ڕانانێك بۆ په‌رتووكی (ئادابی ڕاجیایی له‌ ئیسلامدا)

03/11/2018 08:44:30

(أدب الاختلاف فی الإسلام)، ناونیشانی په‌رتووكێكی دكتۆر ته‌ها جابر ئه‌لعه‌لوانییه‌. یه‌كێكه‌ له‌ كتێبه‌ هزرییه‌كان كه‌ له‌لایه‌ن په‌یمانگای جیهانی فكری ئیسلامی چاپ و بڵاوكراوه‌ته‌وه‌. ئه‌م په‌رتووكه‌ جگه‌ له‌ پێشه‌كی و پاشه‌كی له‌ شه‌ش به‌ش پێكهاتووه‌ و قه‌باره‌كه‌ی 179 لاپه‌ڕه‌یه‌، تائێستا چه‌ند جارێك له‌ چاپدراوه‌ته‌وه‌ و بۆ چه‌ند زمانێكیش وه‌رگێردراوه‌. له‌م ژماره‌یه‌یی گۆڤاری خاڵ ڕانانێكی پوختی بۆ ده‌كه‌ین. بابه‌ته‌كه‌مان بۆ چه‌ند ته‌وه‌رێك دابه‌ش ده‌كه‌ین، سه‌ره‌تا پوخته‌یه‌ك سه‌باره‌ت به‌ پێشه‌كی په‌رتووكه‌كه‌ و دواتر ده‌چینه‌ سه‌ر ته‌وه‌ره‌ سه‌ره‌كیه‌كانی.
له‌ پێشه‌كیدا نووسه‌ر جه‌خت له‌سه‌ر چه‌ند ڕاستییه‌ك ده‌كاته‌وه‌، ئاماژه‌ بۆ ئه‌وه‌ ده‌كات كه‌ ئوممه‌ت تووشی ده‌یان ده‌ردی جۆراوجۆری دینداريی و دونیاداری بۆته‌وه‌ كه‌چی خۆشبه‌ختانه‌ هه‌ر گوزه‌ر ده‌كات. تاكه‌ پارێزه‌ری ئه‌م ئوممه‌ته‌ش له‌ تیاچوون سه‌ره‌رایی ئه‌م هه‌موو ده‌ردوكێشه‌یه‌ ته‌نیا هه‌بوون و ده‌ستگرتنه‌ به‌ قورئان و فه‌رمووده‌. 
ئاشكرایه‌، یه‌كێك له‌ كوشنده‌ترین ده‌رده‌كانیش بریتیيه‌ له‌ ڕاجیایی و جیاوازی (الاختلاف والمخالفه‌)، كه‌ تووشی گشت شوێن و سه‌رجه‌م كۆمه‌ڵگه‌كان هاتووه‌، هه‌روه‌ك سه‌رجه‌م لایه‌نه‌كانی هزر، بیروباوه‌ڕ، تێڕوانین، بۆچوون، سه‌لیقه‌، ئاكار، ڕه‌فتار، ڕه‌وشت، شێوازه‌كانی ژیان، ڕێگاكانی مامه‌ڵه‌كردن، شێوه‌كانی گوفتار، هیوا و ئامانجه‌ دوور و نزیكه‌كانیشی تووشی گێژاوی ڕق و كینه‌ كردوون. كه‌سێك به‌ قوڵی سه‌یری ئه‌م ده‌رده‌ كوشندانه‌ بكات، ڕه‌نگه‌ وا تێبگات كه‌ گشت فه‌رمان و ڕێگرییه‌ ئاینییه‌كان له‌ ئیسلامدا جه‌خت له‌سه‌ر به‌ربه‌ره‌كانی و ته‌ڵه‌كه‌ و پیلانگێری بكه‌نه‌وه‌. له‌كاتێك په‌یامی ناوازه‌ی قورئان و فه‌رمووده‌ ڕێك پێچه‌وانه‌ی ئه‌مه‌یه‌. 
بنه‌ماكانی ئیسلام دوای باوه‌ڕ له‌ هه‌موو شت زیاتر جه‌ختیان له‌سه‌ر ڕێز و، ته‌بایی و، برایه‌تی و یه‌كریزی كردۆته‌وه‌. چونكه‌ وشه‌ی ته‌وحید له‌ هه‌موو وشه‌كانی تر له‌ ده‌قه‌ پیرۆزه‌كان و ئه‌ده‌بیاتی ئیسلامی جه‌ختی له‌سه‌ر كراوه‌ته‌وه‌، هه‌روه‌ها كۆلكه‌ی هاوبه‌شی نێوان ده‌سته‌ و تاقم و گه‌لانی نێو ئوممه‌تی ئیسلامی چه‌ند خاڵێكه‌، له‌مانه‌: خاوه‌نی یه‌ك باوه‌ر، یه‌ك خودا، یه‌ك په‌یامهێن، یه‌ك ڕووگه‌، بۆیه‌ پێویسته‌ خاوه‌ن یه‌ك قسه‌ و یه‌ك هه‌ڵوێستیش بین. 
ئه‌م په‌رتووكه‌ هه‌وڵێكه‌ بۆ هێنانه‌ پێشه‌وه‌ی ڕه‌هه‌ندی ئیمانی بۆ ناو ئه‌و پرس و بابه‌تانه‌ی ڕاجیایی له‌سه‌ره‌، له‌پێناو ڕێكخستنی په‌یوه‌ندییه‌كانمان به‌شێوه‌یه‌كی شه‌رعیيانه‌ له‌ هه‌موو بواره‌كاندا، چونكه‌ گومان له‌وه‌دانییه‌، كه‌ له‌ ئێستادا، وه‌ك جیهانی ئیسلامی، مه‌عریفه‌مان ده‌ستخستووه‌ كه‌چی ڕه‌وشته‌كه‌یمان ونكردووه‌، ئامرازه‌كانمان هه‌ن به‌ڵام ئامانج و مه‌به‌ستمان ونكردوون. هونه‌ری ململانێ و به‌ڵگه‌سازی و جیاوازی به‌چاكی ده‌زانین، به‌ڵام ئاداب و ڕه‌وشته‌كانیانمان ونكردوون؛ بۆیه‌ تووشی خۆخۆری ناوه‌خۆ و به‌ربه‌ره‌كانێ و ملشكاندن بوینه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌نجامه‌كه‌ی ژیانێكی پڕ له‌ نه‌هامه‌تی و فاشیلانه‌يه‌. قورئان له‌ ڕێگه‌ی گێڕانه‌وه‌ی چیرۆكی گه‌لانی ڕابڕدوو پێمان ده‌ڵێ دووبه‌ره‌كی له‌ناوبه‌ر و یه‌كڕیزی سه‌رخه‌ره‌. له‌كاتێك ڕاجیایی له‌ بۆچوون شتێكی سروشتییه‌ و په‌یوه‌ندیداره‌ به‌ جیاوازییه‌ كه‌سییه‌كان، ناكرێت په‌یوه‌ندیه‌كانمان ڕه‌نگرێژبكرێن به‌یه‌ك ڕه‌نگ و شێواز، به‌ڵكو به‌ جیاوازی و فره‌ڕه‌نگییه‌وه‌ جوانین. كاره‌سات ئه‌و كاته‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ئه‌م ڕاجیایی و جیاوازییه‌ ببێته‌ نه‌خۆشی و ژه‌هرێكی كوشنده‌ كه‌ خۆخۆريی و پارچه‌پارچه‌يی و پیلانلێكگێران و ملشكاندن به‌رهه‌م بێنێت. كار گه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی به‌شێك له‌ مسوڵمانان بتپه‌رست به‌ ڕاستتر بزانن له‌ مسوڵمانه‌كه‌ی به‌رامبه‌ری كه‌ ڕاجیایی له‌سه‌ر بۆچونێك یان بابه‌تێكی فه‌رعی فیقهی له‌گه‌ڵ هه‌یه‌، ئه‌مه‌ش جگه‌ له‌ كاره‌ساتێكی گه‌وره‌ هیچی تر نییه‌. 
یه‌كێك له‌ كوشنده‌ترین جۆره‌كانی ڕاجیایی بریتییه‌ له‌ "ڕاجیایی گه‌مژانه‌" (اختلاف الاهوج) ئه‌میش بریتییه‌ له‌ ڕاجیاییه‌ك كه‌ گشت پره‌نسیپ و بنه‌ما نه‌گۆڕه‌كانی ئیسلام له‌ بیری خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌باته‌وه‌ و ده‌یخاته‌ گێژاوی كوێره‌وه‌ريی، دیدڵێڵی، ونكردنی هاوسه‌نگی، ده‌ستبردن بۆ كافركردن، فاسقكردن و تۆمه‌تباركردنی به‌رامبه‌ر. هه‌ر ئه‌مه‌ش بوو به‌رهه‌می ڕابه‌رانی قوتابخانه‌ فیقهیيه‌كانی له‌سه‌ر ده‌ستی شوێنكه‌وته‌كانیانی به‌بادا، كاتێك كه‌ حيزبایه‌تی هزريی و ده‌مارگیری سیاسی له‌ ڕێگه‌ی ملبادانی ده‌قه‌ پیرۆزه‌كانی قورئان و فه‌رمووده‌ هاته‌كایه‌وه‌، به‌شێوه‌یه‌ك هه‌ر ده‌قێك له‌ گه‌ڵ ئاره‌زوو و بۆچوونی ئه‌وان نه‌هاتایه‌ته‌وه‌ به‌ر ته‌ئویلكردن و تۆمه‌تی هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ (نسخ) ده‌كه‌وتن، سه‌ره‌نجام كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی په‌نده‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی سه‌رده‌می نه‌فامی به‌ كرداری زیندوكرایه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت: (درۆزنه‌كه‌ی ڕه‌بیعه‌ له‌ ڕاستگۆكه‌ی مضر چاكتره‌ = كذاب ربيعة أفضل من صادق مضر). 
شیاوی ئاماژه‌پێكردنه‌، پێشینه‌ چاكه‌كانمان ڕاجیاییان به‌كرده‌یی له‌نێودا هه‌بوو، به‌ڵام نه‌بۆته‌ هۆكاری لێكترازان و دووبه‌ره‌كی، ئه‌وان جیاوازبوون به‌ڵام یه‌كگرتوو بوون. جیهانی ئیسلامی تا له‌ژێر هه‌ژموونی قورئان و فه‌رمووده‌دا بوو یه‌ك جه‌سته‌ بوو، كه‌چی ئێستا له‌ حه‌فتا بۆ هه‌شتا وڵات و وڵاتۆچكه‌ زیاتره‌، ئه‌گه‌رچی هه‌مووان بانگه‌واز بۆ یه‌كبوون ده‌كه‌ن، به‌ڵام كارگه‌یشتۆته‌ ئه‌وه‌ی یه‌ك وڵات به‌سه‌ر چه‌ند كیان دابه‌ش بووه‌. 
هیچ كێشه‌ و دیارده‌یه‌ك به‌بێ هۆكار بوونی نییه‌، هه‌میشه‌ قه‌یران به‌رهه‌مهێنه‌ری ته‌نگ و چه‌ڵه‌مه‌ و چه‌رمه‌سه‌رییه‌، كێشه‌ی یه‌كتر قبوڵنه‌كردن و داننه‌نان به‌ ڕاجیایی به‌رهه‌می قه‌یرانی هزره‌. قه‌یرانی سه‌ره‌كی مسوڵمانان قه‌یرانی هزره‌، كێشه‌مان له‌ ته‌نگه‌وه‌هاتنی ئینتمایه‌، تا قورئان و فه‌رمووده‌ ڕابه‌رایه‌تی هزری ئوممه‌تیان ده‌كرد، یه‌كبوون و یه‌كریزی باڵی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا كێشابوو، له‌كاتێكدا پێداویستییه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ژیانیش به‌كه‌می نه‌بێت به‌رده‌ست نه‌بوون، هێشتا ئه‌م یه‌كبوونه‌ ڕێگه‌ی به‌ دابه‌شبوون نه‌ده‌دا و قه‌ره‌بووی كه‌می پێداویستییه‌كانی ده‌كرده‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌مڕۆ مسوڵمانان له‌ كاڵایان كه‌م نییه‌ و له‌ كوله‌مه‌رگی ناژين، به‌ڵكو به‌رهه‌م و مادده‌ی خاویشیان زۆره‌، كه‌چی له‌پێشی پێشه‌وه‌ی گه‌له‌ به‌كاربه‌ره‌كانن له‌ سه‌ر ئاستی هه‌ردوو به‌شی هزر و ئامرازه‌كانی ژیان. سه‌ره‌نجام پرۆژه‌ی گه‌وره‌یان لێونبووه‌ و ژێرخانی هزریان تووشی داڕمان و كێشه‌ هاتووه‌. هیچ ده‌رچه‌یه‌كیش بۆ چاره‌سه‌ری ئه‌م كێشه‌یه‌ نیه‌ جگه‌ له‌ چاره‌سه‌ركردنی ڕیشه‌كانی كێشه‌ی هزريی و چاكسازی له‌ میتۆده‌كانی بیركردنه‌وه‌، هه‌رده‌بێت دوباره‌ داڕشتنه‌وه‌ بۆ بونیادی عه‌قڵ بكرێت و دوباره‌ پلیكانه‌ی گرنگ و گرنگتر دابرێژرێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی گه‌ڕانه‌وه‌ و ده‌ستگرتن به‌ قورئان و فه‌رمووده‌ به‌دیدێت. 
هه‌روه‌ها به‌ دانانی چوارچێوه‌ و ڕێسا بۆ دانبه‌خۆداگرتن و ده‌سته‌به‌ری ڕێره‌وی هزر و به‌یه‌كبه‌ستنه‌وه‌ی زانست و ڕه‌وشت، مه‌عریفه‌ و ئادابه‌كانی به‌یه‌كتره‌وه‌. هه‌روه‌ها په‌ره‌دان به‌و توێژینه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وانه‌ی جه‌خت له‌سه‌ر یه‌كبوونی ئوممه‌ت ده‌كه‌نه‌وه‌ و ده‌ست ده‌به‌ن بۆ زه‌قكردنی كۆلكه‌ هاوبه‌شكان، ئامانجه‌ باڵاكان، یه‌كخستنی به‌ره‌كان، ده‌ستنیشانكردن و داگیرساندنی مه‌شخه‌ڵه‌كانی ڕێگه‌ و ڕێكخستنی هه‌نگاوه‌كان.
دواتر ناوه‌ڕۆكی په‌رتووكه‌كه‌ بۆ شه‌ش ته‌وه‌ری سه‌ره‌كی دابه‌ش ده‌كات، پوخته‌كه‌یان به‌م شێوه‌یه‌ی خواره‌وه‌یه‌.

ته‌وه‌ری یه‌كه‌م: ڕونكردنه‌وه‌ی هه‌قیقه‌تی ڕاجیایی و بابه‌ته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كان:
له‌م ته‌وه‌ره‌دا سه‌ره‌تا له‌سه‌ر پێناسه‌ و ڕوونكردنه‌وه‌ی ناوه‌ڕۆكی چه‌ند چه‌مكێكی سه‌ره‌كی ده‌وه‌ستێت، وه‌ك: ڕاجیایی، جیاوازيی و زانستی جیاوازیبوون. نووسه‌ر پێیوایه‌، ڕاجیایی (الاختلاف و المخالفه‌) بریتییه‌ له‌ گرتنه‌به‌ری ڕێگه‌یه‌كی جیاواز له‌ ئه‌وانی تر، له‌ گوفتار یان كردار. ناكۆكی (الخلاف) فراوانتره‌ له‌ دژیه‌كبوون (ضد)، چونكه‌ دژیه‌كه‌كان هه‌میشه‌ جیاوازن، له‌كاتێك هه‌موو ناكۆكیه‌ك دژیه‌كی نییه‌، بۆیه‌ ده‌گونجێت (الخلاف و الاختلاف) به‌ ناكۆكی و جیاوازی له‌ گوفتار، بۆچوون، شێواز، یان هه‌ڵوێست پێناسه‌ بكرێت. زانستی ناكۆكی (علم الخلاف) بریتییه‌ له‌و زانسته‌ی كه‌ له ‌ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌توانرێت به‌رهه‌می زانایه‌ك، له‌لایه‌ن شوێنكه‌وتووه‌كانییه‌وه‌، بپارێزرێت و بۆچوونی جیاوازی به‌رامبه‌ره‌كه‌ی بڕوخێنرێت، بێ گه‌ڕانه‌وه‌ و پشتبه‌ستن به‌ به‌ڵگه‌یه‌كی دیاریكراو، چونكه‌ ئه‌گه‌ر پشت به‌ به‌ڵگه‌ به‌سترا و به‌ڵگه‌ هێنانه‌وه‌ هاته‌ ئاراوه‌ ئه‌وه‌ بابه‌ته‌كه‌ ده‌چێته‌ چوارچێوه‌ی ئیجتهاد و بكه‌ره‌كه‌ی به‌ موجته‌هیدی ئوسوڵی هه‌ژمار ده‌كرێت، له‌كاتێك ئه‌وانه‌ی سه‌رقاڵی جیاوازیین كاریان به‌ ده‌ق و به‌ڵگه‌ فیقهییه‌كان نییه‌، بگره‌ ته‌نیا ده‌ست به‌ قسه‌ و بۆچوونی پێشه‌واكانیان ده‌گرن و به‌ڕاستی ده‌زانن بێ لێكۆڵینه‌وه‌ و به‌دواگه‌ڕان، چونكه‌ له‌ بنچینه‌دا ئه‌م جۆره‌ كه‌سانه‌ توانای ساغكردنه‌وه‌ و لێكۆڵینه‌وه‌یان نیه‌. 
دواتر باس له‌ جه‌ده‌ل و زانستی جه‌ده‌ل ده‌كات، هه‌روه‌ها له‌سه‌ر پێكهاته‌ی چه‌مكی (الشقاق) ده‌وه‌ستێت. كه‌ له‌ دیدی ئه‌ودا بریتییه‌ له‌ مكوڕبوونی هه‌ر لایه‌ك له‌سه‌ر سه‌پاندنی بۆچوونی خۆی، نه‌وه‌ك ده‌رخستنی هه‌ق و ڕاستی، ده‌ره‌نجام ناگه‌ن به‌ هیچ له‌یه‌ك تێگه‌یشتنێك. 
دواتر نووسه‌ر باس له‌ قبوڵكراو و قبوڵنه‌كراو ده‌كات له‌ بابه‌ته‌كانی جیاوازيی و ڕاجیایی. هه‌ندێ له‌ سووده‌كانی ڕاجیایی په‌سه‌ند ده‌خاته‌ ڕوو كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن: ده‌رخستنی سه‌رجه‌م ئاماژه‌ی ده‌قه‌كان، وه‌رزشی هزر و فراوانكردنی ئاسۆكانی بیركردنه‌وه‌، دۆزینه‌وه‌ی زیاد له‌ ڕێگه‌ چاره‌یه‌ك بۆ هه‌ر كێشه‌یه‌ك، ئه‌مانه‌ش به‌ هاوڕێیه‌تی نیازی پاك و له‌ سنور و ڕه‌وشت ده‌رنه‌چوون به‌رهه‌م دێت، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ جگه‌ له‌ ته‌فره‌قه‌ و خراپه‌كاری ڕاجیایی شتێكی تر به‌رهه‌م ناهێنێت. ئینجا له‌سه‌ر جۆره‌كانی ناكۆكی له‌ ڕوانگه‌ی پاڵنه‌ره‌كان ده‌وه‌ستێت و به‌سه‌ر سێ پاڵنه‌ری سه‌ره‌كی دابه‌شیان ده‌كات، كه‌ ئه‌مانه‌ن:
أ/ ناكۆكی هه‌ڵقوڵاو له‌ هه‌وه‌س و ئاره‌زوو كه‌ هه‌میشه‌ ناپه‌سه‌نده‌، چونكه‌ خۆپه‌رستی خاوه‌نه‌كه‌ی ده‌رده‌خات. له‌ چه‌ند ڕێگه‌یه‌وه‌ ده‌زانرێت كه‌ جیاوازی پاڵنه‌ری ئاره‌زووی له‌ پشته‌، له‌وانه‌: ڕێگا ده‌ره‌كیه‌كان و ناوه‌كیه‌كان، یه‌كه‌میان وه‌ك پێچه‌وانه‌بوونی بۆچوون له‌گه‌ڵ قورئان و فه‌رمووده‌ و عه‌قڵی دروست، دووه‌میان: له‌ ڕێگه‌ی ئاشكراكردنی دیوی شاراوه‌ی بۆچوونه‌كه‌، هۆكاری سه‌رهه‌ڵدانی و، كاریگه‌ری بارودۆخ له‌سه‌ر خاوه‌ن بۆچوون، زۆربه‌ی جاریش ناوه‌ڕۆكی بۆچوونه‌كه‌ ئاماژه‌ی جۆراوجۆری لێده‌خوێنرێته‌وه‌ كه‌ ئه‌شێت له‌ ڕێگه‌یه‌ پاڵنه‌ری ڕاسته‌قینه‌ی پشت بۆچونه‌كه‌ ده‌ستنیشان بكه‌ین، هه‌روه‌ها هه‌ركات ڕاڕایی و دوودڵيی و ناجێگیری به‌ ڕاجياوازه‌كه‌وه‌ دیاربوو، به‌ڵگه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵقوڵانی بۆچوونه‌كه‌ له‌ هه‌وه‌س و ئاره‌زووه‌وه‌.
ب/ ناكۆكی هه‌ڵقوڵاو له‌ هه‌ق و ڕاستی: بریتییه‌ له‌وه‌ی زانست و ژیريی و باوه‌ڕ پاڵپشتی بۆچوونه‌ جیاوازه‌كه‌ بكات، ناكۆكی باوه‌ڕداران له‌گه‌ڵ ئه‌هلی كوفر و دووڕوويی و ماركسیه‌ت ....هتد به ‌نموونه‌، كه‌ پێویسته‌ هه‌موو مسوڵمانێك په‌یڕه‌وی لێبكات. 
ج/ ناكۆكی له‌ نێوان ستایش و لۆمه‌كردن: بریتییه‌ له‌ ناكۆكی له‌سه‌ر شته‌ لاوه‌كیه‌كان كه‌ ڕاجیایی هه‌ڵده‌گرێت، وه‌ك جیاوازی له‌سه‌ر حوكمی ده‌ستنوێژ شكان به‌ خوێن و ڕشانه‌وه‌، وتنی ئامین به‌ ده‌نگ...هتد. ئه‌م جۆره‌ ناكۆكییه‌ شیاوی هه‌ڵخلیسكان و تێكهه‌ڵكردنی زانست به‌ گومان، ڕاجح به‌ مه‌رجوح، ڕه‌تكراوه‌ به‌ وه‌رگیراو..هتد، ئه‌مه‌ش ته‌نیا له‌ ڕێگه‌ی به‌كارهێنانی كۆمه‌ڵێك یاساوه‌ نه‌بێت یه‌كلانابێته‌وه‌ و به‌پێچه‌وانه‌وه‌ هه‌وڵدان به‌ یه‌كلاكردنه‌وه‌ی پرسه‌كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئه‌م یاسا و ڕێسایانه‌ ده‌كه‌وێته‌ خانه‌ی پاشاگه‌ردانی و ده‌چێته‌وه‌ سه‌ر خاڵی ئه‌لیف كه‌ له‌سه‌ره‌وه‌ باسكرا. له‌ بڕگه‌كانی ئه‌م ته‌وه‌ره‌دا، نووسه‌ر چه‌ند قسه‌یه‌كی زانایان له‌سه‌ر ڕاجیایی ده‌گوازێته‌وه‌ و شیكاریان ده‌كات.

ته‌وه‌ری دووه‌م: مێژووی ڕاجیایی و په‌ره‌سه‌ندنی:
نووسه‌ر له‌م ته‌وه‌ره‌دا تیشك ده‌خاته‌ سه‌ر مێژووی ڕاجیایی، له‌ ڕاجیایی هاوه‌ڵان له ‌سه‌رده‌می په‌یامهێنه‌وه‌(د.خ)- ده‌ستپێده‌كات، ئاماژه‌ به‌ چه‌ند نموونه‌یه‌ك ده‌كات، دواتر هۆكاره‌كه‌ی ده‌گێرێته‌وه‌ بۆ ئه‌نجامدانی ته‌ئویل، ته‌ئویلیش به‌سه‌ر سێ به‌ش دابه‌ش ده‌كات: ته‌ئویلی نزیك، ته‌ئویلی دوور، ته‌ئویلیی مسته‌بعه‌د. جۆری یه‌كه‌م به‌سانايی زانا پێی ده‌گا و دووه‌م له‌ ڕێگه‌ی قه‌رینه‌ و به‌ڵگه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێـت، به‌ڵام جۆری سێیه‌م به‌هیچ شێوه‌یه‌ك له‌ ده‌قه‌كه‌ ناوه‌شێته‌وه‌ كه‌ مانایه‌كی له‌م شێوه‌یه‌ به‌ده‌سته‌وه‌ بدات. دواتر له‌ سه‌ر ڕێساكانی ته‌ئویل ده‌وه‌ستێت و كه‌مێك باس له‌ موجته‌هیده‌كانی هاوه‌ڵان ده‌كات. هه‌روه‌ها هۆشداری په‌یامهێن له‌ جیاوازی و ڕاجیایی به‌ گرنگ هه‌ژمار ده‌كات و پێی وایه‌ به‌هێزترین و كاریگه‌رترین خاڵی مانه‌وه‌ی ئوممه‌ت له‌خۆگرتنی ڕاجیاییه‌ و به‌رگرتنه‌ له‌ سه‌ركێشانی بۆ ئاژاوه‌ و تێكدانی یه‌كریزی. دواتر باس له‌ ئادابه‌كانی ڕاجیایی ده‌كات له ‌چاخی په‌یامهێن، كه‌ له‌ چه‌ند شتێك خۆی ده‌بینییه‌وه‌، له‌وانه‌: تا كرابوایه‌ خۆیان له‌ ڕاجیایی ده‌پاراست، گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ سه‌ر ده‌قه‌كانی قورئان و فه‌رمووده‌، ته‌سلیمبوون به‌ حوكمی خودا و په‌یامهێن، ده‌ستنیشانكردنی حوكمی دروست له‌لایه‌ن خودی په‌یامهێن، خۆپارێزيی و دووركه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌وه‌س، خۆدورگرتن له‌ قسه‌ی توند و ناشرین، ده‌رنه‌چوون له‌ بابه‌ت و، ڕێزگرتنی به‌رامبه‌ر و، گه‌ڕان به‌دوای هه‌ق و ڕاستی. 
دواتر باس له‌ ڕاجیایی له‌ سه‌رده‌می هاوه‌ڵان ده‌كات، هه‌ر له‌ ڕاجیایی له‌ سه‌ر هه‌قیقه‌تی مردنی په‌یامهێن، شوێنی ناشتنه‌كه‌ی، ده‌ستنیشانكردنی جێنشین، شه‌ڕكردن له‌گه‌ڵ زه‌كات نه‌ده‌ران و هه‌ندێ بابه‌تی تری فیقهی. دواتر نموونه‌ به‌ ڕاجیایی نێوان هاوه‌ڵه‌ دیاره‌كان ده‌هێنێته‌وه‌، وه‌ك ڕاجیایی نێوان: عومه‌ر و عه‌لی، عومه‌ر و عه‌بدوڵڵای كوری مه‌سعود، ئیبن عه‌باس و زه‌یدی كوری سابت (ڕه‌زای خودا له‌ هه‌موویان بێت). دواتر باس له‌ سیماكانی ڕاجیایی ده‌كات له‌ سه‌رده‌می چوار جێنشینه‌كه‌، كه‌ گرنگترینیان ئه‌مانه‌ن: كه‌مكردنه‌وه‌ی ڕاجیایی تا بكرێت، داننان به‌ هه‌ڵه‌ و ملكه‌چ بوون بۆ هه‌ق دوای ڕوونبوونه‌وه‌ و سه‌لماندنی، پاراستنی برایه‌تی و ته‌بایی، خۆدورگرتن له‌ ڕاجیایی له‌ بابه‌ته‌كانی بیروباوه‌ڕ. دواتر له‌سه‌ر ڕاجیایی له‌ سه‌رده‌می تابعین و سیماكانی ده‌وستێت. 
ئینجا چه‌ند قسه‌یه‌ك ده‌كات له‌سه‌ر ڕاجیایی له‌ سه‌ره‌تای مێژووی ئیسلام و كاریگه‌رییه‌كانی ڕاجیایی سیاسی له‌سه‌ر جیاوازییه‌ بیروباوه‌ڕيی و فیقهیه‌كاندا. ئه‌و پێیوایه‌، جیاوازییه‌ سیاسییه‌كانی چاخی جێنشینه‌كان و، شه‌هیدكردنی پێشه‌وا عوسمان و، گواستنه‌وه‌ی ناوه‌ندی جێنشینی له‌ مه‌دینه‌ بۆ كوفه‌، دواتر بۆ شام و، ڕووداو و لێكه‌وته‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی ئه‌م بابه‌تانه‌وه‌، چه‌ند شتێكی تریان هێنایه‌ ناو ڕاجیایی كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی چه‌قی بابه‌ته‌كه‌ بوون، دواتر بارودۆخی سیاسیی و ئۆپۆزسیۆن بوون به‌تایبه‌ت له‌ به‌سره‌ و كوفه‌ی عێڕاق و دروستبوونی شیعه‌گه‌رێتی ژینگه‌یه‌كی به‌پیتی دروستكرد بۆ كارلێكردنی هزری سیاسی و ئاڵۆزبوون و هه‌نارده‌كردنی ئاڵۆزيی و دوبه‌ره‌كی بۆ شوێنه‌كانی تر. ده‌ره‌نجامه‌كه‌شی بریتی بوو له‌ ده‌ركه‌وتنی ده‌یان تاقمی وه‌ك جه‌همییه‌كان، موعته‌زیله‌، خه‌واریج...، هه‌ڵبه‌ستنی فه‌رمووده‌، هه‌ڵبه‌ستنی كۆمه‌ڵێك چیرۆك به‌ پاڵنه‌ری سیاسیی، بڵاوكردنه‌وه‌ی ڕق و كینه‌، دروستبوونی به‌ربه‌ره‌كانی له ‌نێوان عێراقیيه‌كان و حیجازییه‌كان و ده‌ركه‌وتنی ده‌یان بابه‌تی فیقهيی و دانانی كۆمه‌ڵێك كۆت و به‌ند و مه‌رج بۆ وه‌رگرتنی فه‌رمووده‌... دواتر ڕاجیایی له‌ زۆرێك له‌ بابه‌ته‌كان له ‌نێوان هه‌ر دوو قوتابخانه‌ی كوفی و به‌سریيه‌كان له‌لایه‌ك و عێراقيی و حیجازییه‌كان له‌لایه‌كی تر دروست بوو، ڕه‌خنه‌كاريی و ڕوبه‌ڕوبوونه‌وه‌ له‌ نێوان ڕابه‌ر و قوتابی و شوێنكه‌وته‌ی ئه‌م قوتابخانانه‌ ڕوویدا. سه‌ره‌ڕایی هه‌موو ئه‌مانه‌ هێشتا پابه‌ندبوون به‌ ئادابه‌كانی گفتوگۆ، برایه‌تی، ڕێزگرتن له‌ بۆچوونی به‌رامبه‌ر و قبوڵكردنی ڕایی جیاواز به‌ نه‌گۆڕی مایه‌وه‌. ئه‌وه‌ی مێژوونووسان ده‌یگێرنه‌وه‌ له‌ دڵڕه‌قی و تۆمه‌تباركردنی به‌رامبه‌ر، ته‌نیا له‌ نێوان تاقمه‌ عه‌قیده‌ییه‌كان بووه‌ و له‌سه‌ر بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ندیدار بووه‌ به‌ بیروباوه‌ڕ، بۆیه‌ سه‌ریكێشاوه‌ بۆ تۆمه‌تباركردنی به‌رامبه‌ر به‌ كوفر یان فیسق یان بیدعه‌چێتی.

ته‌وه‌ری سێییه‌م: جیاوازی میتۆدی پێشه‌وایان له‌ هه‌ڵێنجانی حوكمه‌ فیقهییه‌كان:
له‌م ته‌وه‌ره‌دا‌ نووسه‌ر جه‌خت له‌سه‌ر بابه‌تگه‌لێكی په‌یوه‌ست به‌ ڕاجیایی فیقهی ده‌كات. سه‌ره‌تا به‌ شیكاری په‌یكه‌ری هه‌ڕه‌می مه‌زهه‌به‌كان ده‌ستپێده‌كات و ئه‌و پێیوایه‌، مه‌زهه‌به‌ فیقهییه‌كان كه‌ دوای چاخی هاوه‌ڵان و تابعین سه‌ریانهه‌ڵدا ژماره‌یان سیانزه‌ مه‌زهه‌ب بووه‌، كه‌ هه‌موویان به‌ ئه‌هلی سوونه‌ هه‌ژماركراون، به‌ڵام ته‌نیا به‌رهه‌می هه‌شت یان نۆ دانه‌یان نوسراوه‌ته‌وه‌، كه‌ له‌ ڕێگه‌ی به‌رهه‌م و پاشماوه‌كانیان ده‌كرێت میتۆده‌كانیان ده‌ستنیشانبكرێن، دواتر به‌كورتی باس له‌ خاڵه‌ میتۆدییه‌ جیاوازه‌كانیان ده‌كات. هه‌روه‌ها به‌ پوختی باس له‌ پێكهاته‌ی میتۆدی پێنج مه‌زهه‌به‌ زیندووه‌كه‌ی ئه‌م ڕۆژگاره‌ ده‌كات، كه‌ ئه‌مانه‌ن: حه‌نه‌فی، مالیكی، شافیعی، حه‌نبه‌لی و زاهیری. دواتر كۆمێنتێك له‌سه‌ر جیاوازی نێوانیان ده‌نوسێت و ده‌ڵێت:
"له‌ڕاستیدا زۆربه‌ی بنچینه‌ ئوسوڵیه‌كانی پاڵدراو بۆ پێشه‌واكان، بریتین له‌و بنچینانه‌ی كه‌ له‌ بنچینه‌دا له‌سه‌ر وته‌كانیان بیناكراون–أصول مخرجه‌ علی أقوالهم، كه‌ ناتوانرێت بسه‌لمێنرێن كه‌ خاوه‌نی ڕاسته‌قینه‌ی ئه‌و بنچینه‌ ئوسوڵیانه‌ ئه‌و پێشه‌وایانه‌ن كه‌ وه‌ك خاوه‌نیان ناسێنراون. بۆیه‌ ده‌ستپێوه‌گرتن، به‌رگریلێكردن، زۆر له‌خۆكردن بۆ ڕه‌تكردنه‌وه‌ی ڕه‌خنه‌لێگرتن و وه‌ڵامدانه‌وه‌ی به‌رامبه‌ره‌كانیان، سه‌رقاڵبوون به‌و بازاڕه‌ و دوركه‌وتنه‌وه‌ له‌ قورئان و فه‌رمووده‌، گشتی بریتییه‌ له‌ لێكه‌وته‌ی ئه‌و ڕاجیایی و جیاوازییه‌ نه‌شیاوه‌ی كه‌ هه‌رگیز پێشه‌واكان مه‌به‌ستیان نه‌بووه‌، سه‌ره‌نجام پاشینه‌كان شته‌ گرنگه‌كانیان له‌ ئوممه‌ت دورخسته‌وه‌ و سه‌رقاڵیان كردن به‌ شتی پوچ و لاوه‌كی تا ئوممه‌تیان به‌م ڕۆژه‌ گه‌یاند له‌ گه‌وزین و داڕمان".

ته‌وه‌ری چواره‌م: هۆكاره‌كانی ڕاجیایی و په‌ره‌سه‌ندنیان:
نووسه‌ر پێیوایه‌، گرنگترین هۆكاره‌كانی ڕاجیایی له‌ سه‌رده‌می په‌یامهێن- تا سه‌رده‌می فه‌قیهه‌كان بریتییه‌ له‌ سرووشتیبوونی ڕاجیایی و هاتنه‌وه‌ی له‌گه‌ڵ سروشت و پێكهاته‌ی هزريی و عه‌قڵی مرۆڤه‌كان، هه‌روه‌ها ئاماژه‌ ده‌كات بۆ ئه‌م پرسه‌ و ده‌نوسێت، ئه‌گه‌ر دانماننا كه‌ ڕاجیایی شتێكی ئاسایی و سروشتییه‌ و، ده‌ره‌نجامی جیاوازی هزر و، تێگه‌یشتن و عه‌قڵی مرۆڤه‌كانه‌، ده‌بێت دانیش به‌وه‌ بنێین كه‌ له ‌سه‌رده‌می په‌یامهێن و چوار جێنشینه‌ به‌ڕێزه‌كه‌ به‌ كرداری ڕوویداوه‌، ڕووداوگه‌لێكی ئه‌و سه‌رده‌مانیش ئه‌م ڕاستییه‌ پشتراست ده‌كه‌نه‌وه‌.
دواتر له‌سه‌ر پرسی جیاوازی نێوان چه‌مكه‌كانی ڕاجیایی و ناكۆكی (الاختلاف والخلاف) ده‌وه‌ستێت، ئه‌و پێیوایه‌: هه‌ر جیاوازییه‌ك دوو خاڵی تێدا بێته‌دی بریتییه‌ له‌ ڕاجیایی، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ناكۆكییه‌، یه‌كه‌میان: هه‌ردوولا به‌ڵگه‌یه‌كیان به‌ده‌سته‌وه‌ بێت و پشتی پێببه‌ستن، چونكه‌ هه‌ركات لایه‌نێك به‌ڵگه‌ی نه‌بوو، ئیدی خاوه‌ن به‌ڵگه‌ براوه‌ ده‌بێت. دووه‌م: نابێت وه‌رگرتن و چوونه‌سه‌ر بۆچوونی به‌رامبه‌ر به‌ بڤه‌ و ئه‌سته‌م هه‌ژماربكرێت، هه‌ركات ئه‌مه‌ ڕوویدا، له‌ بنچینه‌وه‌ بابه‌ته‌كه‌ شیاوی گفتوگۆكردن نییه‌، چونكه‌ له‌ ڕاجیایی چۆته‌ ده‌ره‌وه‌. بۆیه‌ ڕاجیایی یه‌كێكه‌ له‌ سیماكانی ژیرمه‌ندی و كۆشش، زۆربه‌ی كات ڕێگا و هۆكاره‌كانیشی میتۆديی و لۆژیكین، بۆیه‌ ئه‌م دوو خاڵه‌ی سه‌ره‌وه‌ی تێدا به‌دیدێن، به‌پێچه‌وانه‌وه‌ ناكۆكی یه‌كێكه‌ له‌ سیماكانی پێداگری و گرژيی و هه‌وه‌سبازی، هۆكاره‌كانی بكوژی بابه‌تی بوونن، بۆیه‌ ناپه‌سه‌نده‌ و پێویسته‌ هه‌وڵی بنبڕكردنی بدرێت.
دواتر باس له‌ هۆكاره‌كانی ڕاجیایی له‌ نێوان فه‌قیهه‌كان ده‌كات، گرنگترینیان له‌مانه‌ی خواره‌وه‌ كورت ده‌كاته‌وه‌: هۆكاره‌ زمانه‌وانيیه‌كان، هۆكاره‌كانی په‌یوه‌ست به‌ گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌كان، ڕاجیایی له‌سه‌ر واتای فه‌رمووده‌ و لێوه‌رگیراوه‌كانی، ڕاجیایی له‌ ده‌ره‌نجامی جیاوازی ڕێسا ئوسوڵیيه‌كان و ڕێساكانی هه‌ڵێنجانی حوكمه‌ فیقهيیه‌كان. به‌م بڕگه‌یه‌ كۆتایی به‌ ته‌وه‌ری چواره‌م دێنێت.

ته‌وه‌ری پێنجه‌م: مه‌شخه‌ڵه‌كانی ڕاجیایی له ‌نێوان پێشه‌وایان و ئادابه‌كانی:
فه‌قیهه‌كان له ‌زۆر شت ڕاجیاییان هه‌بووه‌، ئه‌م ڕاجیاییه‌ش تا ئه‌و شوێنه‌ی گه‌یشتۆته‌ لێواری ناكۆكی و هه‌وه‌س و له‌تكردنی یه‌كڕیزی بریتی بووه‌ له‌ ڕاجیاییه‌كی قبوڵكراو و مانه‌وه‌ له‌سه‌ر هیدایه‌ت. هه‌وڵه‌كانی به‌شێك له‌ فه‌قیهه‌كان له‌ لێكۆڵینه‌وه‌كانیان بریتی بووه‌ له‌ جه‌ختكردنه‌وه‌ له‌ بۆچوونی دروست و، ڕاستكردنه‌وه‌ی بۆچوونه‌ هه‌ڵه‌كان و، داوای لێخۆشبوون بۆ خاوه‌نه‌كانیان و پێبردنی گومانی باش. له‌ هه‌رشوێنێكیش پێویست بوبێت بێسڵه‌مینه‌وه‌ بۆچوونی به‌رامبه‌ره‌كه‌یان وه‌رگرتووه‌ و به‌پێچه‌وانه‌ی بۆچوونی مه‌زهه‌به‌كه‌یان كاریان كردووه‌. دواتر نووسه‌ر ئاماژه‌ بۆ كۆمه‌ڵێك نموونه‌ ده‌كات و گرنگتریان په‌یامه‌كه‌ی له‌یسی كوڕی سه‌عده‌ بۆ پێشه‌وا مالیك و به‌ نایابترین نموونه‌ی ڕاجیایی ده‌ناسێنێت، كه‌ تیاییدا له‌یس به‌جوانترین شێوازی زانستی سه‌رنجه‌كانی له‌سه‌ر به‌شێك له‌ بۆچوونه‌ جیاوازه‌كانی له‌گه‌ڵ پێشه‌وا مالیك ده‌خاته‌ ڕوو. پاشان نموونه‌ به‌ ئادابه‌كانی ڕاجیایی له‌ نێوان فه‌قیهه‌كان ده‌خاته‌ ڕوو، وه‌ك: ئه‌بو حه‌نیفه‌ و مالیك، محه‌مه‌دی كوڕی حه‌سه‌ن و مالیك، شافیعی و محه‌مه‌دی كوڕی حه‌سه‌ن، مالیك و ئیبن عویه‌ینه‌، مالیك و شافیعی، ئیبن حه‌نبه‌ل و مالیك. دواتر هه‌ندێ له‌ قسه‌ی زانایان له‌سه‌ر ئه‌بو حه‌نیفه‌ و شافیعی ده‌گوازێته‌وه‌، پاشان چه‌ند قسه‌یه‌ك له‌سه‌ر په‌یوه‌ندی نێوان ئه‌حمه‌د و شافیعیش ده‌كات.

ته‌وه‌ری شه‌شه‌م و كۆتایی: ناكۆكی (الخلاف)- له‌ سه‌ده‌كانی دواتر و ئادابه‌كانی:
به‌ر له‌ سه‌ده‌ی چواره‌م ئیجتیهاد و هه‌ڵێنجانی حوكمه‌كان له‌ سه‌رچاوه‌ سه‌ره‌كیه‌كان تایبه‌ت قورئان و فه‌رمووده‌ به‌رده‌وام بوو، دواتر ده‌ستگرتن به‌ ته‌قلید و، چه‌قبه‌ستوويی ئیجتهاد و، پابه‌ندبوون به‌یه‌ك مه‌زهه‌ب و لێ لانه‌دانی بووه‌ دیارده‌. دوای سه‌ده‌ی چواره‌م لێكه‌وته‌كانی دابڕانی نێوان ڕابه‌ره‌ هزریيه‌كان و ڕابه‌رانی سیاسی به‌ته‌واوه‌تی ده‌ركه‌وتن، فیقهی گریمانه‌یی ده‌ستی به‌سه‌ر عه‌قڵی مسوڵماناندا گرت، به‌م هۆیه‌وه‌ عه‌قڵ له‌ واقیعی ژیان دوركه‌وته‌وه‌، زۆربه‌ی بابه‌ته‌ فیقهییه‌كان وه‌ك ده‌ره‌نجامی ئه‌م فیقهه‌ و بابه‌ته‌ ڕاجیاییه‌كان له‌دایكبوون. ئامانجی فیقه به‌ته‌واوی گۆڕانی به‌سه‌ردا هات، له‌بری وه‌ڵامدانه‌وه‌ی داخوازییه‌كانی خه‌ڵك و ڕێكخسنی ژیانییان بوو به‌ ئامرازێك بۆ بیانوو هێنانه‌وه‌ و شه‌رعاندنی ئه‌مری واقیع بۆ ده‌سه‌ڵات و ده‌سه‌ڵاتداران، كارگه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی كارێك لای فه‌قیهێك حه‌ڵاڵ و لای ئه‌وی تر حه‌رام بوو، چه‌ندین ده‌روازه‌ی نوێ بۆ ئه‌م واقیعه‌ نه‌خوازراوه‌ كرانه‌وه‌، تا كار گه‌یشته‌ ئه‌وه‌ی ده‌روازه‌یه‌كی فیقهی له‌ژێر ناونیشانی ده‌رچه‌ و ته‌ڵه‌كه‌ (المخارج والحیل) بونیاد بنرێت، ته‌نانه‌ت شاره‌زایی زیاتر له‌و ده‌روازه‌یه‌ به‌ ئاسۆ فراوانی هه‌ژمارده‌كرا.
ته‌قلید و ده‌ره‌نجامه‌كانی: چاره‌نووسی ئیجتیهاد كه‌وته‌ ده‌ستی كۆمه‌ڵێك كه‌سی نه‌شیاو كه‌ به‌ هه‌وه‌سی فه‌رمانڕه‌وا ملی ده‌قه‌كانیان باده‌دا، چاكسازه‌كان و دڵسۆزان ته‌نگه‌تاوبوون بۆ چاره‌سه‌ری دۆخه‌كه‌ و پاراستنی دین و ژینی خه‌ڵك، جگه‌ له‌ ده‌ستگرتن به‌ ته‌قلید ده‌رچه‌یه‌كی تریان نه‌دۆزیه‌وه‌ بۆ ڕزگاربوون له‌و دۆخه‌، چ كاره‌ساتێك بووه‌ كه‌ تاكه‌ ده‌رچه‌ی دۆخه‌كه‌ ته‌قلید بوبێت؟!. زۆربه‌ی زاناكان متمانه‌ی خه‌ڵكیان له‌ ده‌ستدا، بۆیه‌ خه‌ڵك به‌ناچاری گه‌ڕانه‌وه‌ سه‌ر بۆچوونی زانایانی پێشین، ته‌نانه‌ت متمانه‌یان به‌ حوكمی هیچ دادوه‌رێك نه‌بوو مه‌گه‌ر هاوتای فه‌توای یه‌كێك له‌ چوار پێشه‌واكه‌ بوایه‌. سه‌ره‌نجام ئیمامی حه‌ره‌مین فه‌توای پێویستیيه‌تی ته‌قلیدی بۆ خه‌ڵكی ئاساییدا و، ئیبن صه‌لاحی شاره‌زووریش داخستنی ده‌رگای ئیجتیهادی به‌ ڕووی زانایان به‌ پێویست زانی و، ئوممه‌ت كه‌وته‌ گێژاوی چه‌قبه‌ستن و ته‌قلید و، هزر له‌ جوڵه‌ كه‌وت و، داری ئیجتهاد به‌ زڕ و نه‌زۆك هه‌ژماركرا و، نه‌زانی و ئاژاوه‌ باڵی به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی ئیسلامی كێشا، دواتر خورافه‌ و، هه‌ڵیت و په‌ڵیت و، بیدعه‌سازی سه‌ریهه‌ڵدا و، ده‌رگای ڕووخانی ژیاری ئیسلامی به‌ ڕووی دوژمنان كرایه‌وه‌.
.....................
درێژەى ئەم بابەتە لە ژمارە ١٥ى گۆڤارى خاڵ بخوێنەرەوە