باشترین ڕێگه‌ بۆ نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلام، تێكەڵكردنی هه‌ردوو مه‌نهه‌جی فه‌رمووده‌ناسان و مێژوونووسانه

03/10/2017 23:11:25

گفتوگۆی: ئیدریس سیوەیلی

لەم گفتوگۆیەدا، د. ئیبراهیم جاف، پسپۆڕی مێژوو باس لە میتۆدی نووسینەوەی مێژووی ئیسلام دەكات، ئەو تێزی دكتۆراكەی دەربارەی میتۆدی فەرمودەناسە لە ڕەخنەگرتن لە گێڕانەوە مێژووییەكان، ناوبراو پێی وایە نووسینەوەی فەرمودە جیاوازە لە نووسینەوەی مێژوو لەوبارەوە دەڵێت " فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ر جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی وه‌حی خوایی و پێویستی به‌ وریایی زۆرتر و توندوتۆڵی هه‌یه‌ له‌كاتی گێڕانه‌وه‌یدا، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی به‌ حه‌ڵاڵ و حه‌رامه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ وریایی و توندوتۆڵییه‌ به‌وشێوه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ مێژوویيه‌كاندا زۆر پێویست نییه‌". هەروەها پێیوایە مێژووی ئیسلام پەیوەستە بە مێژووی ئایینەكەوە و تەفسیری ئیسلامیش تایبەت به‌ مێژوو یەكێكە لە تایبەتمەنديیەكانی میتۆدی نووسینەوەی مێژووی ئیسلام.

 

خاڵ: چ جیاوازیه‌ك هه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی مێژوو له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌؟

د. ئیبراهیم جاف: به‌ناوی خوای گه‌وره‌، دروود و  سڵاو له‌سه‌ر پێغه‌مبه‌ری ئیسلام  و یار و یاوه‌رانی، دوان له‌سه‌ر جیاوازی گێڕانه‌وه‌ی نێوان مێژوو له‌گەڵ گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌دا چه‌ند جیاوازیيه‌كی هه‌یه‌ له‌ ڕووی ئایینی و بیروڕا و بنه‌ماكانی (علم الحدیث)، له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ـ وه‌ك ئاماژه‌ی پێده‌ده‌ین  زانیارییه‌ مێژوویيه‌كان له‌ ئیسلامدا خۆی بۆخۆی درێژه‌یه‌ (إمتداد) به‌ زانیاری فه‌رمووده، هەڵبەتە به‌ شێوه‌یه‌كی به‌رفراوان لە دكتۆراكەمدا وه‌ڵامی ئه‌م پرسیارەم داوەتەوە كه‌ جەنابتان ده‌یكه‌ن، ده‌توانین بڵێین جیاوازی هه‌یه‌ له‌ نیوان گێڕانه‌وه‌ی مێژوو له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی فه‌رمووده‌، فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ر جۆرێكه‌ له‌ جۆره‌كانی وه‌حی خوایی و پێویستی به‌ وریایی زۆرتر و توندوتۆڵی هه‌یه‌ له‌كاتی گێڕانه‌وه‌یدا، هه‌روه‌ها په‌یوه‌ندی به‌ حه‌ڵاڵ و حه‌رامه‌وه‌ هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و جۆره‌ وریایی و توندوتۆڵییه‌ به‌وشێوه‌یه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ مێژوویيه‌كاندا زۆر پێویست نییه‌، كاتیك نه‌بێت كه‌ گێڕادراوه‌ مێژوویيه‌كه‌ په‌یوه‌ندی نه‌بێت به‌ سێ جۆر گێڕدراوه‌وه‌:

1-مه‌سه‌له‌یه‌كی بیروباوەڕی.

2-مه‌سه‌له‌یه‌كی شه‌رعی.

3-هه‌واڵێك كه‌ په‌یوه‌ندی به‌ یه‌كیك له‌ گه‌وره‌ پیاوانی ئیسلامه‌وه‌ ببێت، ئیتر ئایا ئه‌و گه‌وره‌ پیاوه‌  یار(صحابه‌) بێت، یاخود پیاوێكی مه‌زنی پێشینه‌ یا زانایه‌ك بێت.

له‌م سێ جێگایەدا هه‌مان پێوه‌ری پێشووی فه‌رمووده‌ناسان به‌كاردێنین، چونكە ئه‌م سێ جۆره‌ مه‌سه‌له‌یه‌ش زۆر نزیكن له‌ خاڵی فه‌رمووده‌ و هه‌موویان ئایینن، جگه‌ له‌ خاڵی سێیه‌م نه‌بێت كه‌ گه‌وره‌ پیاوانی ئیسلامه‌، ئه‌ویش هه‌ر جۆرێكه‌ له‌ ته‌واوكه‌ری ئایین، دوژمنانی ئایین بۆ لێدانی دین زۆرجار ئه‌وان ده‌كه‌ن به‌ ئامانج، ئێمه‌ش به‌بۆنه‌ی ئه‌وانه‌وه‌ ئیسلاممان ناسیوه ‌و پێگه‌یشتوه‌، جا ده‌بێت وریابین له‌و كاره‌دا.

خاڵ: ئایا ده‌كرێت به‌هه‌مان میتۆدی فه‌رمووده‌ناسان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی میژوو بكرێت؟

د. ئیبراهیم جاف: به‌ڵێ ده‌بێت؛ به‌ڵام  به‌ هه‌ندێك ئاسانكاريی و مرونه‌ته‌وه‌، ئه‌مه‌ش فه‌رمووده‌ی چه‌ند زانایه‌كی گه‌وره‌ی ئیسلامه‌ له‌وباره‌یه‌وه‌: ئیمام ئەحمەد دەڵێت: «إِذَا رَوَيْنَا عَنْ رَسُولِ اللهِ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - فِي الحَلاَلِ وَالحَرَامِ وَالسُّنَنِ وَالأَحْكَامِ تَشَدَّدْنَا فِي الأَسَانِيدِ، وَإِذَا رَوَيْنَا عَنِ النَّبِيِّ - صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ - فِي فَضَائِلِ الأَعْمَالِ وَمَا لاَ يَضَعُ حُكْمًا وَلاَ يَرْفَعُهُ تَسَاهَلْنَا فِي الأَسَانِيدِ».

هەروەها ده‌ڵێت: «أَحَادِيثُ الرِّقَاقُ يُحْتَمَلُ أَنْ يُتَسَاهَلَ فِيهَا حَتَّى يَجِيءَ شَيْءٌ فِيهِ حُكْمٌ».وَعَنْ أَبِي زَكَرِيَّا العَنْبَرِيَّ , قَالَ:«الخَبَرُ إِذَا وَرَدَ لَمْ يُحَرِّمْ حَلاَلاً , وَلَمْ يُحِلَّ حَرَامًا , وَلَمْ يُوجِبْ حُكْمًا , وَكَانَ فِي تَرْغِيبٍ أَوْ تَرْهِيبٍ , أَوْ تَشْدِيدٍ أَوْ تَرْخِيصٍ , وَجَبَ الإِغْمَاضُ عَنْهُ , وَالتَّسَاهُلُ فِي رُوَاتِهِ».

كه‌وابو به‌هه‌مان میتۆدی فه‌رمووده‌ناسان ده‌توانرێت مامه‌ڵە له‌گه‌ڵ گێڕانه‌وه‌ی میژوودا  بكرێت، به‌و مه‌رج و یاسایانه‌ی كه‌ زانایان ده‌ستنیشانیان كردووه‌، به‌ڵام وا ده‌زانم له‌ ڕۆژگاری ئه‌مڕۆدا گێڕانه‌وه‌ زۆر پێویستی به‌ زنجیره‌ی گێڕه‌رەوه‌ نابێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی زۆر له‌ گێڕانه‌وه‌كان وه‌ك (متواتر) وان، له‌ ده‌یان كه‌ناڵی ئاسمانی و ڕادیۆ ده‌بینرێت و ده‌بیستریت، ئەگەرنا پێویسته‌ جارێكی تر به‌هه‌مان میتۆدی فه‌رمووده‌ناسان مامه‌ڵه‌ بكه‌ین له‌گه‌ڵ هه‌واڵ و ڕووداو و  گێڕانه‌وه‌كان.

جگه‌ له‌وه‌ش، ئه‌مڕۆ زۆر پێویسته‌ كه‌ناڵه‌ لایه‌نداره‌كان و خاوه‌ن ئه‌جێندا و حزبی و تاییفیه‌كان دوربخرێنه‌وه‌ له‌ گێڕانه‌وه‌ی ڕووداوه‌  میژوويیه‌كان، چونكە زۆربه‌ی كات ده‌ستكاری ڕووداوه‌كان ده‌كه‌ن به‌ گوێره‌ی ئامانج و ئه‌جێندا ته‌سكه‌كانی خویان، له‌كاتێكدا نه‌بێت كه‌ هه‌موو كه‌ناڵه‌كان به‌ چاك و خراپه‌وه‌ كه‌ یه‌ك ده‌نگ و یه‌ك وشه‌ بن له‌سه‌ر ڕووداوێك، وه‌ك ئه‌و ڕووداوانه‌ی كه‌ ده‌یانبینین ده‌رباره‌ی ڕووداوه‌كانی ناوچه‌كانی وه‌ك: عێراق، كوردستان، سوریا و  زۆر شوێنی تریش.

قورئانی پیرۆز له‌ چه‌ندین فه‌رمووده‌دا ئاگادارمان ده‌كاته‌وه‌ له‌و جۆره‌ نووسین و خاوه‌ن ئه‌جێندانه‌ كه‌ دەستكاری ڕووداو و هه‌واڵ و زۆر شتی شێوێنراو ده‌كه‌ن بۆ مه‌به‌ستێكی تایبه‌ت، یا ئایینی، یا هه‌ر شێوه‌یه‌ك له‌ گێره‌شێوێنی مێژوویی كه‌ له‌ژێر ئه‌و جۆره‌ مێزه‌رانه‌دا حه‌شار ده‌درێت، بۆ نموونه‌ قورئان ده‌رباره‌ی جوله‌كه‌كان كه‌ گه‌ڕان به‌ شوێنی درۆو ده‌له‌سه‌ و تیكه‌ڵ و پیكه‌ڵكردن ده‌فه‌رموێت: يَا أَيُّهَا الرَّسُولُ لاَ يَحْزُنكَ الَّذِينَ يُسَارِعُونَ فِي الْكُفْرِ مِنَ الَّذِينَ قَالُواْ آمَنَّا بِأَفْوَاهِهِمْ وَلَمْ تُؤْمِن قُلُوبُهُمْ وَمِنَ الَّذِينَ هِادُواْ سَمَّاعُونَ لِلْكَذِبِسَمَّاعُونَ لِقَوْمٍ آخَرِينَ لَمْ يَأْتُوكَ يُحَرِّفُونَ الْكَلِمَ مِن بَعْدِ مَوَاضِعِهِيَقُولُونَ إِنْ أُوتِيتُمْ هَذَا فَخُذُوهُ وَإِن لَّمْ تُؤْتَوْهُ فَاحْذَرُواْ وَمَن يُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَن تَمْلِكَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَيْئًا أُوْلَئِكَ الَّذِينَ لَمْ يُرِدِ اللَّهُ أَن يُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا خِزْيٌ وَلَهُمْ فِي الآخِرَةِ عَذَابٌ عَظِيمٌ (41)سورة المائدة .

ئه‌مڕۆش به‌ڕاستی له‌و جۆره‌ قوتابخانانه‌ زۆرن و هه‌موو دنیایان گرتووه‌ته‌وه‌، پێویستیان به‌ مێژوونووسی بێلایه‌ن و  ژیرو و خاوه‌نهۆش هه‌یه‌، تا مێژووی ئایین و وڵات و گه‌له‌كانمان له‌ پاشه‌ڕۆژدا نه‌كه‌وێته‌ ژێر ڕه‌حمه‌تی درۆو ده‌له‌سه‌ و دووباره‌ به‌و قه‌یرانه‌دا بڕۆینه‌وه‌ كه‌ مێژوونووسانی باوباپیرانمان كه‌وتنه‌ ناویه‌وه‌. 

خاڵ: ئه‌كره‌م زیا ئه‌لعومه‌ری مێژوونووس ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر به‌ پێوه‌ری فه‌رمووده‌ناسان مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ مێژووی ئیسلام بكه‌ین، به‌شێكی گه‌وره‌ی مێژوو له‌ده‌ستده‌ده‌ین، تۆ ڕات له‌وباره‌یه‌وه‌ چییه‌؟

د. ئيبراهيم جاف: دكتور ئەكره‌م ڕاست ده‌كات، ئه‌گه‌ر به‌و پێوه‌ره‌ مامه‌ڵه‌ له‌گه‌ڵ میژووی ئیسلام مامەڵە بكه‌ین به‌شێكی گه‌وره‌ی مێژوو له‌ ده‌ست ده‌ده‌ین، به‌ڵام وه‌ك پێشتر باسمان كرد ڕێگه‌یه‌كی تر هه‌یه ‌و پێوه‌رێكی تری كه‌مان هه‌یه‌، كه‌ ئه‌ویش هه‌ر پێوه‌ری فه‌رمووده‌ناسانه‌، به‌و پێوه‌رانه‌ به‌و مه‌رجانه‌ی باسمان كرد، ده‌توانین ئه‌و قه‌یرانه‌ چاره‌سه‌ر بكه‌ین، نه‌هێڵین زۆر مێژوومان له‌ ده‌ست بچێت!

خاڵ: تۆ چ مه‌نهه‌جێك به‌ گونجاو ده‌زانی بۆ نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلام؟

د.ئیبراهيم جاف: به‌ بڕوای من، باشترین ڕێگه‌ بۆ نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلام، هه‌ردوو مه‌نهه‌جی فه‌رمووده‌ناسان و مێژوونووسانه‌، هه‌ردوو به‌یه‌كه‌وه‌ (به‌كۆ) ده‌توانن ده‌رمانی ده‌ردی مێژووی ئیسلام بكه‌ن، ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ زانایه‌ك هه‌یه‌ كه‌ له‌و دوو زانیاريیه‌دا  شاره‌زابێت، یانی فه‌رمووده‌ناس و مێژووناسبێت، من بۆ ئه‌و كاره‌ كتێبێكی تایبه‌تیم داناوه ‌و ناوم ناوه‌: الخطوط العريضة لكتابة وإعادة كتابة التاريخ الإسلامي، ياخود :المقدمة الصغری لكتابة وإعادة كتابة التاريخ الإسلامي.

هه‌موو ئه‌و مه‌رج و هه‌نگاوانه‌ی كه‌ پێویسته‌ بۆ ئه‌و كاره‌ به‌كاربهێنریت، زۆربه‌یانم باس كردووه‌، ئه‌وه‌ی كه‌ نه‌متوانیبو له‌ بڕوانامه‌‌ی دكتوراكه‌شمدا ته‌واوی بكه‌م له‌ كتێبی پێشوودا  له‌ ورده‌كاری؛ به‌تایبه‌تی له‌ ڕووی فه‌رمووده‌ناسانه‌وه‌ لێره‌دا ته‌واوی بكه‌م.  

مێژووی ئیسلام  كه‌ پێشینانمان بۆیان جێهێڵاوین به‌ بێ بژار و  پاڵاوتن و لێكۆڵینه‌وه‌ و ته‌ته‌ڵه‌كردن، خۆی بۆ خۆی بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵیك یاخود به‌واتایه‌كی تر له‌ جه‌نگه‌ڵێك هه‌موو جۆره‌ دار و ڕووه‌ك و به‌رهه‌م و به‌روبومێكی  تێدایه‌، هه‌ندێكی به‌كه‌ڵكه‌ و هه‌ندێكی بێكه‌ڵك و بێسووده‌، هه‌ندێكی كوشنده‌ و هه‌ندێكی سیس و لاواز و ڕزیوه‌، هه‌ندێكی لار و هه‌ندێكی ڕاست، به‌وشێوه‌یه‌، جا پێویستی به‌ پسپۆڕی هه‌ردوو زانسته‌كان ده‌بێت و ناكرێت به‌ لایه‌نێكی تایبه‌تی چاره‌سه‌ر بكرێت. 

خاڵ: نووسینه‌وه‌ی مێژووی لای موسڵمانان له‌ كه‌یه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات؟

د. ئیبراهیم جاف: نووسینه‌وه‌ی مێژووی لای موسڵمانان وا ده‌زانم كۆنه ‌و به‌ستراوه‌ به‌ مێژووی نووسینه‌وه‌ی فه‌رمووده‌ و ژیاننامه‌ی پێغه‌مبه‌ری ئیسلامه‌وه‌ (د.خ)، فتوحات و جیهاد و بڵاوبونه‌وه‌ی ئیسلام، مێژووی قورئان و ناسخ و مه‌نسوخ، حه‌ڵاڵ و حه‌رام و زۆر بابه‌تی تره‌وه‌‌، هه‌موو ئه‌و بوارانەی كه‌ باسمان كرد هه‌موویان پێویستیان به‌ مێژوو هه‌یه‌، ئەگەرنا له‌ ئیسلام، فتوحات، حه‌ڵاڵ و حه‌رام، مێژووی كۆن و نوێی ئایه‌ته‌كانی قورئانی پیرۆز و فه‌رمووده‌كانی پێغه‌مبه‌ر ئیسلام تێناگه‌ین، جا له‌به‌رئه‌وه‌ من وا ده‌زانم  شان به‌ شانی فه‌رمووده‌ و سیره‌ت و مێژوو هه‌موویان به‌یه‌كه‌وه‌ ده‌ستیان پێكردووه‌، هه‌ندێكیان به‌ كه‌مێك وه‌ك فه‌رمووده‌ و دوایی سیره‌ت و مێژوو  نووسراونه‌ته‌وه‌، به‌ڵام  هه‌ندیك له‌وانه‌مان به‌ ده‌ست نه‌گه‌یشتوون به‌ داخه‌وه‌، یاخود مێژوونووسانی سه‌ده‌ی دوو كۆچی هه‌ڵمه‌قۆیان كردووه‌ و خستویانه‌ته‌ ناو مێژووه‌كانی خۆیانه‌وه‌، وه‌ك زۆر له‌ مێژوونوسانی ئه‌و سه‌ده‌یه‌ دان به‌و ڕاستيیه‌دا ده‌نین، به‌ڵام ده‌توانین به‌ڕاشكاوی بڵێین: ده‌ستپێكردنی نووسینه‌وه‌ی مێژووی له‌ سه‌ده‌ی دووه‌می كوچیه‌وه‌ به‌رده‌ستمان كه‌وتووه‌، نه‌بوون و به‌ده‌ستنه‌گه‌يشتنی  په‌ڕتوكی مێژوویش پێمان، ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ نه‌بوه ‌و نه‌نووسراوه‌ته‌وه‌، به‌ڵكو ده‌وترێت بووه‌ و له‌ناوچووه‌، گه‌وره‌ترین به‌ڵگه‌ش له‌سه‌ر ئه‌وه‌ زۆربه‌ی فه‌رمووده‌نووسان خاوه‌نی نووسین و كتێبی مێژوويین، كه‌میان هه‌یه‌ مێژووی نه‌نوسیبێته‌وه‌،

خاڵ: ده‌وترێت مێژووی ئیسلام شێوێنراوه‌، كێ شێواندویه‌تی و ده‌ستی هه‌بووه‌ له‌م شێواندنه‌دا‌؟

د. ئیبراهیم جاف: مێژووی ئیسلام مێژوویه‌كه‌ ده‌توانیت به‌بێ دوو دڵی  بڵێیت پاكترین و جوانترین مێژووه‌  له‌سه‌ر ڕووی زه‌وی، به‌ڵام دوژمنانی كارێكی وایان كردووه‌ به‌و مێژووه‌ له‌ شوێن و تێكدان، ئه‌وه‌ی پسپۆ‌ڕ نه‌بێت له‌ مێژووه‌كه‌یدا و بەویژدان نه‌بێت باوه‌ڕ به‌و هه‌موو دورۆ و ده‌له‌سه‌یه‌ ده‌كات، كه‌ به‌ ناوی ئیسلام و مێژووه‌كه‌یه‌وه‌ ده‌كرێت، دكتۆر ئەسەد ڕۆستەم كه‌ پڕۆفیسۆرێكی دروزيیه‌ و لوبنانیه‌ و موسڵمان نییه،‌ به‌ ئینسافی دان به‌و ڕاستیه‌دا ده‌نێت و ده‌ڵیت ((وان فحول المؤرخين في الإسلام قد استوعبوا اخبار الايام وجمعوها وسطروها في صفحات الدفاتر واودعوها، وخلطها المتطفلون بدسائس من الباطل  وابتدعوها، وزخارف من الروايات المضعفة لفقوها ووضعوها، واقتفي تلك الاثار الكثير ممن بعدهم و اتبعوها وادوها الينا كما سمعوها، ولم يلاحظوا أسباب الوقائع والاحوال، ولم يراعوها، ولا رفضوا ترهات الاحاديث)).

ئیسلام دوژمنی زۆرە و جۆراو جۆرن، هه‌ریه‌كه‌ش له‌و دوژمنانه‌ هه‌وڵیانداوه‌، چه‌ند ده‌توانيت و چى ده‌توانێت لێی بده‌ن و ئازاری پێبگه‌یه‌نن، شێواندن و كاولكردن، گۆڕینی هه‌ندێك له‌ ڕووداو و هه‌واڵه‌كان به‌مه‌به‌ستی كه‌نه‌دكردن له‌ ئیسلام، كه‌ ئایینێك بوو توانی له‌ نزیكه‌ی چاره‌كه‌ سه‌ده‌یه‌كدا دوو ئیمپراتۆریه‌تی وه‌ك فارسه‌ ساسانیه‌كان و ڕۆمه‌ بزه‌نتینیه‌كان بڕوخێنێت، زۆربه‌ی دواكه‌وتويی ئه‌و دوو ئیمپراتوریه‌ته‌ زه‌به‌لاحه‌ی جیهانی كۆن به ‌هەموو ئایین و بیروڕاو و گه‌ل و تایفه‌یانه‌وه‌ بكه‌ونه‌ ناو میلله‌تانی ئیسلام و ده‌وڵه‌تی ئیسلام.

بێگومان كاردانه‌وه‌ی ئه‌و  میلله‌ت و ئایین و گه‌لانه‌ش جۆربه‌جۆر بووه‌ به‌رانبه‌ری ئایینه‌ تازه‌كه‌ كه‌ ئیسلامه‌، له‌كاتیكدا زۆربه‌ی زۆری ئه‌و میلله‌ت و گه‌ل و ئایینانه‌ به‌ دڵێكی پاكوخاوێن و ئاساییه‌وه‌ ئایینی تازه‌یان قبوڵ كرد، پاش ئه‌وه‌ی جوانی و گه‌وره‌یی و لێبورده‌یی و ئه‌خلاقی جوانی موسڵمانانی ئه‌و سه‌رده‌مه‌یان بینی، زۆر له‌ مێژوونووسانی بیانی و ئیسلامی ئه‌و ڕاستیه‌مان بۆ تۆمار ده‌كه‌ن،  بۆ نموونه‌ كاتێك كه‌ موسڵمانان گه‌يشتنه‌ وڵاتی ئه‌نده‌لوس خه‌ڵكه‌كه‌ كه‌ ئه‌خلاقی موسڵمانانیان بینی و به‌راوردیان كرد له‌گه‌ڵ ئه‌خلاقی دەسەڵاتدارانی خۆیان و حوكمی كەنیسه‌ وتیان "إنه قد نزل بأرضنا قوم لا ندري أمن السما‌ء هم أم من الارض".

ڕۆژهه‌ڵاتناسی گه‌وره‌ی مه‌سیحی  (توماس ئارنۆلد) ده‌رباره‌ی فه‌تحی ئیسلامی و ئه‌خلاقی موسڵمانان و باوه‌ڕهێنانی گه‌له‌ مه‌سیحیه‌كانی ئیمپراتۆری بیزه‌نتی "لقد عامل المسلمون الظافرون العرب المسيحيين بتسامح عظيم منذ القرن الاول للهجرة، واستمر هذا التسامح في القرون المتعاقبة، ونستطيع أن نحكم بحق أن القبائل المسيحية التي اعتنقت الإسلام قد اعتنقته عن اختيار وإرادة حرة، وأن العرب المسيحيين الذين يعيشون في وقتنا هذا بين جماعات المسلمين لشاهدة علي هذا التسامح ".

له‌ هه‌مان كات هه‌ندێك له‌ دۆڕاوانی دەسەڵات و پله‌وپایه‌ له‌و میلله‌ت و گه‌ل و ئایینانه‌، نه‌ك هه‌ر سوپاسی خوایان نه‌كرد و مەمنونی موسڵمانان نه‌بوون بۆ ئه‌و ئایینه‌ جوانه‌ خواییه‌یی كه‌ بۆیان هێنرابوو، به‌ڵكو هه‌ر له‌ یه‌كه‌م ڕۆژی كه‌وتن و ڕوخاندنی شارستانیه‌كانیان به‌ ده‌ستی موسڵمانان كەو‌تنه‌ پیلان و ڕووبه‌ڕوبونه‌وه‌ی ئیسلام و موسڵمانان به‌ هه‌موو توانايانه‌وه‌، كاتێكیش كه‌ سه‌رنه‌كه‌وتن، جا ئیتر ده‌ستیان كرد به‌ جۆرێكی تر ـ پاش ئه‌و ماندووبوونه‌ كه‌ نزیكه‌ی یه‌ك سه‌ده‌ی خایاند یا زیاتر ـ له‌ كه‌نه‌كردن و گێره‌شێوێنی و تێكدان، ئه‌ویش بریتی بوو له‌ وازهێنان و په‌نابردن بۆ شه‌ڕ و شمشێر و ڕاپه‌ڕین دژی ئیسلام به‌ په‌نابردنه‌ سه‌ر كه‌نه‌كردنی ژێربه‌ژێر به‌ خامه‌.

ئەمانە زۆر مەترسیداربوون.

خاڵ: میتۆدی نووسینه‌وه‌ی مێژوو لای موسڵمانان كه‌ی چه‌سپا و بنه‌ماكانی وه‌كو زانست ده‌ركه‌وتوه‌؟

د. ئیبراهیم جاف: له‌وانه‌یه‌ ئه‌گه‌ر بڵێیت میتۆدی نووسینه‌وه‌ی مێژوويی لای موسڵمانان و هه‌ندێك بنه‌ماكانی وه‌ك زانست هه‌ر له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی دووه‌می كۆچیيه‌وه‌ ده‌ستی پێكردووه‌، یا پێشتر ـ وه‌ك ئاماژه‌ی بۆ كرا ـ به‌ڵام چه‌سپاندنی بنه‌ماكانی وه‌ك زانست (علم التاریخ ) به‌ بۆچونی بەشێك له‌ زانایانی مێژووی ئیسلام و ڕۆژهه‌ڵاتناسان له‌ ناوه‌ڕاستی سه‌ده‌ی سێیه‌م ده‌ركه‌وتووه‌، یه‌كێك له‌و زانایانه‌ش كه‌ به‌و ڕێبازە(منهج) ناسراوه‌ و یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ كه‌ ئه‌و ڕێبازه‌ی چه‌سپاندووه‌ له‌ مێژووه‌كه‌یدا، مێژوونووس بلازەری بووه‌، ئه‌و مه‌نهه‌جه‌ش به‌ وردی تێبینی ده‌كرێت له‌ كتێبه‌ مێژوویه‌كه‌یدا: بەناوی (فتوح البلدان).

ده‌شوترێت زانا و فه‌رمووده‌زانی ئیسلام (ئیبن شەخاب زوهری) پێش بلازەری به‌یه‌ك سه‌ده‌ ئه‌و مه‌نهه‌جه‌ی به‌كارهێناوه،‌ به‌ڵام كه‌مێك به‌ كاڵوكرچتر.

خاڵ: تایبه‌تمه‌ندی نووسینه‌وه‌ی مێژوو لای موسڵمانان به‌راورد به‌ نووسینەوه‌ی مێژوو لای نه‌ته‌وه‌ و ئایینه‌كانی تر چییه‌؟

د. ئيبراهيم جاف: مێژووی هه‌ر نه‌ته‌وە و میلله‌تێك تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌ ، مێژووی ئیسلام مێژوویه‌كه‌ په‌یوه‌ندیه‌كی زۆر به‌تین و تێكه‌ڵیی هه‌یه‌ به‌ ئایینه‌كه‌یه‌وه‌ كه‌ ئیسلامه‌، جا چ  په‌یوه‌ندی به‌ لایه‌نی باوه‌ڕ (العقیده‌) یا شه‌رع، یاخود ئه‌خلاق و ئاداب و نه‌ریتی تری ئیسلام، ئه‌و كه‌سه‌ی یا ئه‌و مێژوونووسه‌ی كه‌ مێژووی ئیسلام بنووسێت ئه‌گه‌ر موسڵمان نه‌بێت و له‌ هه‌موو تایبه‌تمه‌نديیه‌كانی ئیسلام به‌وشێوه‌ی باسمان كرد تێنه‌گه‌یشتبێت، هه‌رشتێكی نووسی كرچوكاڵ و ناته‌واو و لاواز ده‌بێت، هه‌ربۆیه‌‌ زۆر له‌ مێژوونووسانی وه‌ك  ڕۆژهه‌ڵاتناسان زۆر جار ده‌كه‌ونه‌ ئه‌و چاڵه‌وه‌، بۆیه‌ هه‌ندێك له‌و ڕۆژهه‌ڵاتناسانه‌ گه‌يشتنه‌ ئه‌و قه‌ناعه‌ته‌ كه‌ ده‌بێت له‌ كاتی نووسینه‌وه‌ی مێژووی ئیسلامدا، لایەنی ئایینی و شه‌رعی جیانه‌كرێته‌وه‌ له‌ كاتی نووسین و ته‌فسیركردنیدا، له‌ ڕۆژئاوا زانستی مێژوو به‌شێكه‌ له‌ به‌شه‌ زانستیيەكان، به‌ڵام لای ئێمه‌ به‌شێكه‌ له‌ زانسته‌ مرۆییەكان، هه‌روه‌ها زۆر جیاوازی تریش هه‌ن كه‌ له‌ شوێنی خویدا به‌ درێژی باسمان لێكردووه‌ و ئێره‌ ده‌رفه‌ت نییه‌ كه‌ زیاتر باسی لێبكه‌ین.  

خاڵ: كه‌م نین ئه‌و قوتابخانانه‌ی لێكدانه‌وه‌یان بۆ ڕووداوه‌ مێژووییه‌كان كردووه‌، هه‌ندێكیش باس له‌ ڕاڤه‌ی (ته‌فسیری) ئیسلامی ده‌كه‌ن بۆ مێژوو، ده‌كرێت بزانین بنه‌ما و خاڵی جیاكه‌ره‌وه‌ی ته‌فسیری ئیسلامی چییه‌؟

د. ئیبراهیم جاف: به‌ڵێ ئه‌و قوتابخانانه‌ی لێكدانه‌وه‌ بۆ ڕووداوه‌ مێژووییه‌كان ده‌كه‌ن زۆرن، ته‌فسیری ماددیمان هه‌یه‌ بۆ مێژوو، هه‌روه‌ها ته‌فسیری كۆمه‌ڵایه‌تی و ... هتد، ئێمه‌ش وه‌ك باسمان كرد مێژووه‌كه‌مان تایبه‌تمه‌ندی خۆی هه‌یه‌ له‌نێو مێژووی هه‌موو جیهاندا، یه‌كێكیش له‌و تایبه‌تمه‌ندیانه‌ ته‌فسیركردنی ڕووداوه‌كانی مێژووه‌ به‌ تەفسیرێكی ئیسلامی.

بۆ نموونه‌ ئه‌گه‌ر ماددیيه‌كان له‌ كاولبون یا تیاچوونی شار یا گوندێك یا نه‌ته‌وه‌ و میلله‌تێكدا، ته‌فسیری ئه‌و دیارده‌ییه‌ به‌ تەفسیرێكی ماددی ڕووت دەكەن، هۆكاره‌كانی ئه‌و كاره‌ساته‌ ده‌گه‌ڕێننه‌وه‌ بۆ تۆفان، یان بومه‌له‌رزه‌ یان بۆ كارێكی گۆڕانی جیۆلوجی و چینه‌كانی زه‌وی و شتی له‌م شێوە. به‌ڵام ئێمه‌ ته‌فسیرێكی ترمان هه‌یه‌ بۆ‌ هه‌مان دیارده‌ كه‌ ئه‌ویش پێی ده‌ڵیین سوننەتە خواییه‌كان(السنن الإلهیه‌) ئه‌ویش به‌لای ئێمه‌وه‌ هه‌ركات مرۆڤایه‌تی سه‌رپێچی سوننه‌ته‌ خواییه‌كانیان كرد، له‌ ڕێگای خودا لایان دا، ئه‌وا ئیتر خوای گه‌وره‌ تۆڵه‌ له‌و مرۆڤانه‌ دەكاتەوە و نغرۆ و بێسه‌روشوێنیان ده‌كات، هه‌روه‌ها سه‌ركه‌وتن و ژێركه‌وتن، خوشبه‌ختی و به‌دبه‌ختی هه‌مووی پەیوەستە به‌و سوننەتە خواییه‌وه‌، هه‌ر بۆ نموونه‌ خودا ده‌فه‌رمووێت: 

﴿وَكَمْ قَصَمْنَا مِن قَرْيَةٍ كَانَتْ ظَالِمَةً وَأَنشَأْنَا بَعْدَهَا قَوْمًا آخَرِينَ (11) فَلَمَّا أَحَسُّوا بَأْسَنَا إِذَا هُم مِّنْهَا يَرْكُضُونَ (12) لا تَرْكُضُوا وَارْجِعُوا إِلَى مَا أُتْرِفْتُمْ فِيهِ وَمَسَاكِنِكُمْ لَعَلَّكُمْ تُسْأَلُونَ (13) قَالُوا يَا وَيْلَنَا إِنَّا كُنَّا ظَالِمِينَ (14) فَمَا زَالَت تِّلْكَ دَعْوَاهُمْ حَتَّى جَعَلْنَاهُمْ حَصِيدًا خَامِدِينَ (15) سورةتي :الأنبياء

﴿فَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَهْلَكْنَاهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ فَهِيَ خَاوِيَةٌ عَلَى عُرُوشِهَا وَبِئْرٍ مُّعَطَّلَةٍ وَقَصْرٍ مَّشِيدٍ (45) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الأَرْضِ فَتَكُونَ لَهُمْ قُلُوبٌ يَعْقِلُونَ بِهَا أَوْ آذَانٌ يَسْمَعُونَ بِهَا فَإِنَّهَا لا تَعْمَى الأَبْصَارُ وَلَكِن تَعْمَى الْقُلُوبُ الَّتِي فِي الصُّدُورِ (46) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذَابِ وَلَن يُخْلِفَ اللَّهُ وَعْدَهُ وَإِنَّ يَوْمًا عِندَ رَبِّكَ كَأَلْفِ سَنَةٍ مِّمَّا تَعُدُّونَ (47) وَكَأَيِّن مِّن قَرْيَةٍ أَمْلَيْتُ لَهَا وَهِيَ ظَالِمَةٌ ثُمَّ أَخَذْتُهَا وَإِلَيَّ الْمَصِيرُ (48) سورةتي : الحج.

﴿وَكَمْ أَهْلَكْنَا مِن قَرْيَةٍ بَطِرَتْ مَعِيشَتَهَا فَتِلْكَ مَسَاكِنُهُمْ لَمْ تُسْكَن مِّن بَعْدِهِمْ إِلاَّ قَلِيلاً وَكُنَّا نَحْنُ الْوَارِثِينَ (58) وَمَا كَانَ رَبُّكَ مُهْلِكَ الْقُرَى حَتَّى يَبْعَثَ فِي أُمِّهَا رَسُولاً يَتْلُو عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا وَمَا كُنَّا مُهْلِكِي الْقُرَى إِلاَّ وَأَهْلُهَا ظَالِمُونَ (59) سورةتي :القصص .

هه‌روه‌ها ده‌بینین زۆر له‌ ڕۆژهه‌ڵاتناسان و مێژوونووسی تریش ته‌فسیری ڕووداوێكی مێژووی ئیسلام وه‌ك هۆی درووستبونی دوو بزووتنه‌وه‌ی ئه‌لزوت ـ كه‌ گه‌لێكی ڕه‌شتپێست بوون و له‌ ناوچه‌ی باشووری عێراق ده‌ژیان و قەرامیتە كه‌ گرووپێك بوون  له‌ مەزدەكیه‌كانی فارس بۆچونێكی كۆمه‌ڵایه‌تی تایبه‌تی خۆیان هه‌بووه‌ بۆ ژیان.

ئه‌وان ئه‌م دوو ڕێكخراو و بزووتنەوە‌، كه ‌ڕاپه‌ڕینیان ئه‌نجامدا له‌ چه‌رخی عه‌بباسیدا به‌ ڕاپه‌ڕینێكی چینی نه‌دار و هه‌ژار و ڕه‌شوڕووت ته‌فسیر ده‌كه‌ن كه‌ دژی ده‌وڵه‌تی عه‌بباسی  ڕاپه‌ڕیوون.

ئێمه‌ش وا ده‌زانین ـ وه‌ك كردار و ڕه‌فتار و بنه‌چه‌ و ڕه‌چه‌ڵه‌ك ـ ئه‌م دوو بزووتنه‌وه‌یه‌، بزوتنه‌وه‌یه‌كی فارسی و بێباوه‌ڕ و بێئابڕوو، تێكده‌ری ئه‌خلاق و ڕه‌وشت و  ئایین و هه‌موو بنەماكانی ئیسلامبوون(الاشتراكية فى الاموال والنساء) فارسه‌كان به‌كاریانهێناون بۆ لێدانی ئایین و ده‌وڵه‌تی ئیسلام، ده‌وڵه‌تیش به‌رەنگاریان بووه‌ته‌وه‌، پاش ده‌یان ساڵ سه‌ركوتكراون، ده‌سه‌ڵات له‌ ده‌ستیان وه‌رگیراوه‌ته‌وه‌ و ده‌وڵه‌ت فه‌رمانڕه‌وای خۆی گه‌ڕاندوه‌ته‌وه‌ بۆ ناوچه‌كانیان.