باشترین هزره‌ مسوڵمانه‌كانی سه‌ده‌ی بیست

04/06/2018 16:28:20

باشترین هزره‌ مسوڵمانه‌كانی سه‌ده‌ی بیست

بوخاری عه‌بدوڵڵا قه‌سرێ

     له‌نێو ئاسمانی هزری ئیسلامیدا، ئه‌ستێره‌ی ڕه‌ونه‌قدار و تیشكبه‌خشی ناوازه‌ بوونیان هه‌بووه‌، قه‌ڵه‌مه‌ به‌ بڕشت و پڕ له‌ مه‌عریفه‌كانیان له‌ چنینی وشه‌ی به‌رهه‌مداردا له‌ جوڵه‌ و كاردا بووه‌. به‌ بیركردنه‌وه‌ و په‌یڤنوسی شه‌و و ڕۆژیان، خۆیان له‌ قه‌ره‌ی چه‌ندین بابه‌ت داوه‌و، ده‌ستنیشانی زۆرێك ده‌رد و ده‌وایان كردووه‌، برینی كێشه‌كانیان پاكژكردۆته‌وه‌، نه‌شته‌ری زامه‌كانیان ئاقڵمه‌ندانه‌ كردووه‌، ڕێگه‌و ده‌رچه‌ی چاره‌سه‌ریشیان بۆ ئه‌و كێشه ‌و ئاریشانه‌ خستۆته‌ به‌رده‌ست. 

د.محه‌مه‌د موختار شینقیتی له‌ كتێبۆچكه‌یه‌كدا به‌نێو (خيرة العقول المسلمة في القرن العشرين)، كه‌ چاپه‌ عه‌ره‌بییه‌كه‌ی (95 لاپه‌ڕه)‌ ده‌بێت، هه‌وڵێكی ئاكامبه‌خشی داوه‌ بۆئه‌وه‌ی پوخته‌یه‌ك له‌و ئه‌قڵه‌ گه‌ورانه‌ی مسوڵمانان به‌ گوشراوه‌یی بخاته‌ به‌رده‌ستی ئێمه‌ی خوێنه‌ر. 

په‌رتوكه‌كه‌ ده‌سته‌بژێر و گوڵبژێرێكی نوسه‌ره‌ مسوڵمانه‌ دیاره‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌، كه‌ ژماره‌یان حه‌وت دانه‌ ده‌بێت، هه‌رچه‌نده‌ كه‌ڵه‌ نوسه‌ری پتریش هه‌ن كه‌ نوسه‌ر به‌ هه‌ر هۆكارێك هه‌بووه‌ له‌باره‌یانه‌وه‌ نه‌دواوه‌، به‌ڵام ئه‌وه‌ی كه‌ زۆر جوانه‌ له‌و په‌رتوكه‌دا ئه‌وه‌یه‌ كه‌ به‌ شێوازێكی چڕ و پوخت و زانیارستانیی، هه‌وڵدراوه‌ شیله‌ی گوڵاوی ئه‌و نوسه‌رانه‌ له‌ ژیان و هه‌ڵوێست و وته‌و به‌رهه‌مه‌كانیان ڕوونبكرێته‌وه‌. هه‌روه‌ها‌ له‌ هه‌ڵبژاردنی هه‌ركام له‌و نوسه‌رانه‌شدا، ڕه‌چاوی خاڵی به‌هێز و دیار و به‌رچاوی هه‌ركامێكیان كراوه‌ كه‌ چ شتێك له‌ هزر و ژینیان بۆته‌ مایه‌ی هه‌ڵكه‌وتنیان و پاشانیش مایه‌ی سه‌رنجلێدان و به‌هه‌ند وه‌رگرتنیان.

من له‌م نوسینه‌ كورته‌دا، هه‌وڵده‌ده‌م پوختهى ‌ژیانی سێ دانه‌ له‌و ئاقڵمه‌نده‌ گه‌ورانه‌ بخه‌مه‌ به‌رده‌ست.

ـ محه‌مه‌د ئیقبال:

    شینقیتی ده‌چێته‌ نێو قوڵایی باسوخواسه‌كانییه‌وه‌ به‌ نزایه‌كی ئیبنوسینای فه‌یله‌سوف كه‌ ده‌ڵێت: "په‌روه‌رێنم، ته‌مه‌نێكی پان و به‌رینم پێببه‌خشه‌ و به‌ره‌كه‌ت بخه‌ ژینمه‌وه‌". ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ ئه‌و نزایه‌ی ئیبنوسینا به‌سه‌ر محه‌مه‌د ئیقبالی بیرمه‌نددا گیرابووه‌، ئیقبال چالاكێكی نێو هزر و نوسین و بیركردنه‌وه ‌و ڕامان بووه‌، خاوه‌نی شوێنپه‌نجه‌یه‌كی دیار بووه‌ له‌ بیرسازيی و نوێسازی. ئه‌و هه‌رچه‌نده‌ له‌ ڕه‌گه‌زدا ڕۆژهه‌ڵاتیی و پاكستانیی بووه‌، به‌ڵام موتاڵاكارێكی قوڵی بیر و ئه‌ده‌ب و فه‌لسه‌فه‌ و فیكری ڕۆژئاوایی بووه‌، چونكه‌ له‌ زانكۆی لاهوری پونجابدا خوێندویه‌تی. ماسته‌ر و دكتۆرای هه‌بووه‌ له‌ فه‌لسه‌فه ‌و له‌ كۆلێژی ڕۆژهه‌ڵاتیی لاهوردا مامۆستای مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ی ڕامیاری بووه‌. له‌ هه‌مبه‌ر په‌یڤنوسیدا دڵێكی به‌جۆش و خرۆش و گه‌رمی هه‌بووه‌، بۆیه‌ له‌بری په‌خشان، زۆربه‌ی جار شيعر و هۆنینه‌وه‌ی كردۆته‌ شێوازی ده‌بڕینی بیر و بیرهاته‌كانی. ئه‌و نۆ دیوانی شيعری هه‌بووه‌، دوانزه‌ هه‌زار دێڕی هۆنیوه‌ته‌وه‌ به‌ زمانی فارسی و ئۆردی، له‌ وته‌يه‌كدا ده‌ڵێت:

When truth has no burning, then it is philosophy. When it gets burning, from the heart, it becomes poetry.

واته‌: "ئه‌گه‌ر هه‌قیقه‌ت نه‌سوتێت ئه‌وا فه‌لسه‌فه‌یه‌، خۆ ئه‌گه‌ر هه‌قیقه‌ت سوتا و گڕیگرت ئه‌وسا ده‌بێته‌ شیعر". 

محه‌مه‌د ئیقبال دوو په‌رتوكی دیار و به‌رچاوی نوسیوه‌، یه‌كێكیان به‌نێوی (بنیاتنانه‌وه‌ی هزری ئیسلامی)یه‌، ئه‌ویتریشیان به‌نێوی (گه‌شه‌كردنی ميتافیزیك له‌ خاكی فارسدا). ئه‌و دڵگه‌رمییه‌كی زۆری هه‌بووه‌ بۆ ڕه‌وشتپه‌روه‌ریی و ئه‌خلاق، له‌نێو دێڕه‌ شيعره‌كانیدا هه‌میشه‌ جه‌ختیكردۆته‌وه‌ له‌سه‌ر دنیا به‌كه‌مگیريی و جوامێريی و مه‌عنه‌ویات. ته‌نانه‌ت له‌ دێڕه‌ شيعرێكدا كه‌ شینقیتی له‌ په‌رتوكه‌كه‌یدا تۆماریكردووه‌، ئیقبال ژین له‌ژێر ڕه‌شماڵێكی داگرتوو له‌نێو بیاباندا كه‌ له‌ژێر ڕه‌زامه‌ندی خوادابێت به‌ ئه‌فزه‌ڵتر ده‌زانێت له‌ ژیانی پڕ له‌ زه‌خڕه‌فه‌ و كه‌ش و فشۆڵی باڵه‌خانه‌ شوشه‌ییه‌كان كه‌ له‌ دڵته‌ڕیی ماریفه‌ت و ڕۆحانییه‌ت دووره‌. شینقیتی وای بۆ ده‌چێت كه‌ ده‌گونجێت تێكڕای هزر و دید و فه‌لسه‌فه‌ی ئیقبالی لاهوری له‌ (سه‌ربه‌رزیی له‌ ملكه‌چبوون بۆ خوا)دا كورت بكه‌ینه‌وه‌. چونكه‌ فه‌رمانبه‌رداربوون بۆ خوای كارزان له‌ دوو ده‌روازه‌وه‌ سه‌ری ده‌رده‌چێت، یه‌كێكیان نه‌فیكردنی خود، ئه‌ویتریشیان ئیسپاتكردنی خوده‌. ده‌شێت ئه‌م دوو هاوكێشه‌یه‌ش به‌وه‌ لێك گرێ بده‌ین كه‌ مرۆی دڵ پڕ له‌ ئیمان به‌ ڕازاندنه‌وه‌ی ناخی خۆی و به‌ ئاكاره‌ جوانه‌كانى و خۆدوورگرتن له‌ خڵته‌وخاڵی ئه‌تواری نابه‌جێ ده‌بێته‌ مرۆڤێكی كامڵ.

 نوسه‌ری كتێبه‌كه‌ش له‌مباره‌یه‌وه‌ زێتر شیكردنه‌وه‌ ده‌كات، به‌وه‌ی كه‌ ئیقبال شه‌یدای دڵئارامی و دڵویستی و دڵكرانه‌وه‌ بووه‌، نه‌ك ئه‌قڵپه‌رستیی و هۆگربوون به‌ لۆژیكی وشك و ڕه‌ق. ماڵی عیرفان له‌لای ئیقبال ئاوه‌دانتره‌ له‌ فه‌لسه‌فه‌. ئه‌و هه‌میشه‌ باڵه‌خانه‌ی دڵی به‌ نهۆمی به‌رزتر بینا كردووه‌ به‌سه‌ر باڵه‌خانه‌ی ژیريی و هۆشمه‌ندیی، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا كه‌ ژیریی كاكڵه‌ی مرۆڤبوونه‌، به‌ڵام هه‌میشه‌ ده‌نگی به‌رز بۆ (دڵ) ده‌گه‌ڕێته‌وه‌، دڵ له‌لای ئه‌و كانگای ویژدان و بڕیاردانه‌. ئیقبال پێیوایه‌ كه‌ ئه‌گه‌ر دڵی مرۆڤ ته‌ڕ و پاراو و گه‌رم نه‌بێ به‌ ڕۆشنایی ئیمان، زانین و مه‌عریفه‌ت مرۆڤێكی سارد و هیچ له‌باردانه‌بوو دێننه‌كایه‌وه‌. ئیقبال له‌ دێره‌ شێعرێكدا سه‌رداریی دڵ به‌سه‌ر عه‌قڵدا به‌مجۆره‌ گوزارشت ده‌كات:

"ئیقبال له‌ ڕێگه‌ی هزردا هه‌وراز و نشێوی زۆری بڕیوه‌، به‌ڵام هه‌ركه‌ ڕێگه‌ی ئه‌وین و خۆشه‌ویستی هات، دڵ مه‌یلانی كرد و لایه‌نگیری كرد". هه‌ربۆیه‌ش له‌ په‌یڤێكی دیكه‌دا ئیقبال ده‌ڵێت: "ئه‌وه‌ی كه‌ مسوڵمانی ئیمڕۆ حه‌وجێی پێیه‌تی بریتییه‌ له‌ (ده‌رمانی به‌سیڕه‌ت دووربینین) بۆ (ده‌ردی بینین)"، به‌وپێیه‌ی كه‌ بینینی فیزیكيی و هه‌سته‌وه‌ریی ئێمه‌ ده‌ربه‌س به‌ هیچ سودێك نایه‌ن ئه‌گه‌ر دڵ و هزر ڕۆشن نه‌بێت به‌ تروسكایی باوه‌ڕ و مه‌عنه‌وییات.

له‌ شوێنێكی دیكه‌ی كتێبه‌كه‌دا، نوسه‌ر وته‌یه‌كی دیكه‌ی ئیقبال ده‌هێنێته‌وه‌ كه‌ تێیدا ئیقبال گله‌یی ئاڕاسته‌ی ئه‌و كه‌سانه‌ ده‌كات كه‌ ته‌نیا به‌ مشتومڕكردن له‌سه‌ر بابه‌تی كه‌لامیی و خۆخه‌ریككردن به‌ فه‌لسه‌فه‌ی وشك، ژینیان به‌سه‌ر ده‌به‌ن. له‌لای ئه‌و پێویسته‌ فه‌لسه‌فه‌ گڕبگرێت تا به‌هۆی وزه‌كه‌یه‌وه‌ مرۆڤ بخاته‌ جوڵان و گه‌شه‌كردن، نه‌ك پاڵدانه‌وه‌ و كات كوشتن به‌ مشتومڕكاریی. بۆ ئه‌و مه‌به‌سته‌ش ڕاسپارده‌مان ده‌كات كه‌ سوود له‌ قورئان وه‌ربگرین، ده‌ڵێت:

"ئه‌گه‌ر ده‌روونێك قورئان سوودی پێ نه‌گه‌یه‌نێت، نه‌ (كه‌شف)ی سۆفیگه‌ریی و نه‌ (كه‌ششاف)ی عیلمی كه‌لام سودی پێنابه‌خشن".

ـ مالیك بن نه‌بی:

یه‌كێكی تر له‌ ئاقڵمه‌ند و گه‌وره‌ بیركه‌ره‌وه‌ مسوڵمانه‌كانی سه‌ده‌ی بیست و یه‌ك، كه‌ له‌ په‌رتوكه‌كه‌دا له‌باره‌یه‌وه‌ نوسراوه‌، بریتییه‌ له‌ فه‌یله‌سوفی دیده‌ڕۆشنی جه‌زائیری (مالیك بن نه‌بی). ئه‌و له ‌سه‌ره‌تای پێگه‌یشتنیدا هۆگری دنیای ته‌سه‌وف بووه‌، له‌ (خانه‌قای عیسه‌وییه‌)دا په‌روه‌رده‌ی ڕۆحی بووه‌، پاشان ورده‌ ورده‌ پێده‌نێته‌ نێو خه‌م و خولیاكانی چاكسازیی هزريی و ژیاریی كۆمه‌ڵگه‌ی مسوڵمانانه‌وه‌. كه‌ منداڵ بووه‌، له‌لایه‌ن دایكییه‌وه‌ گرنگییه‌كی زۆری پێدراوه‌ كه‌ قورئانی پیرۆز فێرببێت و به‌ ڕێنماییه‌كانی ڕابهێنرێت و گۆش بكرێت. كه‌ گه‌وره‌ش بوو به‌و دیده‌ ئیسلامپه‌روه‌رییه‌یه‌وه‌ ده‌چێته‌ دانیشگای فه‌ڕه‌نسی له‌ جه‌زائیر و له‌وێ  په‌روه‌رده‌ی مه‌ده‌نیی فێرده‌بێت. له‌ فه‌ڕه‌نسا خوێندن ته‌واو ده‌كات و ده‌بێته‌ ئه‌ندازیار، پاشان ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ میسر و له‌وێ كه‌شتیی نوسینی به‌ كه‌نار ده‌گه‌یه‌نێت.

ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ تیشكی له‌سه‌ر دابنرێت، ئه‌وه‌یه‌ كه‌ مالیك بن نه‌بی یه‌كێكه‌ له‌و قه‌ڵه‌مه‌ گه‌وهه‌ردار و ده‌گمه‌نانه‌ی كه‌ له‌ باره‌ی سروشتی شارستانییه‌ت و ژیار و پێشكه‌وتن و گۆڕانی كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌ نوسینی چنییوه‌. ئه‌و كه‌ خاوه‌نی سی په‌رتوكه‌، هه‌وڵیدا خوێندنه‌وه‌یه‌كی قورئانیی بۆ دیارده‌ی پێشكه‌وتنی كۆمه‌ڵگه‌ بكات، به‌تایبه‌ت دنیای مسوڵمانان كه‌ ته‌نراوه‌ به‌ قه‌یرانی هزريی و ڕامیاريی و كۆمه‌ڵایه‌تيی و كولتوريی و فه‌رهه‌نگی و ئابووريی و...هتد.  یه‌كێك له‌ په‌رتوكه‌ ناوداره‌كانی مالیك بن نه‌بی بریتییه‌ له‌ په‌رتوكی (دیارده‌ی قورئانیی)، كه‌ له‌وێوه‌ هه‌وڵیداوه‌ ڕه‌سه‌نایه‌تی و شارستانیبوونی په‌یامی قورئانی بتوێژێنێته‌وه‌. ئه‌و بڕوای به‌ نوێگه‌ريی و كرانه‌وه‌ی ئیسلامی هه‌بووه‌، ئه‌و دوو ڕه‌گه‌زه‌شی به‌ بناغه‌ی ڕابوون و هه‌ڵسانه‌وه‌ داناوه‌.

نوسین و تێز و تیۆره‌كانی مالیك بن نه‌بی هێنده‌ كاریگه‌رن له‌نێو ئه‌قڵی خوێنه‌راندا، به‌جۆرێك كه‌ زۆرێكمان گوێبیستی هه‌ندێك چه‌مك بووین‌ كه‌ له‌ بنه‌چه‌وه‌ بۆ ئه‌و ده‌گه‌ڕێنه‌وه‌، بۆ وێنه‌: په‌یوه‌ندی نێوان "داگیركاری" و "ئه‌گه‌ر و شیاوێتی داگیركران"، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی نێوان "بیره‌ مردووه‌كان" و "بیره‌ مرێنه‌ره‌كان"، هه‌روه‌ها قۆناغه‌كانی گه‌شه‌كردنی شارستانێتی له‌ "گه‌شه‌ی ڕۆح" بۆ "گه‌شه‌ی ژیريی" و "په‌ره‌سه‌ندنی غه‌ریزه‌ و ئاره‌زووه‌كان" كه‌ ئه‌و ناویده‌نێت قۆناغی شكانه‌وه‌ و ڕووخان.

مالیك بن نه‌بی سه‌یری ژینی مسوڵمانان ده‌كات و له‌ كێشه‌ و ئاریشه‌كانیان ڕاده‌مێنێت، ده‌گاته‌ كاكڵه‌ی ئه‌و مه‌به‌سته‌ی كه‌ قه‌یرانی مسوڵمانان له‌ (ڕێڕه‌و و ڕێباز) ی بیركردنه‌وه‌یانه‌وه‌ چڕده‌بێته‌وه‌. ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ شۆڕش ده‌بێت له‌ میتۆدی بیركردنه‌وه‌وه‌ سه‌رهه‌ڵبدات، ئه‌و پێیوایه‌ كه‌ تاكی مسوڵمان پێویسته‌ بخرێته‌وه‌ سه‌ر ڕه‌وڕه‌وه‌ی چالاكبوون و وه‌جوڵه‌ كه‌وتن، چونكه‌ كاركردن و بزاوتن و ڕابوون له‌ مسوڵمانان دابڕێنراوه‌، هه‌ر خه‌ریك به‌ ده‌مه‌قڕه ‌و ڕه‌خنه‌كاریی و یه‌كدی تۆمه‌تباركردنن، قسه‌یان له‌ كرداریان زیاتره‌ و له‌ حاڵی متبووندان. بۆیه‌ مالیك بن نه‌بی ده‌ڵێت: "كێشه‌ی مسوڵمانی ئه‌مڕۆ ئه‌وه‌ نییه‌ كه‌ بیروباوه‌ڕ و عه‌قیده‌ی ڕاست و ته‌واوه‌ یان نا، مسوڵمان هه‌میشه‌ خاوه‌ن ئیمان و عه‌قیده‌داره‌، به‌ڵكو كێشه‌كه‌ی ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ئه‌و ئیمان و بیروڕایه‌ نه‌بۆته‌ هۆی بزواندن و چالاككردنی. ئه‌و ئیمانه‌ هێنده‌ پڕیشكایی و  ڕۆشناییه‌كه‌ی له‌نێو دڵیدا په‌رش نه‌بووه‌ كه‌ گه‌رموگوڕیی كۆمه‌ڵایه‌تی و ژیانیی پێببه‌خشێت". بۆیه‌ به‌یه‌ك وشه‌ ده‌ڵێت: "ئێمه‌ حه‌وجێمان هێنده‌ به‌وه‌ نییه‌ كه‌ مسوڵمان ئاشنا بكه‌ین به‌ بوونی خوا، هێنده‌ی ئه‌وه‌ی كه‌ حه‌وجێمان به‌وه‌یه‌ كه‌ وای لێبكه‌ین هه‌ست به‌ بوونی خوا بكات".

دنیابینی مالیك بن نه‌بی له‌وه‌دا خه‌ست و خۆڵ ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ئه‌و گرنگیداوه‌ به‌ بنیاتنانی قوتابخانه‌یه‌كی هزریی كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ند بێت به‌ جوڵاندنی كۆمه‌ڵگه‌ به‌ره‌و ئاڕاسته‌ی ئه‌رێنی و، زیندووكردنه‌وه‌ی گیانی لێپرسراوێتی و نه‌شونماكردن و جوڵان. به‌ واتایه‌كی تر مه‌ڵبه‌ند و چه‌قی چاكسازییه‌كه‌ی مالیك بن نه‌بی (ژیار) بووه‌ بۆیه‌ گه‌شه‌پێدانی ژینی كرداریی كۆمه‌ڵگه‌ (له‌ ڕامیاريی و كۆمه‌ڵایه‌تيی و ئابووری) له‌لای ئه‌و خاڵی هه‌ره‌ جه‌وهه‌ریی بووه‌. ئه‌و ته‌نها گرنگی نادات به‌ چاككردنی هزر به‌شێوه‌یه‌كی ڕووت و وشك، مه‌دره‌سه‌ی مالیك بن نه‌بی مه‌دره‌سه‌یه‌كی كه‌لامی و فه‌لسه‌فیی وشك نییه‌، به‌ڵكو ئه‌و ده‌یه‌وێ جوڵان و چالاكیی ببه‌خشێت به‌ تاك، كه‌ هه‌م خاوه‌ن په‌یامێكی ڕوون و ڕه‌وان و ڕاست بێ له‌هه‌مانكاتیشدا به‌ كردار چاكسازی كۆمه‌ڵگه‌ بێ. ئه‌وه‌تا ئه‌و ڕه‌خنه‌ له‌ محه‌مه‌د عه‌بده‌ ده‌گرێت به‌وه‌ی كه‌ هه‌رچه‌نده‌ ڕه‌نج و زه‌حمه‌تییه‌كی گه‌وره‌ی داوه‌ له‌ پێداچونه‌وه‌ی كه‌لتووريی و كه‌له‌پووريی و هزر و میتۆده‌كانی بیركردنه‌وه‌ له‌لای مسوڵمانان، به‌ڵام محه‌مه‌د عه‌بده‌ ته‌نیا "پسپۆڕ"ی بلیمه‌تی دروستكردووه‌ كه‌ قسه‌ و هزری ده‌وڵه‌مه‌نده‌، به‌ڵام هه‌ژاره‌ له‌ ئیشكردن. مه‌دره‌سه‌ی محه‌مه‌د عه‌بده‌ "چالاك"ی دڵسۆز و ده‌ستبه‌ئیشی وه‌ك پێویست نه‌خستۆته‌ كایه‌وه‌، چونكه‌ میتۆدی چاكسازی مه‌دره‌سه‌ی عه‌بده‌ پشت به‌ هۆشمه‌ندیی ئه‌قڵ ده‌به‌ستێت نه‌ك سۆز و كڵپه‌ی دڵ.

بۆیه‌ له‌لای مالیك بن نه‌بی و ته‌نانه‌ت ئیقبالی لاهوریش، گفتوگۆ و مشتومڕ و هزرینی ڕووت و وشكی به‌بێ كار، نابێته‌ هۆی وه‌جوڵه‌خستنی ڕه‌وڕه‌وه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ئه‌گه‌ر چاكسازی كرده‌یی ڕامیاريی و كۆمه‌ڵایه‌تيی و ئاینپه‌روه‌ریی تێدا نه‌یه‌ته‌دی. له‌م سۆنگه‌یه‌شه‌وه‌، مالیك بن نه‌بی وای بۆ ده‌چێت كه‌ هه‌تاوه‌كو مسوڵمانان له‌ ده‌مه‌قڕێ كردن له‌سه‌ر غه‌یبیات و بابه‌تی كه‌لامی سوور بن هه‌نگاو به‌ هه‌نگاو له‌ گه‌شه‌كردنی ڕاسته‌قینه‌ی ژیاری ده‌چنه‌ پاشه‌وه‌، چونكه‌ سه‌رده‌می ئێستا سه‌رده‌می بیناكردنی ژیاره‌ له‌سه‌ر بنه‌مای (كار).

ـ ئیسماعیل فاروقی:

ئه‌گه‌ر ئیقبال به‌ دڵگه‌رمییه‌كه‌ی بۆ فه‌لسه‌فه‌ی مه‌عنه‌ویات و ڕازخوازيی و دڵكاریی ناسرابێت، و‌ ئه‌گه‌ر مالیك بن نه‌بی به‌ خه‌مخۆری بۆ ژیاندنه‌وه‌ی شارستانییه‌ت ناسرابێت، ئه‌وا ئیسماعیل فاروقی به‌ ئاوێزانكردنی ده‌قه‌ پیرۆزه‌كانی ئیسلام و مه‌عریفه‌ت جیاده‌كرێته‌وه‌. ئیسماعیل فاروقی له‌ فه‌ڵه‌ستین له‌ ساڵی 1921 له‌دایكبووه‌، له‌ زانكۆی دۆمینیكانی فه‌ڕه‌نسی له‌ وڵاتی لوبناندا بڕوانامه‌ی به‌كالۆریۆس له‌ به‌شی فه‌لسه‌فه‌ وه‌رده‌گرێت. پاشان بوخچه‌ی گه‌شتی هه‌ڵده‌گرێت و كۆچ ده‌كات بۆ وڵاتی ئه‌مه‌ریكا، له‌وێ ماسته‌ر له‌ زانكۆی ئیندیانا له‌ فه‌لسه‌فه‌ی ئایینه‌كان وه‌رده‌گرێت، دواتریش هه‌ر له‌ هه‌مان زانكۆدا بڕوانامه‌ی دكتۆرا وه‌رده‌گرێتظ، نامه‌ی دكتۆراكه‌ی له‌باره‌ی (بیردۆزی چاكه‌خوازی: لایه‌نه‌ میتافیزیكی و ئه‌پستمۆلۆجییه‌كانی به‌هاكان) ده‌بێت.

فاروقی كاتێك سه‌رنجده‌دات خڕكردنه‌وه‌ی ماریفه‌ت و زانیاری چڕوپڕ له‌باره‌ی هه‌ردوو ئاینی مه‌سیحیه‌ت و یه‌هودی پرسیاری زۆری له‌لا دروست ده‌كات له‌باره‌ی ئاینی ئیسلامه‌وه‌، به‌راوردێك له ‌نێوانیان ده‌كات، بۆیه‌ تێنوێتی زۆری بۆ په‌یدا ده‌بێت كه‌ موتاڵایه‌كی خه‌ست و قوڵی ئیسلام بكات و له‌و مه‌یدانه‌دا ئه‌سپی خۆی تاو بدات. بۆ ئه‌م مه‌به‌سته‌ ڕووده‌كاته‌ وڵاتی میسر و له‌وێ چوار ساڵان له‌ زانكۆی ئه‌زهه‌ر ده‌خوێنێت و به‌ ڕیشاڵه‌كانی فێركردنه‌ ئیسلامییه‌كاندا شۆڕده‌بێته‌وه‌. ئه‌و هه‌میشه‌ پرسیار و وروژاندن و حه‌زی په‌یدۆزیی به‌سه‌ریدا زاڵبووه‌، بۆیه‌ هه‌وڵیداوه‌ له‌ كایه‌ی جۆربه‌جۆردا هه‌م بخوێنێته‌وه‌، هه‌م بخوێنێت، و‌ هه‌میش بنوسێت. ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ ژیننامه‌ و په‌ڕاوگه‌ی سه‌رگوزه‌شته‌ی ئه‌و بیرمه‌نده‌دا تیشكبه‌خش و سه‌رنجڕاكێشه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ فاروقی وه‌ك "قونسوڵێكی هزریی سته‌ملێكراو" ناسراوه‌، چونكه‌ له‌ ڕۆژئاوادا ده‌ستدرێژی ده‌كرێته‌سه‌ر و تیرۆر ده‌كرێت. وه‌ك نوسه‌ری په‌رتوكه‌كه‌ باسی لێوه‌ده‌كات، له‌شه‌وی 27ی ئایاری 1986 خۆی و خێزانه‌كه‌ی دكتۆره‌ له‌میا فاروقی (كه‌ پسپۆڕی هونه‌رو بیناسازی ئیسلامی بووه‌) به‌هۆی پاڵپشتیكردنیان له‌ دۆزی فه‌ڵه‌ستین تیرۆر ده‌كرێن.

شینقیتی ئه‌م بیرمه‌نده‌ به‌ زانایه‌كی مسوڵمانی زانیارستان وه‌سفده‌كات، كه‌ له‌ مێژوو و فه‌لسه‌فه‌ و ئایینه‌كاندا هزری ده‌وڵه‌مه‌ند و، په‌ڕاوی پڕ پیت و، قه‌ڵه‌می تیژ و پڕشت بووه‌. ته‌نانه‌ت د.جه‌مال به‌رزنجی له‌ یادداشتێكدا ده‌ڵێت:" له‌ساڵی 1972دا ئێواره‌یه‌ك ئه‌و و كۆمه‌ڵێك بیرمه‌ند و زانا له‌كاتی نانخواردندا گفتوگۆیان كرد، له‌باره‌ی هه‌موو ئایینه‌كان دووان و قسه‌وباسی زۆری جیاجیایان هێنایه‌ گۆڕێ و كاتی دوردرێژ لێی دووان، پاشان قیسیسێك كه‌ له‌وێ بوو ده‌ستی ئیسماعیل فاروقی ده‌گرێت و ده‌ڵێت به‌ڕاستی ئه‌وه‌ی ئه‌مشه‌و له‌سه‌ر مه‌سیحییه‌ت له‌م كابرایه‌ فێری بووم به‌درێژایی سی ساڵی خوێندنم نه‌مزانیبوو". ئه‌و خاوه‌نی بیست و پێنج په‌رتووك بووه‌، بۆ وێنه‌ په‌رتوكی "ئه‌تڵه‌سی شارستانێتی ئیسلامی" كه‌ به‌ هه‌ماهه‌نگی خۆيی و خێزانه‌كه‌ی هاتۆته‌كایه‌وه‌ و یه‌كێكه‌ له‌ به‌رچاوترینیان. ئینجا له‌مباره‌یه‌وه‌ نوسه‌ر ده‌ڵێت: ئه‌م په‌رتوكه‌ به‌ هه‌تیوی له‌دایكبوو، چونكه‌ وه‌ك (هیشام تاڵیب) له‌وباره‌یه‌وه‌ ده‌دوێت: "ئه‌وكاته‌ی كه‌ ئه‌وان شه‌هیدكران په‌رتوكه‌كه‌ له‌ژێر چاپدا بووه‌".

خاڵێكی زۆر زه‌قی ژینی ئه‌و كه‌ڵه‌ نوسه‌ره‌ بریتییه‌ له‌ زه‌قكردنه‌وه ‌و گه‌شه‌پێدانی چه‌مكی (أسلمه‌ المعرفه‌) كه‌ ده‌شێت یه‌كێك ئه‌م چه‌مكه‌ به‌"به‌ئیسلامكردنی ماریفه‌ت" یان به‌ " ئیسلامیبوونی زانیاری" بۆ كوردی وه‌ریبگێڕێت. ئه‌م هه‌وڵه‌ی فاروقی بریتیبووه‌ له‌ پێكه‌وه‌ لكاندنه‌وه‌ و پێكه‌وه‌ گرێدانی ده‌قه‌ ئاینییه‌ پیرۆزه‌كان و تێگه‌یشتنه‌ مه‌عریفییه‌كانی سه‌ده‌ی بیسته‌م، به‌تایبه‌ت له‌ زانسته‌ مرۆڤایه‌تییه‌كاندا. ئه‌و هه‌وڵیداوه‌ ئه‌و كه‌لێن و بۆشایی و لێكدوورخستنه‌وه‌یه‌ی كه‌ له ‌نێوان ده‌قه‌ قورئانی و فه‌رموده‌ییه‌كان و تیۆره‌ زانستییه‌كانی سه‌رده‌مدا هاتۆته‌ ئاراوه‌ كه‌مبكاته‌وه‌ به‌جۆرێك له‌ دروستكردنی پردی هاوئاهه‌نگی و هاوڕایی و هاوڕاڤه‌یی و هاوپه‌یامیی.

ئه‌و پێیوابووه‌ كه‌ ناكرێت ڕه‌وڕه‌وه‌ی شارستانییه‌تی مسوڵمانان بكه‌وێته‌وه‌ جوڵه‌ ئه‌گه‌ر له‌ په‌روه‌رده ‌و فێركردن و دانیشگادا مسوڵمانان له‌ چه‌قبه‌ستندا بن، ناگونجێ فێربوون له‌ زانكۆ و دانیشگاكانی مسوڵمانان دووربێت له‌ تیۆره‌ خۆرئاواییه‌كان و مسوڵمانان ده‌ستكورتبن له‌ موتاڵاكردن و توێژینه‌وه‌ی ئه‌و تیۆرانه‌. بگره‌ ئه‌و وردتر له‌وباره‌یه‌وه‌ دواوه‌ به‌وه‌ی كه‌ ناكرێت میتۆدی خۆبه‌دوورگرتن و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی تیۆر و تێزه‌ ڕۆژئاواییه‌كان له‌ بواره‌ زانستییه‌ جۆربه‌جۆره‌كاندا پیاده‌ بكرێت وه‌ك جۆره‌ ترسێك له‌ خوێندنی مه‌ده‌نیی ڕۆژئاوایی. بڕێكی زۆری ئه‌و بیركردنه‌وه‌ مه‌عریفییانه‌ بۆ وه‌ئیشخستنی دینه‌مۆ و ماكینه‌ی شارستانێتی ئێمه‌ گرنگ و سوودبه‌خشن، ئه‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ به‌هه‌ند وه‌ربگیرێت بریتییه‌ له‌ دۆزینه‌وه‌ی خاڵی هاوبه‌ش و پێكه‌وه‌یی له‌ نێوان ده‌قه‌ پیرۆزه‌كانی ئێمه‌ و بیركردنه‌وه‌ مه‌عریفییه‌كانی زانستی سه‌رده‌م.

هه‌رچه‌نده‌ ئه‌م تێز و بیركردنه‌وه‌ی فاروقی گفتوگۆ و ڕه‌خنه‌ و مشتومڕ و خوێندنه‌وه‌ی چڕوپڕی به‌دوای خۆیدا هێنا، كه‌ ده‌شێت ڕه‌خنه‌ی زۆری ئه‌پستمۆلۆژيی و هزری لێبگیردرێت و ئێره‌ شوێنی ئه‌و باسه‌ش نییه‌، به‌ڵام خودی (أسلمه‌ المعرفه‌) ده‌ستپێكێكی هه‌ستیار بووه‌ بۆ دووباره‌ مامه‌ڵه‌ كردنه‌وه‌ی مسوڵمانان له‌گه‌ڵ تیۆر و پێدراوه‌ مه‌عریفییه‌ جیاوازه‌ ڕۆژئاواییه‌كان له‌سه‌ر ته‌رز و فه‌لسه‌فه‌ و ستراتیژییه‌تێكی تازه‌، كه‌ زێتر سوودوه‌رگرتنه‌ نه‌ك به‌رلێگرتن و ڕه‌تكردنه‌وه‌ی، وه‌ زێتر له‌بێژینگدان و پاك و نادروست لێكهه‌ڵاواردنه‌ نه‌ك ڕه‌تكردنه‌وه‌ و قبوڵكردنی گشتگیر. ئه‌و له‌و بابه‌ته‌دا پێی وابووه‌ كه‌ پێویسته‌ مسوڵمانان دووشت بكه‌ن: یه‌كه‌م له ‌دانیشگا و زانكۆكانیاندا وانه‌ی تایبه‌ت له‌سه‌ر شارستانییه‌ت و ژیاری ئیسلامی به‌وه‌چه‌ی تازه‌ بڵێنه‌وه‌، تاوه‌كو ئه‌و وه‌چه‌یه‌ دانه‌بڕێت له‌ مێژووه‌ پڕ له‌ كه‌له‌پورییه‌كه‌ی ڕابردوويی و هه‌ستیش به‌خۆبه‌كه‌مگرتن و بێهیوایی نه‌كات، چونكه‌ نه‌بوونی ناسنامه‌ و پێشیینه‌ی ژیاریی مرۆڤ ده‌خاته‌ ڕه‌شبینییه‌وه‌.

دووه‌م شت، پێویسته‌ هه‌ڵوێستێكی میانه‌گیريی و ئاقڵمه‌ندانه‌ بگیرێته‌به‌ر له‌مه‌ڕ تیۆره‌ مه‌عریفی و زانستییه‌ ڕۆژئاواییه‌كاندا، به‌وه‌ی كه‌ پێویسته‌ پسپۆڕانی مسوڵمان لێی شاره‌زا بن و تواناكانی خۆیانی تێدا بخه‌نه‌گه‌ڕ و به‌مه‌به‌ستی به‌ره‌وپێشبردنی كۆمه‌ڵگاكانیشیان لێی به‌هره‌مه‌ند بن و ئاستی ڕۆشنبیر و هۆشداریی تاكه‌كانی پێ به‌رز بكه‌نه‌وه‌. بگره‌ زیاد و كه‌می لێ بكه‌ن و ڕه‌خنه‌ و خوێندنه‌وه‌ی تازه‌ و داهێنكاریشی تێدا بكه‌ن. بۆیه‌ وه‌ك شینقیتی نوسه‌ر لێی دواوه‌، فاروقی هه‌ڵسا به‌ دامه‌زراندنی په‌یمانگه‌ی جیهانی هزری ئیسلامی له‌ وڵاتی ئه‌مه‌ریكا له‌گه‌ڵ (د. عه‌بدولحه‌مید ئه‌بو سلێمان) بۆ هێنانه‌دی ئه‌م مه‌به‌سته‌.

ـ پوخته‌ی مه‌به‌ست:

له‌ وڵاتانی مسوڵماننشیندا، سه‌ره‌ڕای هه‌بوونی گورزێك كێشه ‌و ململانێ و كورتهێنی و قه‌یران و چه‌رمه‌سه‌ریی، به‌ڵام كۆمه‌ڵێك ئه‌قڵی گه‌وره ‌و گرنگ و به‌هادار ده‌ركه‌وتوون‌، كه‌ له‌ ئه‌نجامی هه‌بوونی ئه‌و هه‌مووه‌ كێشه‌وه‌ هۆش و هزریان ده‌كار و جوڵه‌ و ڕاماندا بووه‌ بۆ دۆزینه‌وه‌ی چاره‌ و ده‌رچه‌، بۆیه‌ تێز و تیۆرو تێڕوانینی به‌هێز و ناوازه‌یان خستۆته‌ به‌رده‌ست. ئه‌م كتێبه‌ش ئاوڕدانه‌وه‌یه‌كه‌ له‌و ئه‌قڵه‌ گه‌ورانه‌، كه‌ ئه‌كرێت به‌ گه‌وره‌ كۆگای بیرسازی Giant Think Store بیانناسێنین و تیشكیان بخه‌ینه‌ سه‌ر. نوسینی ئه‌م په‌رتوكه‌ له‌ڕاستیدا هه‌نگاوێكی سه‌ره‌تایی و بچووكه‌ بۆ ئاشناكردنی تاكی مسوڵمان، به‌و نوسه‌رانه‌ و په‌یوه‌ستكردنیان به‌ موتاڵاكردن و لێكۆڵینه‌وه‌ لێیان. ئه‌مه‌ش  به‌تایبه‌ت كه‌ وا هه‌ست ده‌كرێت به‌ زمانێكی ساده‌ نوسراوه‌ بۆ گه‌نجان بۆئه‌وه‌ی به‌ سێناترین شێوه‌ و شكڵ لێی حاڵیی بن.

ـ سه‌رچاوه‌:

ـ شينقيتي، محمد بن موختار: خيرة العقول المسلمة، الشبكة العربية الأبحاث والنشر، بيروت، 2016.

(شایه‌نی باسه‌، ئه‌م په‌رتوكه‌ (نزار له‌تیف ئه‌حمه‌د) وه‌ريگێڕاوه‌ته‌ سه‌ر زمانى كوردى و‌ ده‌زگای (خاڵ)يش به‌چاپی گه‌یاندووه‌)