ململانێ وەک میکانیزمی مانەوە، پرسی سەربەخۆیی بەنمونە

04/06/2018 15:16:07

ململانێ وەک میکانیزمی مانەوە، پرسی سەربەخۆیی بەنمونە

چاوپێکەوتن: کەنار کمال

       

ململانێ  لە ئێستای ڕۆژهەڵاتی ناوڕاستدا ڕەگ و ڕیشەیەکی هێندە بەهێزی داکوتیەوە کە بەردەوام لە نوێبونەوە و قوڵبونەوەدایە، زۆرێک لەم ململانێیانەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو مێژووە توندەی  کە لە ڕابردوودا ناوچەکه‌ به‌خۆيه‌وه‌ بینیويه‌تى چ لە ڕووی جیاوازی مەزهەبی بێت یاخود ئایدۆلۆژی، کوردستانیش وەک نمونەیەک لەنێو وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ناوه‌ڕاست لە ڕابردووەوە بەردەوام لەژێر زەبری ململانێ بۆکراو ململانێ لەسەرکردندا بووە چ لە ناوخۆ و چ لە دەرەوە، ئەمیش به‌ گەڕانەوە بۆ ئەو جیاوازيیە ڕیشەییەی کە لە عێراقدا هەیەتی لە ڕووی نەتەوەییەوە کە بەردەوام قوربانیداوە لەپێناو مانەوەیدا، هاوکات ئەو جیاوازیانەی ناوخۆ کە زۆرجار دۆخی نەخوازراوی خوڵقاندووە، لە ئێستادا کۆمەڵگەی کوردی لە بەردەم پرسێکدا لە گێژاوی دەیان ململانێی ناوخۆيی و دەرەکی تێوەگڵاوە..

_ بۆ قسه‌ و باسكردن و گفتوگۆى زیاتر لەسەر ئه‌م پرسه‌ ئه‌م گفتوگۆيه‌مان لەگەڵ بەڕێز د.عادل باخەوان ئه‌نجامداوه‌.

 

پ/ گەر سەره‌تا بپرسین لە ڕووی کۆمەڵناسیيەوە ململانێ چۆن پێناسە ئەکرێت؟

 

و/ ڕووبەری کۆمەڵایەتی بەشێوەیەکی گشتی هەمیشە ڕووبەرێکی ململانێگەرایە، لە هیچ شوێنێکی دنیادا ڕووبەرێکی کۆمەڵایەتیمان دەسناکەوێت، دوربێت له‌ ململانێ. ئیتر ئەو ڕووبەرە کۆمەڵایەتیيە لە خێزانێکی بچوکەوە دەستپێدەکات هەتا دەگاتە دەوڵەت، هەموو ئەمانە ڕووبەری کۆمەڵایەتین. ڕووبەرە سیاسیيەکان، ڕووبەرە ئابووريیەکان، ڕووبەرە ئاینیيەکان، ڕووبەرە ئەخلاقيیەکان، هەر هەمووی ڕووبەری کۆمەڵایەتین بەمانا فراوانەکەی.

ده‌زانم لە کوردستاندا ڕووبەری کۆمەڵایەتی بچوک دەکرێتەوە لە هەندێ پەیوەندیدا، لەڕاستیدا ئەمە هەڵەیە، چونکە کاتێک ئێمە ئەڵێین مرۆڤ بە سروشتی خۆی کائینێکی کۆمەڵایەتیە، کەواتە لە خودی مرۆڤدا هەموو شتەکان کۆدەبنەوە (ڕەهەندی سیاسی ، ڕەهەندی ئابووری، ڕەهەندی ئەخلاقی، ڕەهەندی ئاینيی، ڕەهەندی ئایدۆلۆژی...هتد) کۆدەبنەوە، لەبەرئەوە ئایدۆلۆژیا و سیاسەت لە دەرەوەی کۆمەڵایەتی نیە، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ لەناو بازنەی کۆمەڵایەتیدان. مادام هەموو شتەکان کۆمەڵایەتیبن و هەموو شتەکان لەناو ڕووبەری کۆمەڵایەتیدابن، بە سرووشتی خۆیان پەیوەندیەکانیان لەسەر بنەمای ململانێی دادەمەزرێت. پەیوەندی کوڕێک بە باوکيیەوە، پەیوەندی کوڕێک بە دایکیيەوە پەیوەندی کچێک بە باوک و برایەوە، پەیوەندی ژنێک بە پیاوەکەیەوە، پەیوەندی ئەندامانی خێزانێک بەیەکەوە، هەروەها ئەندامانی گەڕەکێک، شار و وڵاتێک، هەر هەموویان لەناو سستمی ململانێدا، بەبێ ململانێ هیچ شتێک ناڕوات بەڕێوە.

بۆیە لە زانستە کۆمەڵایەتيی و سیاسیەکاندا پرەنسیپێک هەیە بریتیيە لەوەی کە لەناو ڕووبەری کۆمەڵایەتیدا دوو بژارده‌ت هەیە (هەرچەند جێگای گفتوگۆیە) ئەويش بریتييه‌ لەوەی (یان ئەوەیە سەرت بپەڕێنرێت یا ئەوه‌یە سەر بپەڕێنی، یان ئەوەیە بکوژی یا ئەوەیە بکوژرێیت، یان هه‌ژمه‌ونکاریت یان هه‌ژموون له‌سه‌ر کروایت)، لە نێوان ئه‌م دووانه‌دا ڕێگایەکی ترت نیە. بۆ نمونە ئێستا من و تۆ لەم چرکەساتەدا قسە ئەکەین،  پەیوەندی من و تۆ لەم چرکەساتەدا پەیوەندیيەکە لەسەر بنەمای ململانێ دامەزراوە.

ئەم ململانێیەش سروشتێکی  هەژموونگەرای هه‌یه‌، بەمانای ئەوەی من قسە دەکەم و تۆ گوێ دەگریت،  لێرەوە من هەوڵ دەدەم هەژموونی خۆم وەک سوپایەک بڵاوبکەمەوە بەناو دنیای تۆدا، ئایدۆلۆژیا و ڕوانین و بۆچونەکانت داگیر بکەم دەستکاری دنیابینيت بکەم، هەموو ئەمانە پێیان ئەوتریت هه‌ژموونی داگیرکارانه‌.

 

پ/ بۆچى لە ڕۆژهەڵاتی ناوه‌ڕاستدا ئەم ململانێیەيه‌ هێندە قوڵە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ مێژوو هەمیشە ململانێکان لە ڕۆژهەڵاتی ناوه‌ڕاست چڕبۆتەوە لەنێویشیاندا عێراق، بەنمونە لە ڕابردوو لە ئێستاشدا بەردەوام ململانێکان چڕدەبنەوە.

 

و/ لەبەرئەوەی عێراق وەک هەموو ناوچەکانی تری مرۆیی، ئەو ناوچانەی کە مرۆڤی تێدا ئەژی وڵاتێکە، لەم ڕووبەرە سیاسیيەی کە پێی ئەوترێت عێراق کۆمەڵێک ئەکتەری جیاواز ئاماده‌ن، ئەکتەرێکیان پێی ئەوترێت گرووپی شیعە، ئەکتەرێکی دی پێ ئەوترێت گرووپی سوننە، ئەکتەرێکی دی پێی ئەوترێ گرووپی کورد. سرووشتی ئەو پەیوەنديیەی ئەمانە بەیەکەوە ئەبەستێتەوە له‌سه‌ر بنەمای ململانێ دامەزراوە. لە عێراقدا چەند جۆرێک ململانێ هەیە، ململانێیەک مەزهەبیە لە نێوان (سوننە و شیعە)، کە قوڵاییەکی مێژوویان هەیە و لەناو ئەم قوڵاییە مێژوویەشدا فاکتەری ئايینيی و فاکتەری سیاسی هەیە. بۆ نمونە ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ ململانێ سیاسیەکان دەبینین ململانێی شیعە و سوننە لە چرکەساتی قەسابخانەکەی کەربەلاوە دەستپێدەکات بۆیە قەسابخانەکەی کەربەلا هه‌تا ئەم چرکەساتەش لەگەڵمان ئامادەیە. بەڵام ئایا ئەمە بەسە بۆئەوەی تەفسیری ململانێی ئێستای گرووپی (شیعە و سوننە)مان بۆ بکات؟ بێگومان نەخێر.

گەڕانەوەمان بۆ ئەو ڕەهەندە سیاسیيەی کە لەناو مێژوودایه‌، بایه‌خی خۆی هه‌یه‌، ساڵی 1638 کاتێک عوسمانیيەکان دەگەنە بەغداد و داگیری دەکەن، به‌خێرایی دەستەیەکی بچووک لەناو سوننەکاندا دروست دەکەن و دەیخەنەوە دەسەڵات. نزیکه‌ی (363) ساڵ دواتر ساڵی 1917 کاتێک ئینگلیزەکان دەگەن به‌غداد هەمان دەستەی بچووکی بۆرجوازی سوننە لە بەغداد لە دەسەڵاتدا دەهێڵنەوە، واتە لە نێوان ساڵانی (1638 تا 2003) له‌ داگیرکردنی عوسمانیيه‌وه‌ تا داگیرکردنی ئینگلیز و تا داگیرکردنی ئەمەریکا، یەک گرووپی بچووک حوکمی هەموو عێراقی کردووە. لەناو ئەم گرووپه‌شدا ده‌سته‌یه‌کی بورجوازی سوننە حوکمی هەموو عێراقی کردووە.  واتە بەدرێژای ئەم زەمەنە سیاسيیە گرووپی شیعە پەراوێزخراوە و لەلایەن عەسمانیيەکان و ئینگلیزەکانه‌وه‌ دورخراوەتەوە.

بەڵام کاتێک ئەمەریکا ئەگاتە بەغداد ئەم مێژووە کۆتای پێدێت و شیعەکان ده‌خاته‌ سەر دەسەڵات، لەبری ئەوەی دەوڵەتێکی نەتەوەيى دروست بکەن لە عێراقدا، له‌بری ئه‌وه‌ی نەتەوەیەک بۆ عێراق دروست بکەن، نه‌ته‌وه‌یه‌ک  کە کوردێک و عەرەبێک و سوننەیەک و شیعەیەک و مەسیحيیەک و یەزیديیەک و تورکمانێک، هتد. وه‌ك یه‌ک ئینتیمایان بۆی هەبێت، چونکە نەتەوە هێزێکی سیاسیيە و لە دەرەوەی سیاسەتدا نەتەوە بوونی نیە. ئیتنی له‌ نه‌ته‌وه‌ جیاوازه‌، ئەتوانین وەک ئیتنیک کورد بین، بەڵام نەتەوە پێویستی بە بیناکردنێکی سیاسی هەیە، ئەگەر لەم بیناکردنە سیاسیيەدا سەرکەوتوو نەبووین، ئیتر نەتەوەمان نابێت. ئێمە هه‌تا ئەم  چرکەساتە وەک کورد نەتەوە نین، چونکە نەمان توانیوە دەوڵەتێکمان هەبێت بۆئەوەی نەتەوەیەکی بۆ دروست بکەین، یاخود نەتەوەیەکی سیاسی دروست بکەین لە سەرەتاوە بۆئەوەی دەوڵەتێکی بۆ دروست بکەین. هه‌تا ئەم چرکەساتە لەناو بیناکردنی هه‌م دەوڵەت و هەم نەتەوەداین.

 لە  2003دا کە شیعە دەگاتە دەسەڵات، له‌بری ئەوەی کە دەوڵەتێکی سیاسی بۆ نه‌ته‌وه‌یه‌کی سیاسی دروست بکات، سەرلەنوێ گرووپێکی ئاینی فەرز دەکاتەوە بەسەر ئەم دەوڵەتەدا،  ئەم گرووپە ئاینیيەش بەهەمان ئەو میکانیزمە ده‌ستده‌کات به‌ ئیشکردن کە لە ساڵی 1632 وه‌وه‌ سوننەکان ئیشیان پێکردووە. بەمانای ئەوەی نەک هەر سووننەکان دوور دەخاتەوە لە دەسەڵات، بەڵکو قەسابخانەشیان بۆ دروست دەکات، بەڵکو جینۆسایدیشیان دەکات، تەنانەت ئەو ئەکتەرە سوننییانەی دەیانەوێت تێکەڵی سستمی سیاسی بن لەعێراقدا، وەک تاریق هاشمی، دێت و ڕاویان دەنێت وڵات بە وڵات و پایتەخت بە پایتەخت سۆراخیان ده‌کات، چونکە لە یادەوەری دەستەجەمعی شیعەدا هەموو سوننەیەک سەدامێکە کە ئەبێ لەکۆتایيدا ملی به‌ په‌تا بکرێت.

 

پ/ کەواتە دەتوانین بڵێين ململانێی مەزهەبی قوڵترە لە ململانێی سیاسی لە ئێستای عێراقدا؟

و/ ئەگەر وەک ڕەگ و ڕیشە مێژوویەکە بۆی بڕوێن، بێگومان ڕەگ و ڕیشە ئاینیيەکەی کۆنترە و قوڵترە، بەڵام لەم چرکەساتەی عێراقدا، بە هیچ شێوەیەک ناتوانین ململانێ ئاینیيەکان لە ململانێ سیاسیەکان جیابکەینەوە، ناتوانین تەفسیری کێڵگەی سیاسی بکەین لە عێراقدا بەبێ گەڕانەوە بۆ کێڵگەی ئايینيی، ناتوانین تەفسیری کێڵگەی ئايین بکەین بەبێ گەڕانەوە بۆ سیاسەت.

پ/ ئەگەر بپرسین کوردستان لە ئێستادا چ جۆره‌ ململانێیەکى تێیدایە، ململانێی مەزهەبی یاخود سیاسی یاخود ئایدۆلۆژی(ئیسلامی و عه‌لمانی)؟

 

و/ بەشێک لە توێژەرە فەڕەنسيیەکان کاتێک دێن کێڵگەی سیاسی کوردی دەخوێننەوە، واته‌ پێیانوایه تا ئەم چرکەساتە بناغەکانی کۆمەڵگەی کوردی بناغەی ترادیشناڵ و خێڵگەرایين،  من ئەمە بە هەڵە دەزانم ئەمە ئەگەر ڕاست بێت بۆ چەند بەشێک لە کوردستانی تورکیا یان ئێران یان تاڕادەیەکش سوریا، زۆر کەمتر ڕاستە بۆ کوردستانی عێراق، چونکە لە کوردستانی باشووردا ئێمە کێڵگەیەکی سیاسیمان هەیە، لەم کێڵگە سیاسيیەدا ئەوەی دەسەڵاتی هەیە خێڵ و سەرۆک عەشیرەت نیە، ستراکتۆرە خێڵگەرا و ترادیشناڵەکان نین. بەڵکو ئەوەی دەسەڵاتی هەیە حیزبە، حیزبیش بە مانا سیاسيیەکەی، بۆ نمونە ئەمیری کۆمەڵی ئیسلامیمان هەیە کە خۆی خەڵکی ڕانیە و قەڵادزێ و ئەو دەڤەرەیە، بەڵام دەبینین بەشێکی زۆری ئەندام مەکتەب سیاسیەکانی خەڵکی ناوچەی سلێمانيی و دەوروبەرین، خەڵکی هەولێر و شوێنەکانی ترن و هەریەکەیان لە خێڵ و عەشیرەت و خێزانێکەوە هاتوون، ئەمە بۆ یەکێتيی و پارتی و حیزبەکانی تریش ڕاستن.

 ڕاستە لە سەره‌وه‌ی پارتی خێزانێک هەیە کە پارتی به‌ڕێوه‌ده‌بات، بەڵام کۆی ستراکتۆری پارتی وەک حیزب لە چەندین ئەکتەر پێکهاتووە کە سەر بە چەندین گرووپی کۆمەڵایەتی جیاوازن، ئەوانەی دەسەڵاتیان هەیە لەنێو یەکێتيی و پارتيی و کۆمەڵ و گۆڕان و یەکگرتوو ئەکتەرە خێڵەکيی و ترادیشناڵەکان نین،  بەڵکو ئەکتەرێکن بەناوی حیزب. بۆیە لە کوردستاندا تائێستا ململانێیەکمان نیە بەناوی ململانێی مەزهەبی، بەمانای ئەوەی ململانێیەک نیە بەناوی ململانێی شیعە و سوننە، چونکە کوردستان تاڕادەیەکی زۆر هاوئاهەنگە، لە ڕووی مەزهەبیەوە زۆرینەی هەرە زۆری کورد سوننی شافیعین، ئەمە وایکردووە ئێمە کێشەی مەزهەبیمان نەبێت. 

بەڵام ئایا کێشەی ئیسلاميی و عەلمانیمان هەیە؟ من پێم وایە چەند کێڵگەی سیاسی لە کوردستان خۆی جێگیر بکات و سەقامگیر بێت و بنەما و پرەنسیپەکانی ڕوون بێت، ئەوەندەش ئاسۆکانی ململانێی نێوان ئیسلامیزاسیۆن و لایسیزاسیۆن ڕوونتردەبێتەوە، واتە لەکۆتايیدا ململانێکە لە نێوان یەکێتيی و پارتی لەلایەک و گۆڕان و کۆمەڵ لەلایەکدای نابینم، ئەمە دۆخێکی کاتیيە و تێدەپەڕێت، بەڵام ململانێی سەرەکيی و گەورە لە نێوان ئەم دوو پڕۆژەیەدایە، پڕۆژەی ئیسلامیزاسیونی کۆمەڵگە و دەوڵەت لەلایەک و پڕۆژەی لایسیزاسیونی کۆمەڵگە و دەوڵەت لەلایەکی تره‌وه‌، بەڵام گریمانە هەیە کە لەکۆتایيدا کۆمەڵ و یەکگرتوو و بزووتنەوە بە جۆرێک لە جۆرەکانی لایسیزاسیونی کۆمەڵگە و دەوڵەت ڕازی بن، چونکە لە بەرژەوەندی فاکتە ئاینیيەکاندایە.

پ/ لەم بۆچونەی بەڕێزتەوە دەبینن لە هەناوی هەندێ حیزبی ئیسلامی کەسانی تر دێنە دەرەوە و دەستە و گرووپی نوێ دروست دەبن و بەجۆرێک لە جۆرەکان حیزب ڕادەگەیەنن یاخود پڕۆژەیەک لە جۆری ئەدای نوێ پێشکەش دەکەن لە شێوەی گرووپێکی سەربەخۆدا ڕای ئێوە چیە بۆ ئەمە؟ ئایا جارێکی تر ئەمانە لە جۆری ململانێیەکی نوێدا خۆیان نابیننەوە دەرکەوتەی ئەم ململانێ نوێیانە تا چەند لە بەرژەوەندی کورددایە؟

و/ ئەوەی کە هەیە لە ئێستادا کۆمەڵێک ئەکتەر لە قوڵاییەکانی ئیسلامی سیاسیدا هاتونەتە دەرەوە، چونکە ئەم ئەکتەرانە کۆمەڵێ ئەکتەری پەراوێز خراو نین، بەڵکو کۆمەڵێک ئەکتەرن که‌ بەشێک بوون لە دامەزرێنەرانی تەوژمی ئیسلامیزم لە کوردستاندا و ئەزموونی زیاتر لە 25 ساڵیان هەیە لەگەڵ ئیسلامی سیاسيی و ئیسلامیزم لە کوردستاندا. ئێستا بەشێک لەم ئەکتەرانە هاتوونەتە دەرەوە و مەسافەیەکیان لە نێوان خۆیان و ئەم سێ حیزبە ئیسلامیيەدا وەرگرتووە  بۆئەوەی بە جیهانبینی و پڕۆژەیەکی ترەوە لەگەڵ کۆمەڵگە و دەوڵەتدا مامەڵە بکەن. ئەمە داتایەکە ڕێک بەرەو ئەو گریمانەیەمان ئەبات که‌ پێشتر باسم کرد. نەک تەنیا ئه‌وانه‌ی کە هاتوونەتە دەرەوە، بەڵکو سێ حیزبە ئیسلامیەكه‌ش به‌ ئاڕاسته‌ی هه‌مان ئه‌و گریمانه‌یه‌دا ده‌ڕۆن. واته‌ قبوڵکردنی جۆرێکی تایبه‌ت له‌ سێیولاریزاسیۆنی کۆمه‌ڵگه‌ و سه‌رله‌نوێ داڕشتنه‌وه‌ی په‌یوه‌نديیان به‌ ده‌وڵه‌ت و کۆمه‌ڵگا و ئايینه‌وه‌. هه‌موو لایه‌ک مه‌ودایان له‌گه‌ڵ ڕابردوودا  وەرگرتووە و تێگەیشتون لەوەی کە بەم جیهانبینیەوە بۆ دەوڵەت و کۆمەڵگا، بزووتنەوەکانی ئیسلامیزم لە کوردوستاندا، دوای پەنجا ساڵی تریش لەو %17 تێناپەڕن کە لە ساڵی 1992 تا 2017 تێیدا چەقیون. ‌

ئێمە کۆمەڵگایەکمان هەیە كە لە %83ى دەنگدەره‌کان مسوڵمانى سوننی شافعین، متمانه‌ به‌ حیزبه‌ ئیسلامیيه‌کان ناکه‌ن و ده‌نگیان تائێستا پێناده‌ن، ئه‌مه‌ خۆی له‌ خۆیدا گرفته‌، چۆن ده‌بێت مسوڵمان و سوننی و شافیعی ده‌نگ به‌ ئیسلامیيه‌ک نه‌دات، به‌ڵام ده‌نگ به‌ عه‌لمانیيه‌ک بدات؟ ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێت کۆی ئه‌کته‌ره‌ ئیسلامیيه‌کان بخاته‌ دۆخی بیرکردنه‌وه‌وه‌ و ئیتر ئه‌وه‌ به‌س نیه‌ بوترێت، که‌ ئه‌و هه‌شتا و سێ له‌ سه‌ده‌ له‌ ئیسلام تێنه‌گه‌یشتوون! ئه‌مه‌ ته‌فسیرێکی زانستی نیه‌ بۆ ئه‌و دیارده‌یه‌. %83ى متمانە ناکەن بەم سێ حیزبە کە نوێنەرایەتی خەونەکانیان و نوێنەرایەتی بەرژەوەندیيەکانیان بکەن لەکاتێکدا هەرسێ حیزبەکە بۆ ئەوە دروستبوون نوێنەرایەتی خەون و بەرژەوەنديی و ئارەزوو خەیاڵدانی مسوڵمانە سوننیە شافعیيەکان بکەن،  خۆ بۆ ئەوە دروست نەبوون نوێنەرایەتی خەونی مسوڵمانەکانی میسر یا مەغریبی عەرەبی بکه‌ن. لێره‌وه‌ پرسیاری ئەم ئەکتەرانە ده‌بێت ببێت به‌وه‌ی که‌چی وادەکات مسوڵمانانی سوننی لە 1992وه‌ تائێستا دەنگ به‌ ئه‌وان نه‌دات؟

پ/ لە ئێستادا باس و خواسی ڕیفراندۆم پرسێکی گەرمە لە کوردستاندا، لە گریمانەی نەبوونی ڕیفراندۆم ئایا ململانێکان تا چەند قوڵ دەبنەوە.؟ تا چەند ململانێکان بەهێزتر دەبن؟

و/ دوو ڕووداوی گەورە بەڕێوەیە لە کوردستانی کورته‌ مەودادا: ڕووداوی یەکەم ڕیفرادۆمەکە لە 25ى سێپته‌مه‌به‌ردا ده‌کرێت، ڕووداوی دووەمیان هەڵبژاردنە که‌ له‌ 1ی نۆڤه‌مبه‌ردا بڕیاره‌ بکرێت. ئەگەر ڕیفراندۆم دوابخرێ و هەڵبژاردن بکرێت، پێموایە هاوکێشەکان لە کوردستاندا بەتەواوی دەگۆڕێت جارێکی تر کۆمەڵێک میکانیزم ئامادەیە هەم لەلایەنی پارتی دیموکراتی کوردستان هەم لەلایەن  یەکێتی نیشتیمانی کوردستانەوە بۆئەوەی ئەوەی کە لە 2013 ڕوویدا وەک دەرەنجامی هەڵبژاردن جارێکی تر له‌ کوردستاندا ڕوونه‌داته‌وه‌. ئەو میکانیزمانە لە پراکتیزەکردنیاندا واده‌کات کە جارێکی تر گۆڕان و کۆمەڵ و بزتنەوەو یەکگرتوو و هەموو حیزبە بچوکەکان بڕۆنەوە ناو  پەراوێزێکی زۆر بچووکەوە. پارتی دیموکراتی کوردستان و یەکێتی نیشتیمانی کوردستان زۆرینەی کورسيیەکان بۆخویان مسۆگەر ده‌که‌ن و چیرۆکی حکومه‌تی بنکه‌ فراوان کۆتایی پێدێت و دنیای "بی پارتی"ده‌ستپێده‌کاته‌وه‌.

پ/ هەموو ئەمانەی باستکرد لەم گریمانەیەدا گەڕانەوەی کوردە بۆ دواوە بە جۆرێک شتەکان بەرەو تەسکبوونەوە ئەچن، ئەگەر لە ئاستی حیزبە باڵاکان بێینە دەرەوە بێنە ناو ململانێی بچووکی خەڵک و خه‌ڵك و خەڵک و دەسەڵات لەبەرئەنجامی ئەم نادادیە، ئایا هاوار و ناڕەزایی خەڵک چی لێدێت.

و/ دەرەنجامی ئەوەی پارتيی و یەکێتی ده‌بنه‌وه‌ به‌ خاوه‌نی سەرۆکایەتيی و پەرلەمان و حوکمەت، ئەو کاتە وردەوردە لەناو کۆمەڵگەدا جیاوازيیە کۆمەڵایەتیيەکان سەرلەنوێ فراوان دەبن ئەو مەودایەی کە سەری سەرەوەی کۆمەڵگا لە خواری خوارەوەی کۆمەڵگا جیادەکاتەوە، ئێستا چەند فراوانە ئەوه‌ندەی تر فراوان دەبێت و ڕۆیشتن بەرەو جۆرێکی تایبه‌ت له‌ ئۆتۆریتاریزم لەلایەن دەسەڵاتی کورديیەوە چڕدەبێتەوە. چەند پەراوێزێکی دیموکراسی بچووک بەجێدەهێڵرێت بۆ هاوارکردن و دەنگەدەنگ، بەڵام ئەمە وەک ئیسفنج وایە ناڕەزاییەکان هەڵەمژێت. لە هەموو حاڵەتێکدا ئەگەر بێت و گۆڕان و کۆمەڵ و یەکگرتوو زۆر بە وریایی لەگەڵ ئەم قۆناغەی ئێستادا مامەڵە نەکەن و خۆیان بده‌نه‌ ده‌ست کۆمه‌ڵێک وه‌هه‌م و له‌ژێر کارایی سۆز و هه‌سته‌کانیاندا بڕیار بده‌ن، به‌دڵنیایيه‌وه‌ دەرەنجامەکانی زۆر سلبی تر دەبێت لەسەر داهاتووی کۆمەڵگای کوردی. کۆمەڵگای کوردی چه‌ند ده‌سکه‌وتێکی به‌ده‌ستهێناوه‌ که‌ زۆر گرنگن، به‌ڵام گه‌ر به ‌وریاییه‌وه‌ مامه‌ڵه‌ نه‌کرێت، ده‌کرێت لە هەموو چرکەیەکدا لە دەستیان بدات. من به‌م ڕسته‌یه‌ چاوپێکه‌وتنه‌که‌ کۆتایی پێدێنم. ئێمە 27 ساڵە نەبەشێکین لە دەوڵەتێک، نە خۆشمان بۆ خۆمان دەوڵەتێکین. 27 ساڵە  وەک کائینی سیاسی ئێمە هیچ نین، نە ئەوەیە کە بەشێک بین لە دەوڵەتێک کە دانی پیدانرابێت نە ئەوەیە کە لە دەوڵەتێکیش جیابووبێتینەوە و خۆمان دەوڵەتێک بین، حکومەتی هەرێمی کوردوستان بەمەی کە ئێستا هەیەتی گەیشتۆتە بنبەست. ئیتر حکومەتی هەرێمی کوردستان ئەوەی توانیویه‌تی به‌ چاک و خراپ کردویەتی، لێره‌ به‌دواوه‌، لەناو کۆڵانێکی داخراودایه‌، بۆ هەرکوێ ئەڕوات سەری ئەکێشێ بەدیوارێکدا، لە ڕووی سیاسيیەوە سستم شکستی هێناوە، لە ڕووی کۆمەڵایەتیيەوە سستم شکستی هێناوە، لە ڕووی سەربازيیەوە بێ سوپایه‌کی یه‌کگرتووین! حکومه‌تی هه‌رێم ده‌بێت ببێت به‌ شتێکی دی، گه‌رنا توانای مانه‌وه‌ی نه‌ماوه‌.

پ/ باشە بە بۆچونى بەڕێزت وەک خودی خۆت دەنگدان بە ڕیفراندۆم بیناکردنەوەی هەموو ئەمانەیە؟

و/ من ئەڵێم یا حکومەتی هەرێم ئیدی تەواو کۆتايی پێهاتووە، ناتوانێت لەمە زیاتر هەناسە بدات یان دەبێت تابوتەکەی بەرینەوە بۆ بەغداد بۆئەوەی کوردستان ببێتەوە بە به‌شێک لە عێراق، لەو عێراقەی کە ئێستا شیعە ئەیبات بەڕێوە،  یان دەبێت لێرە ئەم کائینه‌ ببێت بەشتێکی ترو دەبێت ته‌حه‌ول بکات بۆ شتێکی تر، لای من ئه‌و شته ‌هیچ نیيه‌ ده‌وڵه‌ت نه‌بێت.

پ/ کەواتە لەپێناوی گۆڕانکاری بەڵێ باشترە بەڕای بەڕێزت؟

و/ یان چوونه‌وه‌ بۆ به‌غداد و تێکه‌ڵبوونه‌وه‌ به‌ ده‌وڵه‌تی عێراقی یان ڕاگه‌یاندنی ده‌وڵه‌ت، چاره‌سه‌رێکی دیمان له‌به‌رده‌ستدا نیه‌.

----___

------- د.عادل باخەوان

_ سۆسیۆلۆگ و توێژەرە لە قوتابخانەی خوێندنی باڵای زانستە کۆمەڵایەتیيەکان، پاریس

_ مامۆستایە لە زانکۆی ئیڤری لە بەشی سوسیۆلۆژی.

_ بڕوانانەی دکتۆرای لە بواری سوسیۆلۆژیادا لە قوتابخانەی خوێندنی باڵای زانستە کۆمەڵایەتیيەکان له‌ پاریس‌ بەدەستهێناوە(EHESS).

_ توێژەرە لە سەنتەری ڕاڤەکردن و موداخەلەی سۆسیۆلۆژی (KADIS) 

_ سەرۆکی گرووپی توێژینەوەی تایبەت بە(سەربەخۆگەرایی، جوداگەرایی و بنیادنانی دەوڵەت)ە.

_ به‌ڕێوبه‌ری گشتی سه‌نته‌ری کوردستان بۆ سۆسیۆلۆژیا، زانکۆی سۆران.