۆیه‌ك ده‌رنه‌كه‌وتووه‌ و، جگه‌ له‌ ده‌وڵه‌تانی هه‌رێمیی و ئیسلامیی، كاریگه‌رییه‌ كۆمه‌ڵایه‌تیی و سیاسییه‌كه‌شی په‌ڕیوه‌ته‌وه‌ بۆ ئه‌فه‌ریقا و بگره‌ ئه‌وروپاش. به‌ڵام به‌داخه‌وه‌ له‌ ئێستای نه‌خشه‌ی بزاڤه‌ ئیسلامییه‌كانی باشووریی كوردستاندا دیارده‌ی به‌ سه‌له‌فیی بوونی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی، یه‌كێكه‌ له‌و مه‌ترسییانه‌ی، كه‌ زاده‌ی كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریی فاكته‌ری مه‌زهه‌بگه‌رایی سوننه‌یه‌، به‌دیاریكراویش هه‌ڵكشانی شه‌پۆلی سه‌له‌فیزمی ئیسلامیی، كه‌ ناوكێكی زۆر به‌هێزی له‌ كوردستاندا پێكهێناوه‌، بێگومان ئه‌مه‌ش ئه‌جێندایه‌كه‌ له‌لایه‌ن سعودیه‌وه‌ له ‌باشووریی كوردستاندا په‌ره‌ی پێده‌درێت و سه‌له‌فیزم وه‌ك دیواربه‌ندێك قایم ده‌كه‌ن، تاكو ڕێگر بێت له‌ په‌ڕینه‌وه‌ و په‌لكێشانی ته‌وژمی شیعه‌گه‌رایی.

ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ له‌ دوای ڕاپه‌ڕینه‌وه‌ به‌دیاریكراوی به‌هۆی گه‌شه‌كردنی بزاوتی ئیسلامیی‌ و دوای نه‌مانی سیمبوڵه‌ ئایینیه‌كان، كه‌ له‌ زۆر باردا هه‌ڵگری به‌شێكی باش له ‌گوتاری نه‌وه‌ی پیاوانی ئایین‌ و شێخانی ته‌رقه‌ت بوون، درێژه‌یان به‌و ئاڕاسته‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئایینییه‌دا، به‌ڵام گه‌شه‌كردنی خێرای ئیسلامی سیاسیی ‌و سه‌له‌فییه‌ت‌ و كاركردن له‌سه‌ر پاشه‌كشه‌ پێكردنی ڕه‌وتی ته‌سه‌وف‌ و ڕێبازه‌ سۆفیگه‌رییه‌كان كاریگه‌ریی هه‌بوو له‌سه‌ر لاوازكردن‌ و جێ پێلێژكردنی گوتاری نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئایینی، به‌ڵكو زیاتر گوتارێكی ئایینی جێگه‌ی گرته‌وه‌، كه‌ به ‌كه‌می خه‌سڵه‌تی نه‌ته‌وه‌یی له‌پێشچاو گرتووه‌، هه‌روه‌ها له‌مڕه‌وه‌وه‌ زه‌مینه‌ ئایینییه‌كه‌ش كاریگه‌ری  هه‌بووه‌، به‌هۆی بوونی هێز‌ و ته‌وژم‌ و ئاڕاسته‌‌ و بیركردنه‌وه‌ی ئاینيی‌ و ئیسلامیی جیاواز له‌ باشووری كوردستان، هاوكات لاوازبوونی ئایینداریی ‌و ئیسلامیی میللیی ‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی. بێگومان یه‌كێك له‌ ده‌رهاویشته‌ نێگه‌تیڤه‌كانی گه‌شه‌كردنی ئیسلامیی سیاسیی، به‌تایبه‌ت ئه‌و ئاڕاستانه‌ی، كه‌ تایبه‌تمه‌ندیی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی‌ و بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كوردیان به‌هه‌ند وه‌رنه‌گرت‌ و بایه‌خیشیان پێنه‌دا‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ كاریان كرد له‌سه‌ر به‌ستنه‌وه‌ی زیهنییه‌تی تاكی باوه‌ڕداری كوردیی به‌ چه‌مكی خه‌لافه‌تگه‌رایی ‌و ئوومه‌تگه‌رایی ‌و ئه‌و ئایدۆلۆژیایه‌ی كه ‌باس له ‌چه‌مكی برایه‌تی ئیسلامیی نه‌ته‌وه‌كان ده‌كات ‌و له ‌بنه‌ڕه‌تدا له‌ خزمه‌تی نه‌ته‌وه‌كانی عه‌ره‌ب‌ و فارس ‌و توركدایه ‌‌و زۆرجار بارگاوی ده‌بێت به‌و ململانێ مه‌زهه‌بیانه‌ی سوننه‌‌ و شیعه‌ له‌ عێراق ‌و دنه‌ی هه‌ستی سووننه‌گه‌رایی له‌ژێر كاریگه‌ریی چه‌مكی برایه‌تی ئیسلامیی ‌و ئوممه‌تگه‌راییدا ده‌دات له ‌ده‌ره‌وه‌ی هۆشیاری ئاینی.

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ نه‌بوونی یه‌ك مه‌رجه‌عییه‌تی ئایینيی‌ و ئیسلامیی له ‌باشووری كوردستان‌ و هاتنه‌ئارای ڕای جیاوازی بیروباوه‌ڕیی سیاسیی ‌و هه‌روه‌ها سه‌رهه‌ڵدانی ناكۆكیی ‌و لێكترازانی سیاسیی‌ و ڕێكخراوه‌یی دیسان یه‌كێكیتر له‌ فاكته‌ره‌كانی زه‌مینه‌سازیی جێبوونه‌وه‌ی  كاریگه‌ریی هه‌ستی مه‌زهه‌بگه‌رایی سووننه‌‌ و شیعه‌ بووه‌، خۆ لێره‌دا ته‌نها باسكردن نییه‌ له‌ مه‌ترسییه‌كانی زاڵبوونی هه‌ستی سووننه‌گه‌رایی له ‌ململانێی مه‌زهه‌بیدا سه‌باره‌ت به‌ ئاینده‌ی كوردستان، ئه‌وه‌نده‌ی په‌یوه‌ندی به ‌مه‌ترسی هه‌ستی شیعه‌گه‌راییشه‌وه‌ هه‌یه‌، مه‌گه‌ر له ‌ناوچه‌كانی خانه‌قین ‌و مه‌نده‌لی‌ و لای ئه‌و كوردانه‌ی به‌ مه‌زهه‌ب مسوڵمانی شیعه‌ن هه‌ستی مه‌زهه‌بی زاڵ نییه‌ به‌سه‌ر هه‌ستی ئاینيی‌ و هۆشیاری ئاینيی ‌و نه‌ته‌وه‌ییاندا؟ مه‌گه‌ر هه‌ر به‌ریه‌ككه‌وتنێكی مه‌زهه‌بی ئه‌گه‌ر ڕووبدات ده‌توانن خۆیان یه‌كلایی نه‌كه‌نه‌وه‌‌ و هۆشیارانه‌ مامه‌ڵه‌ بكه‌ن؟ بێگومان نه‌خێر. كه‌وابوو له ‌هه‌ردوو باردا ده‌بێ مرۆڤی باوه‌ڕداری كورد زۆر هۆشیارانه‌ له‌گه‌ڵ ڕووداو ‌و پێشهاته‌ سیاسيی ‌و ململانێ مه‌زهه‌بییه‌كاندا مامه‌ڵه‌ بكات.

له ‌ئێستاشدا، ده‌نگۆی ئه‌نجامدانی ڕیفراندۆم ڕێك وابه‌سته‌یه‌ به‌و جۆره‌ بیركردنه‌وه‌ی مه‌زهه‌بییه‌وه‌، چونكه‌ جوگرافیای دابه‌شبوونی سوننه‌كان له‌ ناوه‌ڕاست و باكووریی عێراقدا تێكوپێكدراوه‌، زۆرینه‌ی سوننه‌كان له‌ باشووری كوردستاندا گیروساونه‌ته‌وه‌، كه‌ به‌هۆی شاڵاوی میلیشیا شیعه‌كانه‌وه‌ زۆربه‌ی شار و ئاواییه‌كانیان خاپووركراوه‌، ئه‌مه‌ش ڕه‌نگدانه‌وه‌ی فاكته‌ری مه‌زهه‌بگه‌رایی شیعه‌یه‌، كه‌ تۆڵه‌ی له‌ مێژینه‌ی خۆیان له‌ سوننه‌كان ده‌كه‌نه‌وه ‌و به‌ته‌واوی كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر هه‌ژموونی شیعه‌گه‌رایی ئێرانییه‌وه‌. بۆیه‌شه‌، له‌لایه‌ن ئێرانه‌وه‌ هه‌رچه‌شنه‌ جیابوونه‌وه‌ و له‌خۆگرتنی سوننه‌ عه‌ره‌به‌كان له ‌چوارچێوه‌یه‌كی قه‌واره‌یه‌كی سه‌ربه‌خۆیی كوردیدا به‌ هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی گه‌وره‌ی له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن بۆ سه‌ر ستراتیژ و به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی ئێران له‌ عێراق و ناوچه‌كه‌دا. ده‌شێت به‌ وریاییه‌كی زۆره‌وه‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌م دۆسیه‌دا بكرێت، چونكه‌ مه‌زهه‌بگه‌رایی شیعه ‌و سوننه‌ هیچ خێرێكی بۆ كورد نه‌داوه‌ته‌وه‌، به‌تایبه‌ت له‌ عێراقدا به‌هۆی زاڵبوونی ناسیۆنالیزمی عه‌ره‌بییه‌وه‌  له‌لای بژارده‌ی سوننه‌ و شیعه‌وه‌ هه‌رگیز ڕێگه‌ به‌هیچ مافخوازییه‌كی كورد نه‌دراوه‌ تائێستا بدرێت. به‌تایبه‌ت له ‌پاش ساڵانی 2003وه‌، گرنگترین جومگه‌ سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌وڵه‌تی عێراق به‌ده‌ست شیعه‌وه‌یه‌، كورد و شیعه‌ش هاوبه‌شییه‌كی گه‌وره‌ی حوكمڕانیی له‌ نێوانیاندا هه‌یه‌، به‌ڵام له‌وساوه‌ تا ئه‌مڕۆ جگه‌ له‌ به‌رته‌سككردنه‌وه‌ی مافه‌كانی كورد، هیچ بڕوایه‌كی ئه‌وتۆ دروستنه‌كراوه‌.

 

داعش.. بزوێنه‌ری خێراتركردنی هه‌ستی مه‌زهه‌بگه‌رایی:

یه‌كێكی تر له‌ ڕه‌نگدانه‌وه‌ مه‌زهه‌بییه‌كان له ‌ده‌ركه‌وتنی داعشدا خۆی نمایش ده‌كات، داعش وه‌ك زبرترین بزووتنه‌وه‌ی ڕادیكاڵی مه‌زهه‌بیی سوننه‌، كه‌ توانی له ‌ماوه‌یه‌كی كه‌مدا به‌شێكی گه‌وره‌ له‌ عێراق داگیر بكات. هه‌رچی په‌یوه‌ندیی به‌ كوردستانه‌وه‌ هه‌یه‌، بینیمان چۆن به‌ده‌یان گه‌نج له‌ باشوور و ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانه‌وه‌ خۆیان خزانده‌ ناو ڕیزه‌كانی ئه‌و ڕێكخراوه‌وه‌، كه‌ ئاماژه‌یه‌كی زۆر مه‌ترسیدار بوو بۆ پاشكۆیه‌تیی تێڕوانینی موسڵمانی كورد، بۆیه‌شه‌ به‌و زووییه‌ كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌رییان، بێگومان ئه‌م دیارده‌یه‌ش په‌یوه‌ندییه‌كی به‌هێزی به‌ فاكته‌ری مه‌زهه‌بییه‌وه‌ هه‌بوو، چونكه‌ له‌ سوریادا شیعه‌ی عه‌له‌ویی له‌سه‌ر ده‌ستی به‌شار ئه‌سه‌د له ‌ده‌سپێكی شۆڕشی سورییه‌كانه‌وه‌ بینیمان به‌ چ عه‌قڵییه‌تێكه‌وه‌ كه‌وته‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌ی ناڕه‌زایه‌تییه‌كان و گرووپه‌ به‌رهه‌ڵستكاره‌كان، كه‌ له‌لایه‌ن سعودیيه‌، قه‌ته‌ر و ئیماراته‌وه‌ دنه‌ده‌دران و كۆمه‌ك ده‌كران، هه‌روه‌ها بینیمان چۆن ئێران میلیشیاگه‌لێكی زۆری خزانده‌ سوریاوه‌ و مۆركێكی ته‌واو تایفیی به‌سه‌ر جه‌نگه‌كه‌دا دراو ڕادیكاڵیزمی سوننه‌ی عێراقیشی گرته‌وه‌. سه‌ره‌نجام بێ ئاگابوون و به‌رده‌وامبونی پاشكۆیه‌تیی ئایدیای مسوڵمانی كورد بۆ ڕه‌وتی ئیسلامی سیاسیی و سه‌له‌فیزمی جیهادیی، مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌یه‌ بۆ سه‌ر ئاینده‌ ئیسلامی كوردیی.

ده‌ركه‌وتنی داعش سه‌باره‌ت به‌جوڵانه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كورد، ته‌نها مه‌یدانبازیی ‌و ڕوبه‌ڕووبوونه‌وه‌یه‌كی سیاسیی ‌و چه‌كداریی نییه‌، به‌ڵكو له‌ هه‌مانكاتدا مه‌یدانبازییه‌كی ئایینيی ‌و بیروباوه‌ڕییه‌‌ و مه‌ترسییه‌كی گه‌وره‌شه‌ له‌سه‌ر ناسنامه‌ی نه‌ته‌وایه‌تی‌ و كه‌سێتی نه‌ته‌وه‌یی كوردیی، چونكه‌ ئه‌م هێزه‌ له ‌یه‌ك كاتدا له‌ ڕوانگه‌ی سیاسیی ‌و چه‌كداریی ‌و هزرییه‌وه‌ ڕوبه‌ڕووی بزوتنه‌وه‌ی ڕزگاریخوازیی كوردیی بۆته‌وه‌‌ و تاڕاده‌یه‌كیش توانیویانه‌ له‌نێو كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا‌ و له‌ ڕێگه‌ی پاڵنه‌ری ئایینه‌وه‌ كاریگه‌ری خۆیان هه‌بێت، به‌دیاریكراویش له‌سه‌ر ڕێژه‌یه‌ك له‌ گه‌نجان. سه‌رباری ئه‌وه‌ی داعش ڕاسته‌وخۆ ته‌كفیری كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی ده‌كات‌ و له‌ ڕووی ئاینییه‌وه‌ هێزی پێشمه‌رگه‌ی كوردستان له‌ هێمای به‌رخودان‌ و پاراستنی سنوور‌و خاكی كوردستانه‌وه‌ بۆ هێزی هه‌ڵگه‌ڕاوه‌‌ و بێدین شرۆڤه‌ ده‌كات‌ و له ‌ئه‌ده‌بیات ‌و كتێب‌ و بڵاوكراوه‌كانیاندا ئاماژه‌یان پێداوه‌.

 

توركیا.. دۆستێكی دووڕ‌و پراگماتیكی سووننه‌ی جیهانی ئیسلامی:

وێستگه‌یه‌كی تری كاریگه‌ریی له‌سه‌ر بزواندنی هه‌ستی مه‌زهه‌بگه‌رایی مرۆڤی باوه‌ڕدار هه‌یه،‌ ئه‌ويش برییتیه‌ له‌ هه‌ندێ له‌و گوتارانه‌ی به‌رپرسانی پارتی داد‌و گه‌شه‌پێدان له ‌توركیا له ‌ماوه‌ی ڕابردوو له‌كاتی بانگه‌شه‌كانی هه‌ڵبژاردن ‌و كوده‌تاكه‌ی 15ی ته‌مووزی2016‌و له ‌بارودۆخی‌ و ئێستای جه‌نگی سوریادا داویانه‌، ئه‌گه‌رچی داد‌و گه‌شه‌پێدان پارتێكی پاشخان ئیسلاميیه‌‌ و هه‌ڵگری گوتاری مه‌زهه‌بيی ‌و سووننه‌گه‌رایی نییه‌، به‌ڵام نكۆڵی له‌وه‌ش ناكرێ هه‌میشه‌ كاری له‌سه‌ر ئه‌وه‌ كردووه‌، كه‌ خۆی به‌ پارێزه‌ری مسوڵمانانی سووننه‌ی جیهانی ئیسلاميی‌ و كێشه‌‌ و مه‌ینه‌تییه‌كانیان بزانێت له‌ فه‌له‌ستینه‌وه‌ تا ده‌گاته‌ هه‌ڵوێست‌ و لێدوانه‌كانیان له‌سه‌ر مسوڵمانانی بۆرما. له‌ڕاستیشدا، له‌ قۆناغی هاتنه‌پێشه‌وه‌ی پارتی دادو گه‌شه‌پێداندا، كه‌ له‌ بنه‌ڕه‌تدا بزاڤێكی ئیسلامی سیاسیی توركى‌ سوننه‌یه‌، له ‌ده‌ستپێكی دامه‌زراندنیيه‌وه‌ له ‌ساڵی 2000، جگه‌ له‌ پێشنیاركردنی پڕۆژه‌یه‌كی نیوه‌ڕێ و شكستخواردوو بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد هیچ به‌رنامه‌یه‌كی تری نییه‌ و كار بۆ شێواندنی زیهنییه‌تی تێفكرینی مسوڵمانی كورد له‌ باكووری كوردستان و ته‌نانه‌ت باشووریش ده‌كات، له‌كاتێكدا هیچ بڕوایه‌كی ڕاسته‌قینه‌ له‌م هێزه‌ ئیسلامییه‌دا به‌دی ناكرێت سه‌باره‌ت به ‌كێشه‌یه‌كی گه‌وره ‌و گرانی وه‌ك ئاریشه‌ی كورد له ‌توركیادا. پارتی دادو گه‌شه‌پێدان له ‌ساڵی 2000 دامه‌زرا و زۆرینه‌ی كورسییه‌كانی پارله‌مانی له‌ سێ خولی هه‌ڵبژاردندا له‌ ساڵی 2002 به‌ ڕێژه‌ی 34% و له ‌ساڵی 2007 ڕێژه‌ی 47% و له ‌ساڵی 2011 ڕێژه‌ی 50%ی ده‌نگه‌كانی به‌ده‌ستهێنا و، هه‌رسێ سه‌رۆكایه‌تییه‌كه‌ی مسۆگه‌ركرد. له‌ ناوچه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی توركیادا، كه‌ زۆرینه‌یان كوردن ده‌نگێكی زۆری به‌ده‌ستهێنا، له‌ ڕێگه‌ی ده‌ستگرتنی به‌سه‌ر شاره‌وانییه‌كان و پێشكه‌شكردنی خزمه‌تگوزاریی، له‌لایه‌ن كورده‌كانه‌وه‌ وه‌ڵامدانه‌وه‌ی جه‌ماوه‌ریی هه‌بوو بۆ تێزه‌كانی پارته‌كه‌، هه‌روه‌ها پارتی نێوبراو هه‌ستا به‌گرتنه‌به‌ری چه‌ندین ڕێوشوێنی تایبه‌ت به‌ كێشه‌ی كورد، پارته‌كه‌ پێیوابوو كێشه‌ی كورد به‌ ته‌نها له‌ ڕه‌هه‌ندی سیاسییه‌وه‌ چاره‌سه‌ر ناكرێت، به‌ڵكو كێشه‌یه‌كی ئابووریی و كۆمه‌ڵایه‌تیی و فه‌رهه‌نگییه‌.

پارتی نێوبراو له ‌به‌رنامه‌ی سیاسیی خۆیدا خۆشحاڵبوو به ‌دروستكردنی "بزووتن‌ و جموجۆڵی فه‌رهه‌نگیی به‌ زمانه‌كانی تر جیا له ‌زمانی توركیی"و به‌ به‌ده‌ستهێنانێكی گرنگیان له‌قه‌ڵه‌مدا له ‌چه‌سپاندنی یه‌كێتیی له ‌توركیادا. له‌ ئاكامی ڕاسته‌وخۆی ئه‌و سیاسه‌ته‌ش ده‌ركه‌وتنی كه‌ناڵێكی ته‌له‌فزیۆنی نوێ بوو به‌ناوی (TRT6) كه‌ له ‌ساڵی 2004 به‌ زمانی كوردیی په‌خشی ده‌كرد، ئه‌مه‌ش گۆڕانكارییه‌ك بوو له‌ جۆری خۆیدا یه‌كه‌مجاربوو له‌ مێژووی توركیادا.

حكومه‌تی پارتی دادوگه‌شه‌پێدان نه‌خشه ‌ڕێگه‌یه‌كی دانا بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد و ناوی پڕۆژه‌ی (برایه‌تیی و هاوبه‌سته‌گیی) لێنا. ده‌وڵه‌تی توركیا هه‌ستا به‌ڕێوشوێنی به‌رفراوانكردنی مافه‌ فه‌رهه‌نگییه‌كانی كورد. ئه‌ردۆگان چه‌ندین چاوپێكه‌وتنی له‌گه‌ڵ ڕۆشنبیرانی وڵات ئه‌نجامدا، له‌نێویاندا بژارده‌ی كوردیی، به ‌ئامانجی سه‌رخستنی نه‌خشه‌ڕێگاكه‌. به‌مشێوه‌یه‌ پارتی دادوگه‌شه‌پێدان پتر له‌ نیوه‌ی ده‌نگه‌كانی له‌ كوردستانی باكوور به‌ده‌ستهێنا و له‌و ناوچانه‌دا پێشی پارتی كۆمه‌ڵگه‌ی دیموكراتی كوردیی دایه‌وه‌، كه‌ بنكه‌ی جه‌ماوه‌ریی پارته‌ كوردییه‌كه‌ بوو. به‌تایبه‌ت لایه‌نگرانی پارتی دادوگه‌شه‌پێدان زیاتر فشار بۆ پارتی كۆمه‌ڵگه‌ی دیموكراتی ده‌هێنن و له‌ دادگا‌كاندا داوایان له‌سه‌ر تۆمار ده‌كه‌ن به ‌تۆمه‌تی پاڵپشتیكردنی P.K.K. دادگا‌ی ده‌ستووریی له‌ ساڵی 2009 پارته‌كه‌ی قه‌ده‌غه‌كرد و ده‌سه‌ڵات هه‌ڵمه‌تێكی به‌رفراوانی بۆ قۆڵبه‌ستكردنی چالاكه‌وانانی كورد ده‌ستپێكرد له‌ناویاندا سه‌رۆك شاره‌وانییه‌ هه‌ڵبژێردراوه‌كان، به‌مه‌ش كرانه‌وه‌ی سیاسیی دووچاری شكستێكی نوێ بۆوه‌ به‌هۆی وێڵبوون به‌دووی ده‌سكه‌وتی حیزبیی به‌رته‌سكدا. بۆ سه‌لماندنی نیازپاكیی ئاكپارتیی له‌ به‌رامبه‌ر كورد، له‌ 2ی تشرینی یه‌كه‌می 2009 پارله‌مانی توركیا كۆبۆوه‌ بۆ گفتوگۆكردن له‌باره‌ی پلانی گشتگیری حكومه‌ت، كه‌ كۆتایی به‌ ململانێی چه‌كداریی ده‌هێنێت، هه‌روه‌ها ئه‌نجامدانی گۆڕانكاریی گه‌وهه‌ری بۆ قبوڵكردنی خواسته‌ فه‌رهه‌نگیی و سیاسییه‌كانی كورد و دیاریكردنی جێگری سه‌رۆكی حكومه‌ت (بوڵه‌ند ئارێنچ) وه‌ك به‌رپرسی دۆسیه‌ی كورد و به‌رپرس له‌ گفتوگۆكردن له‌گه‌ڵ كورد دا، حكومه‌ته‌كه‌ی ئه‌ردۆگان په‌یوه‌ندیی به‌ ئۆجه‌لانه‌وه‌ كرد له‌و ڕێگه‌وه‌ پڕوپاگه‌نده‌ كرا به‌بێ ئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی فه‌رمیی ڕابگه‌یه‌نرێت بۆ گه‌یشتن به‌ نه‌خشه‌ڕێگه‌ی گه‌یشتن به‌ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد، بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ گفتوگۆی سیاسیی و به‌دواداچوون كران و سیمینار و گفتوگۆی ئه‌كادیمیی له‌مباره‌یه‌وه‌ ئه‌نجامدران. هه‌روه‌ها ئه‌نجامدانی ڕاپرسیی له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك چاكسازیی، كه‌ 26 به‌ندی به‌شێوه‌ی پله‌به‌پله‌ له‌خۆده‌گرت، له‌ناویاندا به‌ندێك هه‌بوو ده‌كرا سوپا له‌ به‌رده‌م دادگای مه‌ده‌نیدا لێكۆڵینه‌وه‌ی له‌گه‌ڵدا بكرێت، به‌ڵام گۆڕانكارییه‌ پێشنیاركراوه‌كان بۆ دامه‌زراندنی دادگای ده‌ستووریی و ده‌سته‌ی باڵای دادوه‌ران و نوێنه‌ران و داواكاری گشتیی، ئۆپۆزسیۆنی وروژاند سه‌باره‌ت به‌سه‌ربه‌خۆیی دادوه‌ریی له‌سه‌روبه‌ندی ئاماده‌كاریی بۆ ڕاپرسییه‌ ده‌ستوورییه‌كه‌، كه‌ له‌ ئه‌یلولی ساڵی 2010 دا ئه‌نجامدرا، پارتی دادوگه‌شه‌پێدان توانی توێژێكی گرنگی كورد ڕازی بكات به‌وه‌ی ڕیفۆرمه‌ ده‌ستوورییه‌ پێشنیاركراوه‌كان به ‌قازانجی ئه‌وان ده‌شكێته‌وه‌.

ئیدی كورده‌كان ئاماده‌یی به‌رچاویان هه‌بوو له ‌به‌رژه‌وه‌ندیی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ ده‌ستوورییانه‌، هه‌رچه‌نده‌ ڕێژه‌ی به‌شداریی نه‌كردن له ‌ناوچه‌كانی باشووری ڕۆژهه‌ڵاتی ئه‌نادۆڵ گه‌وره‌ بوو به‌هۆی بڕیاری P.K.K وه‌. له‌چوارچێوه‌ی كێبڕكێ بۆ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ساڵی 2011 خودی ئه‌ردۆگان ڕاشكاوانه‌ ڕایگه‌یاند ساڵی 2011 ساڵی چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد ده‌بێت له‌ توركیادا، به‌ڵێنی به‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا به‌تایبه‌ت دیاربه‌كر پایته‌ختی هه‌رێمه‌ كوردییه‌كه‌، ڕكابه‌ره‌كانی به‌ "شێتیی هه‌ڵبژاردن"یان وه‌سفدار كرد، P.K.K به‌ ڕووی حكومه‌ته‌كه‌ی ئه‌ردۆگاندا وه‌ستایه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی بانگه‌وازكردنی بۆ بیرۆكه‌ی ئۆتۆنۆمیی‌ و خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی له‌ هه‌رێمه‌ كوردییه‌كه‌دا وه‌ك جۆرێك له‌ واقیعگه‌رایی سیاسیی، ئۆجه‌لان داوای له ‌كورده‌كان كرد كه‌ ئاماده‌بن بۆ ڕاگه‌یاندنی ئۆتۆنۆمیی له‌ هه‌رێمه‌ كوردییه‌كه‌ و پایته‌خته‌كه‌ی دیاربه‌كر له‌ 15ی حوزه‌یرانی 2011دا وه‌ك سه‌ره‌تای قۆناغێكی نوێ. حكومه‌تی توركیاش ئه‌و بانگه‌وازه‌ی به‌ فه‌نده‌فێڵ ‌و ته‌ڵه‌یه‌كی قێزه‌ون و گه‌مه‌یه‌كی ترسناك له‌قه‌ڵه‌مدا، له‌یلا زانا گوتی: ساڵی 2011 ساڵی خۆبه‌ڕێوبه‌ریی كورد ده‌بێت و 20 ملیۆن كورد شوناس و زمان و ئۆتۆنۆمییان له‌چوارچێوه‌ی یاساكاندا ده‌وێت، ساڵی 2011 ساڵی خۆبه‌ڕێوه‌به‌ریی ده‌بێت و یه‌كه‌مین خواستی گه‌لیش ئازادكردنی ته‌واوی گیراوانی سیاسیی ده‌بێت له ‌پاش هه‌ڵبژاردنه‌كان. دووباره‌ ئه‌ردۆگان و پارتی ئاشتی و دیموكراتیی كوردی كه‌وتنه‌ ململانێ ‌و شه‌ڕه‌قۆچی هه‌ڵبژاردنه‌وه‌.

جێگه‌ی باسه‌، پارتی دادوگه‌شه‌پێدان ڕوویه‌كی نوێی بۆ چاره‌سه‌ریی كێشه‌ی كورد جیاواز له‌ حكومه‌ته‌كانی پێشوو پیشاندا، ئه‌ویش به‌ گرتنه‌به‌ری چاره‌سه‌ری ئاشتیی‌ و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌چاره‌ی ئه‌منیی، كه‌ شكستی هێنابوو و بازنه‌ی ململانێی توركیی – كوردیی به‌ره‌و ئاقارێكی توند و دژوار بردبوو، ئیدی پارتی ناوبراو تێڕوانینی خۆی بۆ چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد له ‌توركیادا له‌ دوو ڕێچكه‌دا كورت كرده‌وه‌، ئه‌وانیش: یه‌كه‌م، له‌ ڕێگه‌ی پڕۆسه‌ی "كرانه‌وه‌ی دیموكراتیی" بۆ چاره‌سه‌ریی كێشه‌ی كورد له‌و وڵاته‌دا به‌گرتنه‌به‌ری جموجۆڵی سیاسیی ‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی له‌سه‌ر هه‌ردوو ئاستی فه‌رمیی‌ و ناوخۆیی كێشه‌كه‌، كه‌ خۆی له‌ گفتوگۆكانی نێوان حكومه‌ت‌ و ڕێبه‌ری pkk  عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لاندا ده‌بینییه‌وه‌ له‌ ساڵی 2013دا له‌ ڕێگه‌ی ده‌زگای هه‌واڵگریی توركیی ‌و ئه‌ندامانی پارتی دیموكراتیی گه‌لان. دووه‌م، به‌دیهێنانی گه‌شه‌پێدانی به‌رده‌وام ‌و خۆشگوزه‌رانی ئابووریی له‌ ناوچه‌كانی ڕۆژهه‌ڵاتی توركیا، كه‌ زۆرینه‌یان كوردن، چونكه‌ پێشتر له‌ سه‌ردانه‌كه‌ی ئه‌ردۆگاندا له‌ ساڵی 2008 بۆ دیاربه‌كر پلانێكی حكومه‌تی ئاشكراكرد بۆ به‌رزكردنه‌وه‌ی ئاستی گه‌شه‌پێدان له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا، كه‌ خۆی له‌ وه‌به‌رهێنانی 12 ملیار دۆلاردا ده‌بینییه‌وه‌، له‌ ماوه‌ی پێنج ساڵدا له‌ 73 پڕۆژه‌ی جۆراوجۆردا، كه‌ 9 شاری كوردیی ده‌گرته‌وه‌.

 هه‌روه‌ها ئامانجیان ئه‌وه‌ بوو دیاربه‌كر بكه‌نه‌ ناوه‌ندێك بۆ ڕاكێشانی كۆمپانیاكان‌ و به‌ڵێنیشیاندا زیاتر له‌ 3,8 ملیۆن هه‌لی كار بڕه‌خسێنن. ئه‌م پلانه‌ش له‌چوارچێوه‌ی هه‌وڵه‌كانی پارتی دادوگه‌شه‌پێداندا بوو بۆ باشكردنی دۆخی بژێویی كوردان تاكو به‌هۆی بێكاریی ‌و فه‌رامۆشكردنیانه‌وه‌ نه‌ده‌نه‌ پاڵ پارتی كرێكارانی كوردستان. ئه‌وه‌ی به‌لای ئێمه‌وه‌ جێگه‌ی سه‌رنجه‌، ئاكپارتی له‌ هه‌ڵبژاردنه‌كه‌ی ساڵی 2002دا توانی له‌ ناوچه‌ كوردییه‌كاندا ڕێژه‌یه‌كی به‌رچاوی ده‌نگه‌كان به‌ده‌ست بهێنێت، چونكه‌ ده‌یویست خۆی وه‌ك پارتێكی جیاواز له ‌ڕووی ئایدیا ‌و ئه‌ندێشه‌ی سیاسییه‌وه‌ خۆی وێنا بكات، ئه‌مه‌ش خۆى له‌ خۆیدا هه‌نگاوی چاره‌سه‌ریی هێنایه‌ ئاراوه‌ له‌پێناو یه‌كلاكردنه‌وه‌ی كێشه‌ی كورد له‌ توركیادا، به‌مپێیه‌ له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ كێشه‌ی كورد پتر كێشه‌یه‌كی ئابووریی ‌و فه‌رهه‌نگییه‌ وه‌ك له‌وه‌ی كێشه‌یه‌كی سیاسیی بێت، ئه‌مه‌ش به‌ ئامانجی شێواندنی شوناسی نه‌ته‌وه‌یی كورد له ‌باكووری كوردستان ‌و پێشنیاركردنی ته‌رزگه‌لێكی نوێی چاره‌سه‌ریی چه‌واشه‌كارانه‌‌ و هێنانه‌به‌رباسی چه‌مكی "برایه‌تیی‌ و هاوبه‌سته‌گیی"، كه‌ جگه‌ له‌ هه‌ڵخه‌ڵه‌تاندن‌ و درۆسازیی هیچ شتێكی تری لێ سه‌وز نه‌بووه‌. گرتنه‌به‌ر و بڕوابوونیش به‌ برایه‌تیی ئیسلامیی له‌و چوارچێوه‌به‌ندیه‌دا خۆی ده‌بینێته‌وه‌، كه‌ پارتی دادوگه‌شه‌پێدان چاره‌سه‌ركردنی كێشه‌ی كورد له ‌سایه‌ی چه‌مكه‌ مۆدێرنه‌كانی پلورالیزم‌ و به ‌هاوڵاتیبووندا نابیننه‌وه‌، به‌ڵكو ده‌یانه‌وێت به‌ قۆستنه‌وه‌ی دۆخی پاشكه‌وتوویی‌ و سوونه‌تیی دانیشتوانی كورد به ‌هه‌نگاوی له‌خشته‌به‌رانه‌ هاوڵاتیانی كورد به‌لای خۆیاندا ڕابكێشن ‌و، نمایشێكی وه‌ها بكه‌ن، كه‌ ئێمه‌ له‌ چوارچێوه‌ی چه‌مكی برایه‌تیی ئیسلامیدا چاره‌سه‌رمان پێیه‌. ته‌نانه‌ت ئه‌ردۆگان له‌ هه‌ڵمه‌تی هه‌ڵبژاردنه‌كاندا بۆ لێدان له‌ ته‌ڤگه‌ری ئازادیخوازیی گه‌لی كورد گوتی "ئێوه‌ ده‌نگ به‌ كه‌سانێك مه‌ده‌ن، كه‌ ڕێبه‌ره‌كه‌یان به‌ پێغه‌مه‌به‌ر (د.خ) ده‌زانن"، ئه‌مه‌ش وه‌ك هێمایه‌ك بۆ پارتی كرێكارانی كوردستان‌ و ڕێبه‌ره‌كه‌ی عه‌بدوڵڵا ئۆجه‌لان.

ئه‌م گوته‌یه‌ش له‌ بنه‌ڕه‌تدا به‌كارهێنانی ئایینه‌ له‌ خزمه‌ت به‌رژه‌وه‌ندییه‌ حیزبییه‌كاندا له‌لایه‌ن ئاكپارتییه‌وه‌ و ڕووی پراگماتیی سه‌رانی پارته‌كه‌ ده‌رده‌خات. سه‌ره‌نجام، ئه‌زموونی ئیسلامی سیاسیی ئاكپارتیی له‌ توركیا هیچ بڕوایه‌كی ڕاسته‌قینه‌ی به‌ برایه‌تیی ئیسلامیی نییه‌، وێڕای ئه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ زۆرینه‌ی كوردی باكووردا هاومه‌زهه‌بن، كه‌چی ده‌بینین ماوه‌ی دووساڵه‌ چ كاره‌ساتێكی له ‌ناوچه‌ كوردستانییه‌كانی باكووردا دروستكردووه‌ و به‌ ده‌یان شار و شاره‌دێ و ئاوایی خاپووركراون. له‌مباره‌یه‌وه‌ یه‌كێكی تر له‌ به‌ڵگه‌كانی پاشكۆیه‌تیی زیهنییه‌تی مسوڵمانی كورد خۆی له‌ كوده‌تا شكسخواردووه‌كه‌ی توركیادا ده‌بینێته‌وه‌، بینیمان چۆن هه‌ڵایه‌كی گه‌وره‌ی له ‌باشووری كوردستاندا دروستكرد و ئه‌ردۆگان و پارته‌كه‌ی كرانه‌ فریادڕه‌س و به‌ره‌ نه‌یاره‌كانیان كرانه‌ دوژمن، به‌تایبه‌ت ڕه‌وتی گوله‌ن به‌ڕێبه‌رایه‌تیی (فه‌تحوڵڵا گوله‌ن).

هه‌روه‌ها له ‌ئێستاشدا، كه‌ ڕۆهینگییه‌كان له‌ بۆرما كه‌وتوونه‌ته‌ به‌ر په‌لامار و هێرشی ده‌وڵه‌ت، سه‌رانی ئاكپارتی سه‌ردانی كه‌مپه‌كانیان ده‌كه‌ن و بۆیان ده‌گرین، وه‌ك هه‌وڵێك بۆ به‌ده‌ستهێنانی هه‌ست و سۆزی جیهانی ئیسلامیی به‌تایبه‌ت عه‌ره‌بیی، له‌ كوردستانیشدا له‌لایه‌ن ئه‌و ئیسلامییانه‌ی، كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ریی ئاكپارتییه‌وه‌ ده‌هۆڵی بۆ ده‌كوترێت و به‌رز ده‌نرخێنرێت، به‌ڵام ئاماده‌نین به ‌هیچ شێوه‌یه‌ك دیمه‌نی ده‌ڤه‌ره‌ خاپووركراوه‌كانی باكووری كوردستان له‌سه‌ر ده‌ستی ئه‌كه‌په‌ بڵاوبكه‌نه‌وه‌، بگره‌ به‌ هه‌موو شێوه‌یه‌كیش كه‌وتوونه‌ته‌ دژایه‌تیكردنی خه‌باتی كورد له‌ باكووری كوردستان.

هه‌موو ئه‌مجۆره‌ مامه‌ڵانه‌ی توركیا‌ و ئاكپارتی كاریگه‌ریی به‌سه‌ر بزواندنی هه‌ستی ئایینی مرۆڤی باوه‌ڕداری كورده‌وه‌ هه‌بووه‌، به‌جۆرێك كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی له‌كاتی كوده‌تاكه‌ نوێژی به‌كۆمه‌ڵ‌ و دوعا‌ و قنوتیان بۆ بخوێنن، له‌كاتێكدا به‌ هه‌موو پێوه‌رێك ئه‌و ڕووداوه‌ ڕووداوێكی سیاسیی بووه ‌‌و ده‌شێ نه‌ك ته‌نها له‌ توركیا ‌و دژ به ‌ئاكپارتی له ‌هه‌موو وڵات ‌و دژ به‌ هه‌موو پارتێكی فه‌رمانڕه‌وا په‌یڕه‌و بكرێت، به‌ڵام پرسیاره‌كه‌دا لێره‌دا دوو ئاڕاسته‌ی هه‌یه‌، یه‌كه‌میان ئه‌وه‌یه‌ بۆچی مرۆڤی باوه‌ڕداری كورد به‌خێرایی‌ و ئاسانی ده‌كه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ریی وه‌ها ڕووداوێكی سیاسیه‌وه ‌‌و هه‌ستی ئاینيی سووننه‌گه‌راییه‌كه‌ی ده‌بزوێ؟ هه‌روه‌ك ئاڕاسته‌ی دووه‌می پرسیاره‌كه‌ ئه‌وه‌یه‌، بۆچی له‌ ئاستی گه‌وره‌ترین تراژیدیا‌ و ڕووداوی نه‌ته‌وه‌ی كورد ‌و ته‌نانه‌ت ڕووداو‌ و تراژیدیای پارته‌ ئیسلامییه‌ سووننیيه‌ كورده‌كانی باشووردا هه‌ستی ئیسلامیی سوننه‌‌ و مه‌زهه‌بی مرۆڤێكی باوه‌ڕداری تورك‌ و عه‌ره‌ب‌ و فارس نابزوێت؟

بۆیه‌ به‌شێك له‌و ڕه‌خنانه‌ی له‌ ڕابردوودا ئاڕاسته‌ی هێزه‌ ئیسلامییه‌كان ده‌كرا، ئه‌وه‌بوو كه‌ كه‌متر گوتاری نه‌ته‌وه‌یی‌ و ئاینيیان پێكه‌وه‌ گرێداوه‌، ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ ڕه‌خنه‌یه‌كی ڕووكه‌شانه‌‌ و ئایدۆلۆژی نیه‌ به‌و مانایه‌ی كه‌ ئیسلامیيه‌كان ئینتیمایان بۆ نه‌ته‌وه‌‌ و نیشتمان نیه‌ یاخود بڕوایان پێی نیه‌، به‌ڵكو  ئێمه‌ بڕوامان وایه‌ بناغه‌ی ئه‌م ڕه‌خنه‌یه‌ پێوه‌ندی به‌سه‌ربه‌خۆنه‌بوونی فیكری ئیسلامییه‌كان هه‌يه‌ له ‌ڕابردوو ئێستاشدا، كه ‌بتوانن وه‌ك هێزێكی بنه‌ڕه‌تی كۆمه‌ڵی كوردی كۆی بیركردنه‌وه‌‌ و فه‌توا‌ و بیروباوه‌ڕ‌ و سیاسه‌تكردنیان خۆماڵی بكه‌ن، وه‌ك چۆن ئیسلامی سیاسیی له‌ توركیا ئه‌گه‌ر به‌گشتی وه‌ربگرین یاخود به‌شه‌ كاریگه‌ره‌كه‌ی وه‌ربگرین، كه‌ له‌ ڕابردوو ئێستاش له ‌حكومدان، هه‌رگیز ڕێگه‌یان نه‌داوه‌ فیكری ئیسلامی ئیخوانیزم شوێنی فیكری ئیسلامی توركی خۆیان بگرێته‌وه‌، له‌كاتێكدا سودیان له ‌پاره‌ی وڵاتانی كه‌نداو بینی، سودیان له ‌پشتیوانی سیاسيی ‌و ئاینيی جیهانی ئیسلامی بینی، به‌ڵام تائێستاش ئاماده‌نین ڕێره‌وی فیكری ئیسلامی توركی خۆیان ڕاده‌ستی فیكری ئیخوانیزم یاخود سه‌له‌فیزم یان هیچ فیكرێكی دیكه‌ بكه‌ن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ئۆردوگان ئه‌وكاته‌ی سه‌رۆك وه‌زیران بوو له ‌سه‌ردانێكیدا دوای سه‌ركه‌وتنی به‌هاری عه‌ره‌بی له‌ وڵاتانی میسر و تونس‌ و لیبیا بۆ ئه‌و وڵاتانه‌ داوای له‌ ئیخوان موسلیمین كرد كه‌ وه‌ك ئاكه‌په‌ ئیسلام‌ و عه‌لمانیه‌ت ئاوێته‌ بكه‌ن‌ و ئه‌زمونی ئیسلامیزمی توركی پێڕه‌و بكه‌ن.

 بۆیه‌ ئه‌گه‌رچی ئیخوان وه‌ك ڕێكخراوی ئیسلامی سیاسیی دێرینتر‌ و كارایی زیاتری هه‌بووه‌‌ و ڕێكخراوی دایكه‌، به‌ڵام ئه‌م كارایی ‌و دایكبوونه‌ی وه‌ك ڕێكخراو ‌و فیكر لای ئیسلامی توركیی نه‌بۆته‌ پاساوێك بۆ خۆڕاده‌ستكردنيی‌ و پاشكۆبوونی، به‌ڵام ئه‌مه‌ سه‌باره‌ت به ‌ئیسلامیزمی كوردییه‌وه‌ پێچه‌وانه‌یه ‌‌و هه‌ر قۆناغێك له‌ژێر كارایی ئاڕاسته‌یه‌كی فیكريی‌ و سیاسیی ئیسلامیزمی ده‌ره‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیدا بووه‌. ئه‌م خۆماڵیكردنه‌ی فیكر وه‌ك ئه‌ركی ئه‌م قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌ بۆ ئیسلامیيه‌كان ته‌نها په‌یوه‌ندی به‌ فیكره‌وه‌ نیه‌‌ و نایگرێته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌بێ لایه‌نی بیروباوه‌ڕ ‌و مامه‌ڵه‌ی ڕۆژانه‌ی خه‌ڵكیش بگرێته‌وه‌، ئیدی كاتی ئه‌وه‌ هاتووه‌ مرۆڤی ئاینداری نێو كه‌شوهه‌وای فێنك‌ و شێداری وه‌ك كوردستان چاوه‌ڕێی فه‌توای زانایه‌كی عه‌ره‌بی بیابانه‌كانی سعودیه‌‌ و یه‌مه‌ن‌ و میسر نه‌بێت، به‌ڵكو پێویسته‌ ئیسلامیزمی كوردی به‌ له‌به‌رچاوگرتنی بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كان ‌و ژیانی نوێ‌ و ئه‌و تایبه‌تمه‌ندییانه‌ی مرۆڤی كورد‌ و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی هه‌یبووه ‌‌و هه‌یه‌تی بیر له ‌خۆماڵیكردنه‌وه‌ی ده‌قه‌ شه‌رعيیه‌كان بكاته‌وه‌ به‌شتبه‌ستن به‌و كولتوره‌ ئاینیيه‌ی هه‌مانه‌، چونكه‌ لێره‌وه‌ ده‌توانین خۆمان به‌دوور بگرین له‌هه‌ر ململانێیه‌كی مه‌زهه‌بی،  كه‌ له‌ ئایینده‌دا ڕوبه‌ڕووی هه‌رێمی كوردستان ببێته‌وه‌‌ و كه‌مترین زیانمان له ‌لێكه‌وته‌كانی به‌ربكه‌وێت.

 

ئێران.. باوكی به‌رده‌وامی ئاودیوكردنی ئه‌ندێشه‌ی مه‌زهه‌بگه‌رایی:

وێستگه‌یه‌كی تری كارایی ململانێی مه‌زهه‌بيی ‌و مه‌ترسییه‌كان وه‌ك بیرخستنه‌وه‌‌ و شرۆڤه‌كردنێك ده‌توانین بگه‌ڕێینه‌وه‌ بۆ كاریگه‌ریی مه‌زهه‌بگه‌رایی و كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ریی ئایدیا شیعه‌گه‌رییه‌كانی شۆڕشی ئیسلامیی له‌ ئێران، هه‌ر له ‌ده‌سپێكی ناڕه‌زایه‌تیی ‌و جموجۆڵه‌ جه‌ماوه‌رییه‌كانه‌وه‌ سوننه‌كانی ئێران له ‌چوارچێوه‌ی ڕێكخراوه‌ سوننه‌كاندا هاریكاربوون بۆ سه‌رخستنی شۆڕشه‌كه‌ی ساڵی 1979، چونكه‌ له‌و قۆناغه‌ هه‌ستیاره‌ی ژانگرتنی گه‌لانی ئێران‌ و بێزووكردن به ‌شۆڕشه‌وه‌، كه‌سایه‌تیی ‌و ڕۆحانییه‌كان له‌ هه‌ردوو مه‌زهه‌بی شیعه ‌و سوننه‌ كه‌وتنه‌ ڕۆڵگێڕان له‌ كایه‌ هه‌مه‌لایه‌نه‌كاندا، یه‌كێك له‌و كه‌سایه‌تییانه‌ كاك ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌ بوو، كه‌ هه‌ر له‌ سه‌ره‌تاوه‌ پشتیوانیی خۆی بۆ شۆڕش دووپاتكرده‌وه‌، هه‌رچه‌نده‌ له ‌سه‌ره‌تادا له ‌به‌ره‌ی پشتیوان ‌و هاریكار بوو بۆ دامه‌زراندنی كۆماری ئیسلامیی، به‌ڵام به‌هۆی جموجۆڵه‌كانیه‌وه‌ زۆری نه‌برد لێكجیایی له‌ نێوان ئه‌و و ڕێبه‌رانی تری شۆڕشی ئێراندا دروستبوو به‌تایبه‌ت خومه‌ینی، چونكه‌ ناوبراو له ‌ڕێگه‌ی (شورای ناوه‌ندیی سوننه‌كان)ه‌وه‌، كه‌ به‌ (شه‌مس) ناسرابوو، دژی پرنسیپی (ویلایه‌تی فه‌قیهـ‌) وه‌ستایه‌وه‌. له‌ڕاستییدا، ڕاسته‌وخۆ پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕش چه‌ندین كه‌سایه‌تیی ‌و ڕۆحانیی كورد به‌هه‌مان شێوه‌ی ڕۆحانییه‌ شیعه‌گه‌راكان هاتنه‌ سه‌ر شانۆی سیاسیی ‌و، ناوبانگێكی گه‌وره‌یان به‌هۆی هه‌ڵوێسته‌ ئایینیی ‌و سیاسییه‌كانیانه‌وه‌ به‌ده‌ستهێنا، به‌تایبه‌ت له ‌پاش ئه‌وه‌ی ده‌هۆڵ بۆ چه‌سپاندنی ده‌سه‌ڵاتێكی ئیسلامیی له‌ ئێراندا لێده‌درا، له‌م ڕێگه‌یه‌شه‌وه‌ ده‌نگوسه‌دای ئه‌وان‌ و ڕۆڵگێڕانیان به‌هۆی ئه‌و گۆڕانكارییه‌ سیاسییانه‌وه‌ پتر ده‌ركه‌وت، هه‌روه‌ها هه‌ڵوێست‌ و گوته‌ی تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بوو له‌و گۆڕانكارییه‌ كتوپڕانه‌ی، كه‌ به‌هۆی هه‌ستیاریی بارودۆخی ئه‌وده‌می ئێرانه‌وه‌ ده‌هاتنه‌ پێشێ.

یه‌كێك له‌و بابه‌تانه‌ی، كه‌ گرنگییه‌كی زێده‌ی هه‌یه‌ كه‌سایه‌تیی ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌یه‌، كه‌ وه‌ك یه‌كێك له ‌ڕێبه‌ره‌ دیاره‌كانی سوننه‌كان له ‌ئێران ده‌كه‌وێته‌ پێشچاوان، موفتیزاده‌ له‌ ده‌ڤه‌ره‌ كوردییه‌ جۆراوجۆره‌كاندا ناوێكی دیاربوو، جووڵانه‌وه‌یه‌كی به‌ناوی (مه‌كته‌ب قورئان) دروستكرد، كه‌ نوێنه‌رایه‌تیی مه‌زهه‌بیی سووننه‌ی كوردی ده‌كرد. له‌ قۆناغی به‌رایی شۆڕشی گه‌لانی ئێراندا، ده‌رفه‌تێكی گه‌وره‌ بۆ پێكهاتنی ده‌سته‌ و گرووپی جیاواز دروستبوو، كه‌ هه‌ریه‌ك له‌ ڕێگه‌ی به‌رنامه ‌و ئه‌جێندای خۆیه‌وه‌ كاریان بۆ ناساندنی خۆیان ده‌كرد، ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستانیش ببووه‌ مه‌یدانی دامه‌زراندنی چه‌ندین ڕه‌وتی جیاواز، كه‌ له‌ ڕێگه‌ی دروشم‌ و بانگه‌وازه‌كانیانه‌وه‌ له‌ هه‌وڵدابوون بۆ لابردنی سته‌می نه‌ته‌وه‌یی ‌و ئاوه‌ڵاكردنی ئازادییه‌كان، به‌ڵام به‌هۆی به‌هێزیی باڵی كۆنه‌پارێزی مه‌زهه‌بییه‌وه‌ له‌ چوارچێوه‌ی ڕاگه‌یاندنی كۆماره‌ ئیسلامییه‌ نوێكه‌دا، ئامانج‌ و خولیای ئه‌و ڕه‌وته‌ مه‌زهه‌بییانه‌ له‌ناویاندا مه‌كته‌ب قورئان هه‌رزوو به‌ره‌و نه‌وی بوونه‌وه‌ سه‌ری برد، ئیدی لایه‌نه‌ پشتیوانه‌كان له ‌شۆڕش ده‌ستیان له‌ پشتیوانییه‌كانیان هه‌ڵگرت، به‌م هۆیه‌شه‌وه‌ ته‌واوی پارت‌ و ڕێكخراوه‌ مه‌زهه‌بیی ‌و چه‌پ‌ و ڕاسته‌كانی دژ به‌ كۆماری ئیسلامیی ئێران خرانه‌ ده‌رێی بازنه‌ی شه‌رعییه‌تی شۆڕشگێڕییه‌وه‌ و، ده‌وڵه‌ت به‌ره‌و قه‌واره‌یه‌كی ئایینیی مه‌زهه‌بیی یه‌ك ڕه‌نگ هه‌نگاوی نا.

ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌، یه‌كێكه‌ له‌و ڕۆحانییانه‌ی، كه‌ په‌یوه‌ست بوون به‌ په‌ره‌پێدانی ڕابوونی ئیسلامیی یاخود ئیسلامی بزاڤگه‌ریی/الاسلام الحركی له‌ ئێراندا، ناوبراو هه‌وڵێكی زۆریداوه‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی شۆڕشگێرانه‌ بۆ ئیسلامی سوننه‌گه‌رایی بكات به‌له‌به‌رچاوگرتنی دۆخی سوننه‌كانی ئێران، كه‌ كورد ڕه‌گه‌زێكی سه‌ره‌كیی پێكده‌هێنێت. موفتیزاده‌ له‌ ڕوانگه‌ی خوێندنه‌وه‌ی هه‌مه‌لایه‌نه‌كانیه‌وه‌ مۆركێكی ئایدۆلۆژیی داوه‌ به‌ ڕه‌وته‌ ئایینیی ‌و سیاسییه‌كه‌ی. هه‌ربۆیه‌ له‌ قۆناغی پاش سه‌ركه‌وتنی شۆڕشی ئێرانیی له‌گه‌ڵ كۆماری ئیسلامیی په‌یوه‌ندیی هه‌بوو، به‌ڵام پاشتر به‌هۆی جموجۆڵه‌ سیاسییه‌كانیه‌وه‌ به‌تایبه‌ت هه‌وڵه‌كانی بۆ یه‌كخستنی سوننه‌كانی ئێران له‌ ته‌واوی جوگرافیای ئێراندا له‌ژێر ناوی كۆنفرانسی شورای ناوه‌ندیی سوننه‌كان (شه‌مس)‌و كۆنگره‌ی خودموختاریی كوردستان، ده‌سه‌ڵاتدارانی ئه‌و وڵاته‌ به‌خۆیان كه‌وتن، به‌دژی ئه‌و هه‌وڵانه‌ وه‌ستانه‌وه‌، كه‌ ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌ كاری بۆ چه‌سپاندنی ده‌كرد. هه‌ڵبه‌ت گرتنه‌به‌ری ڕێوشێنی قارسكردنی ڕۆڵی ئه‌حمه‌دی موفتیزاده‌ و قۆڵبه‌ستكردنی ‌و هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی ئه‌و كۆنگرانه‌ی به‌ناوی سوننه‌كانی ئێرانه‌وه‌ ده‌كرا له‌ چوارچێوه‌ی ئه‌و هه‌ڵمه‌ته‌ گشتییه‌دا بوو دژ به‌ سه‌رجه‌م لایه‌نه‌ دژبه‌ره‌كانی كۆماری ئیسلامیی.

هه‌روه‌ها موفتی‌زاده‌، له‌ژێر كاریگه‌ری تینوتاوسه‌ندنی جووڵانه‌ی ئیسلامی سیاسیی ‌و سه‌رهه‌ڵدانی گوتاری شۆڕشگێڕیی ئیسلامیی له ‌ناوچه‌كه‌دا‌ و، گه‌شه‌سه‌ندنی به‌ربڵاوی ئیخوان موسلیمیندا‌ ده‌ستیدایه‌ دامه‌زراندنی مه‌كته‌ب قورئان. ئامانج له ‌دامه‌زراندنی ڕه‌وتێكی ئیسلامیی له‌مشێوه‌یه‌ پێكهێنانی به‌ره‌یه‌كی ئیسلامیی بوو، كه‌ به‌ تێڕوانینێكی نوێی ئیسلامی سیاسیی ‌و هه‌ڵقوڵاوی مه‌زهه‌بگه‌رایی سوننه‌كان ده‌ست بداته‌ زۆر كایه‌ی زیندوو تا له‌و ڕێگه‌یه‌وه‌ كۆنترۆڵی كۆمه‌ڵگه‌ی كوردیی له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستاندا بكات‌ و به‌ ئاڕاسته‌ی خه‌ون‌ و ئایدیاكانیدا به‌رێت.

به‌ڵێ موفتیزاده‌ پێڕه‌ویی له‌ گوتاریی مه‌زهه‌بگه‌رایی سوننه‌ ده‌كرد، ده‌یخواست كار بۆ هێنانه‌ ئارای سستمی شورای ئیسلامیی بكات‌ و، جیاوازیی مه‌زهه‌بیی له‌بۆته‌ی ئه‌و شورایه‌دا بتوێنێته‌وه ‌و، مافه‌ مه‌زهه‌بییه‌كانی كورد ده‌سته‌به‌ر بكات. سه‌ره‌نجام، پێكڕا نزیككه‌وتنه‌وه‌ی كورد و شیعه‌ هیچی لێ شین نه‌بوو، بگره‌ به‌ره‌ی زاڵ و جڵه‌وكه‌ری ده‌سه‌ڵات له‌ ئێراندا، كه‌ مۆركێكی شیعه‌گه‌ریی تۆخی پێوه‌ دیاره‌‌ به‌ته‌واوی كه‌وته‌ شۆردنه‌وه‌ی شوناسی بزووتنه‌وه‌ی ئیسلامییه‌ سوننه‌گه‌راكان له‌ ڕۆژهه‌ڵاتی كوردستان.

له‌كۆتاییدا ئه‌وه‌ی گرنگه‌ پێویسته‌ هه‌وڵبدرێ كار له‌سه‌ر سه‌ربه‌خۆكردنی بیركردنه‌وه‌ی ئایینی‌ و ئیسلامیی كوردی بكرێت، به‌جۆرێك خاوه‌ن دید‌ و جیهانبینی خۆی بێ له ‌ئاستی ئه‌و ڕووداوه‌ سیاسيی ‌و كۆمه‌ڵایه‌تیی‌ و ململانێ مه‌زهه‌بیانه‌ی له‌ ناوچه‌كه‌‌ و جیهانی ئیسلامیدا ڕووده‌ده‌ن، بۆئه‌وه‌ی له ‌ئه‌گه‌ری هه‌ر مه‌ترسییه‌ك ‌و هه‌ڵایسان‌ و به‌رزبوونه‌وه‌ی ئه‌و ململانێیانه‌ كوردستان ‌و مرۆڤی مسوڵمان ‌و كۆمه‌ڵگه‌ی كوردی دووربێت، چونكه‌ به‌مشێوه‌یه‌ی، كه‌  هه‌یه‌ كێڵگه‌ی ئاینداریی به‌رگه‌ی قوڵبوونه‌وه‌ی ناكۆكیه‌ مه‌زهه‌بیه‌كان ناگرێ‌ و ناشتوانێ خۆی لێ بپارێزێت، چونكه‌ به‌و زانیاریانه‌ی له‌سه‌ره‌وه‌ له‌سه‌ر ئاستی بیركردنه‌وه ‌‌و هۆشیاری ئایینيی‌ و نه‌ته‌وه‌یی خرانه‌ڕوو، كێڵگه‌ ئاینییه‌كه‌ به‌هۆی فاكته‌ره‌ ده‌ره‌كییه‌كانه‌وه‌ هه‌ندێ كات خۆشی ده‌بێته‌ به‌شێك له ‌دنه‌دانی هه‌ستی مه‌زهه‌بی.