سته‌مكاریی‌ و چه‌مكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی له‌ كتێبـی

01/04/2017 21:46:53

سته‌مكاریی‌ و چه‌مكه‌ په‌یوه‌ندیداره‌كانی له‌ كتێبـی

(طبائع الاستبداد)ی كه‌واكیبى دا

د.ئومێد عوسمان

عه‌بدولڕه‌حمان كه‌واكیبـی به‌لای هه‌ندێك له‌ بیریارو نوسه‌رانه‌وه‌ كه‌سایه‌تيیه‌كی گه‌وره‌ی نوێخوازو ڕیفۆرمخوازی ئیسلاميیه‌ له‌سه‌ر هه‌مان هێڵی جه‌ماله‌دینی ئه‌فغانی‌و محه‌مه‌د عه‌بده‌، هاوكات به‌لای هه‌ندێكی تره‌وه‌ كه‌واكیبـی یه‌كێكه‌ له‌ پێشڕه‌وانی بیری نه‌ته‌وه‌خوازیی عه‌ره‌بی و، هه‌ندێكی تریش به‌ ماسۆنی و به‌كرێگیراوی ڕۆژئاوای له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن.

كه‌واكیبـی له‌ ساڵی 1854(1)، له‌ شاری حه‌له‌بی سوریا له‌دایكبووه‌و هه‌رله‌وێش پێگه‌یشتووه‌و خوێندوویه‌تی، له‌سه‌روو شاره‌زایی و قوڵبوونه‌وه‌ی له‌ زانسته‌ شه‌رعیه‌كاندا، ئاشنا بووه‌ به‌ زانستی سیاسی‌ و ماف ‌و كۆمه‌ڵناسی‌ و فه‌لسه‌فه‌و مێژوو، زمانی عه‌ره‌بی ‌و توركی ‌و فارسی به‌باشی زانیوه‌،  له‌ ساڵی 1877دا له‌گه‌ڵ هاوڕێیه‌كی ڕۆژنامه‌ی (الشهباء) ده‌رده‌كات، له‌ پاش ده‌رچوونی نزیكه‌ی پازده‌ ژماره‌، به‌هۆی ڕه‌خنه‌ی توندو بانگه‌شه‌ی ڕیفۆرمی سیاسی ‌و ئاینیيه‌وه‌ ڕۆژنامه‌كه‌ی داده‌خرێت، دواتر له ‌ساڵی 1879دا ڕۆژنامه‌ی(الاعتدال) ده‌رده‌كات به‌هه‌مان نه‌فه‌سی پێشوو، زۆر ناخایه‌نێت ئه‌میش داده‌خرێت(2).

كه‌واكیبـی به‌هۆی ڕه‌خنه‌گرتنی توندی له ‌ده‌سه‌ڵاتی عوسمانی له‌ ڕێگه‌ی وتاره‌ ئاگرینه‌كانی ‌و ده‌رخستنی سته‌م‌و گه‌نده‌ڵی لێپرسراوانی ناوچه‌كانی شام، چه‌ندین جار دووچاری گرتن ‌و لێپرسینه‌وه‌و سوكایه‌تی پێكردن بووه‌، هه‌ربۆیه‌ بڕیار ده‌دات بچێته‌ میسر، كه ‌ئه‌وكات  له‌ژێر سایه‌ی عوسمانیه‌كاندا نه‌مابوو(3).

له ‌پاش مانه‌وه‌ی نزیكه‌ی دوو ساڵ له‌ میسر، به‌مه‌به‌ستی ئاشنابوون به ‌دابونه‌ریت‌ و كه‌لتووره‌ جیاوازه‌كان گه‌شته‌ به‌ناوبانگه‌كه‌ی ده‌ستپێده‌كات، كه‌ شه‌ش مانگ ده‌خایه‌نێت‌ و له‌میانه‌یدا سه‌ردانی یه‌مه‌ن‌ و حه‌به‌شه‌و سودان ‌و سۆماڵ‌ و هیندو چین‌ و ئه‌نده‌نوسیاو چه‌ند شوێنێكی تر ده‌كات، له‌كۆتاییدا ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ میسرو هه‌رله‌وێش  له ‌ساڵی 1902كۆچی دوایی ده‌كات(4).

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی كه‌واكیبـی چه‌ندین نووسراوی له‌ پاش به‌جێماوه‌، به‌ڵام كتێبـی (طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد) به ‌شاكاری نوسینه‌كانی داده‌نرێت، كه‌ له‌ بنچینه‌دا چه‌ند وتارێك بووه‌ له‌ ڕۆژنامه‌ی (المؤيد)و(العمران)ی میسریدا بڵاويكردوونه‌ته‌وه‌و دواتر كۆیكردوونه‌ته‌وه‌و به ‌هه‌ندێك ده‌ستكاريیه‌وه‌ له‌ دووتوێی كتێبێكدا چاپكراوه‌(5).

كه‌واكیبـی له‌ سه‌رده‌مێكدا كتێبـی ناوبراوی داناوه‌ كه‌ دواكه‌وتوویی‌و نه‌خوێنده‌واريی‌و هه‌ژاريی‌و گه‌نده‌ڵی ئیداریی‌و سیاسی باڵی به‌سه‌ر جیهانی ئیسلامیدا كێشابوو، وه‌ك خۆی ده‌ڵێت له ‌پاش سی ساڵ وردبوونه‌وهو لێكدانه‌وه‌و گه‌ڕان بۆی ده‌ركه‌وت سه‌رچاوه‌ی هه‌موو ئه‌و نه‌خۆشیانه‌ سته‌مكاریی سیاسیيه(‌6).

 كتێبـی(طبائع الاستبداد) یه‌كه‌مین نوسراوێكی عه‌ره‌بی چاپكراوه‌ به‌شێوازێكی وردو بابه‌تی ‌و واقیعیانه‌ باس له‌ سروشت ‌و ماهیه‌تی سته‌مكاريی‌ و هۆكار‌و ئامڕازو ده‌رهاویشته‌كانی ده‌كات. به‌داخه‌وه‌ له ‌پاش تێپه‌ربوونی زیاتر له ‌سه‌ده‌یه‌ك به‌سه‌ر ده‌رچوونی كتێبـی ناوبراودا، گه‌وره‌ترین هیواو ئاواتی خاوه‌نه‌كه‌ی نه‌هاته‌دی، كه ‌بریتی بوو له‌وه‌ی زۆر به ‌زوویی له‌ بیر خه‌ڵك بچێته‌وه‌و كتێبه‌كه‌ی بچێته‌ زبڵدانی مێژووه‌وه‌ به‌هۆی باوه‌ڕبوونی ته‌واوی به‌ كاریگه‌ریی خێرای پێشكه‌وتن‌و گه‌شه‌سه‌ندنه‌ مرۆییه‌كان له‌سه‌ر تێپه‌ڕاندنی دۆخی ناله‌باری سیاسی‌ و گه‌یشتن به‌ شێوازو سستمێكی پێشكه‌وتووی حوكمڕانی ‌و به‌ڕێوه‌بردن له ‌ناوچه‌كه‌دا.

ئه‌وه‌ی قه‌ت به‌بیری كه‌واكیبیدا نه‌هاتبوو ئه‌وه‌بوو له ‌پاش ده‌یان ساڵ شانبه‌شانی پێشكه‌وتن ‌و هه‌ڵكشانه‌كان سته‌مكارییش بتوانێت خۆی ئه‌بده‌یت بكاته‌وه‌و، به‌ كه‌ره‌سته‌و ئامرازی نوێوه‌ بێته‌وه‌ مه‌یدان، زۆر له‌ جاران به‌هێزتر ڕه‌گ دابكوتێت.

كتێبـی ناوبراو به‌پێی چاپی (مؤسسة هنداوي للتعليم والثقافة)ی ساڵی 2002 (116)لاپه‌ڕه‌یه‌، كه‌ له‌ ده‌روازه‌یه‌ك ‌و پێشه‌كیه‌ك ‌و نۆ وتار پێكهاتووه‌:

كه‌واكیبـی له‌ سه‌ره‌تای ده‌روازه‌كه‌دا وه‌ك ئاماژه‌دانێك به‌ سروشتی سه‌ركوتكارانه‌و دوژمنكارانه‌ی ده‌سه‌ڵات له‌ ناوچه‌كانی شام ‌و ده‌وروبه‌رى، داوا له‌ خوێنه‌رانی ده‌كات گوێنه‌ده‌ن به‌وه‌ی خاوه‌نی نووسینه‌كه‌ كێیه‌، به‌ڵكو ته‌نها گرنگی بده‌ن به‌ نوسینه‌كه‌، هه‌روه‌ها باس له‌وه ‌ده‌كات  له‌كاتی مانه‌وه‌ی له‌ میسر به‌هۆی هه‌بوونی جۆرێك له ‌ئازادی ڕاده‌ربڕین، توانیویه‌تی ئه‌و هه‌له‌ بقۆزێته‌وه‌و ئه‌وه‌ی له‌ دڵ‌و ناخیدا ساڵانێكه‌ په‌نگی خواردووه‌ته‌وه‌‌ ده‌ریببڕێت(7).

هه‌ر له‌ ده‌روازه‌دا له‌سه‌ر هۆكاری پوكانه‌وه‌‌و دواكه‌وتوویی جیهانی ئیسلامی، ڕاشكاوانه‌ ده‌ڵێت: سته‌مكاریی سیاسی تاكه‌ هۆكاری سه‌ره‌كی ده‌ردو نه‌خۆشیه‌كه‌یه‌و چاره‌سه‌ریشی ته‌نها شورای ده‌ستووريیه(8).

له‌ كۆتایی ده‌روازه‌كه‌دا ئاماژه‌ به‌وه‌ده‌دات كه‌ مه‌به‌ستی له‌و باسانه‌ی ده‌ینوسێت سته‌مكارێك یان حكومه‌تێك یان میلله‌تێكی دیاریكراو نیه‌، به‌ڵكو مه‌به‌ستیه‌تی ڕاڤه‌ی سروشت ‌و ماهیه‌تی سته‌مكاریی‌ و مه‌رگی به‌ كۆیله‌كردن بكات‌ و سه‌رچاوه‌ی سه‌ره‌كیی ده‌رده‌كه‌ دیاری بكات(9).

 كه‌ دێته‌ سه‌ر پێشه‌كی كتێبه‌كه ‌به‌كورتی ئاماژه‌ ده‌دات به‌ هه‌ندێك له‌ سه‌رچاوه‌كانی زانستی سیاسی ‌و مه‌نهه‌جیه‌تی نوسین تیاياندا له‌ قۆناغه‌ جیاوازه‌كانی مێژووی مرۆڤایه‌تی ‌و لای شارستانیه‌ته‌ جیاوازه‌كان، تا سه‌رده‌می نوێ، كاتێكیش پێناسه‌ی زانستی سیاسی ده‌كات، بابه‌تی سته‌مكاریی به‌ له ‌پێشترین بابه‌تێك له‌قه‌ڵه‌م ده‌دات كه‌ ده‌بێت زانستی ناوبراو گرنگی پێبدات(10).

له‌ كۆتایی پێشه‌كیه‌كه‌دا كه‌واكیبـی پرسیارگه‌لێك ده‌وروژێنێت، كه ‌دواتر وه‌ڵامه‌كانیان جه‌وهه‌ری نووسینه‌كه‌ی پێكدێنێت، له‌وانه‌: سته‌مكاریی چیه‌؟سروشتی سته‌مكاریی چۆنه‌؟ هۆكاره‌كانی سته‌مكاریی چین؟ نیشانه‌و خه‌سڵه‌ته‌كانی چین؟ بۆچی سته‌مكار زۆر ده‌ترسێت؟ كاریگه‌ریی سته‌مكاریی چیه‌ له‌سه‌ر: ئايین، زانست، ئاكار، په‌روه‌رده‌، سامان، هه‌ڵكشان، ئاوه‌دانكردنه‌وه‌و شكۆمه‌ندی؟ ده‌ستوپێوه‌ندى سته‌مكار كێن؟ ئایا ده‌توانرێت ته‌حه‌مولی سته‌مكاریی بكرێت؟ ئه‌ی چۆن له‌ سته‌مكاریی قوتارمان ده‌بێت؟(11).

پاشان دێته‌ سه‌ر وتاری یه‌كه‌م به‌ناونیشانی (سته‌مكاریی چیه‌) سه‌ره‌تا له‌ چه‌ندین گۆشه‌نیگای جیاوازه‌وه‌ پێناسه‌ی سته‌مكاریی ده‌كات، به‌دوایدا قسه‌ له‌سه‌ر حكومه‌تی سته‌مكار ده‌كات ‌و ده‌ڵێت: ((حكومه‌تی سته‌مكار شێوه‌ی زۆره‌....سیفه‌تی سته‌مكاریی چۆن له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی تاكڕه‌ودا خۆی ده‌بینێته‌وه‌ كه‌ له‌ ڕێگه‌ی هێزو زاڵبوون یان بۆماوه‌ییه‌وه‌ دێته‌ سه‌ر حوكم، به‌هه‌مان شێوه‌ش له‌ ده‌سه‌ڵاتێكی تاكڕه‌وی هه‌ڵبژێردراو یان ده‌سه‌ڵاتێكی ده‌سته‌جه‌معی هه‌ڵبژێردراویشدا خۆی ده‌بینێته‌وه‌... كه ‌له‌وانه‌یه‌ زیانی سته‌مكاریی له‌ حاڵه‌تی هاوبه‌شی‌و ڕێكه‌وتندا زۆر زیاتر بێت له‌ حاڵه‌تی تاكڕه‌وی، هه‌تا له‌ حكومه‌تی ده‌ستورییشدا سته‌مكاریی به‌دیده‌كرێت، ئه‌گه‌ر لێپرسینه‌وه‌و په‌یوه‌ندی له‌ نێوان ده‌سه‌ڵاته‌كانی یاسادانان‌ و جێبه‌جێكردن‌ و چاودێریدا نه‌بێت... حكومه‌ت هه‌رجۆرێك بێت ناتوانێت له‌ وه‌سفكردنی به‌ سته‌مكار بچێته‌ ده‌ره‌وه‌، ئه‌گه‌ر له‌ژێر چاودێریی توندو لێپرسینه‌وه‌ی دوور له‌ لێبووردندا نه‌بێت))(12).

له‌كۆتاییدا په‌نا ده‌باته‌ به‌ر وته‌ی هه‌ندێك له‌ فه‌یله‌سوف ‌و دانایان له‌سه‌ر مه‌ترسیداری سته‌مكاریی بێ ئه‌وه‌ی ناوی خاوه‌نه‌كانیان بڵێت، له‌وانه‌:" سته‌مكار دوژمن‌ و بكوژی ڕاستى‌ و ئازادییه‌، ڕاستى باوكی مرۆڤه‌كانه‌و ئازادی دایكیانه‌، زۆرینه‌ی خه‌ڵكیش هه‌تیوی بێ دایك‌و باوكن‌و له ‌خه‌ودان، زانایان برای عاقڵ ‌و پێگه‌یشتوویانن، ئه‌گه‌ر به‌ئاگایان بهێننه‌وه‌، وه‌ك ڕه‌شه‌با هه‌ڵده‌كه‌ن، ئه‌گه‌ر وازیشیان لێبهێنن، له ‌شوێنی خۆیان ده‌مێننه‌وه‌و له‌خه‌ودا ده‌بن تا مردن"(13).

نوسه‌ر له‌ وتاری دووه‌مه‌وه‌ ده‌ست ده‌كات به‌ تیشكخستنه‌ سه‌ر په‌یوه‌نديیه‌كانی سته‌مكاریی، كه‌ له ‌(په‌یوه‌ندی سته‌مكاریی به ‌ئاینه‌وه‌) ده‌ستپێده‌كات.

سه‌ره‌تا به‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ ڕاوبۆچوونی زۆرێك له‌ نوسه‌رو توێژه‌رانی مێژووی ئاینه‌كان له‌سه‌ر ئه‌وه‌ ساغ بۆته‌وه‌ كه‌ سته‌مكاریی سیاسیی هه‌ڵقوڵاوی سته‌مكاریی ئاینییه‌، هه‌روه‌ك چۆن پیاوانی ئاینی  خۆیان به‌ پیرۆزو ڕزگاركه‌ر له‌قه‌ڵه‌م ده‌ده‌ن، به‌ناوی خوداوه‌ خه‌ڵك ده‌چه‌وسێننه‌وه‌، ده‌یان ترسێنن به‌ دۆزه‌خ، به‌هه‌شتیان پێده‌فرۆشن، به‌هه‌مان شێوه‌ش سیاسيیه‌كان دێن چاو له‌ ئه‌وان ده‌كه‌ن، خه‌ڵكی ده‌چه‌وسێننه‌وه‌، به‌ كۆیله‌یان ده‌كه‌ن، ماڵ ‌و سامانیان داگیر ده‌كه‌ن، سووكایه‌تیان پێده‌كه‌ن، وه‌ك مێگه‌ل شیره‌كه‌یان ده‌خۆنه‌وه‌، گۆشتیان ده‌خۆن، سوار پشتیان ده‌بن(14).

كه‌واكیبـی به‌ وردی شیكاری ئه‌م بۆچوونه‌ ده‌كات‌ و كوێرانه‌ مامه‌ڵه‌ی له‌ته‌كدا ناكات، دانده‌نێت به‌و ڕاستیيه‌دا، كه‌ ئه‌گه‌ر له‌ ڕوانگه‌ی ئه‌فسانه‌كان‌ و به‌شی مێژوویی ته‌ورات ‌و هه‌ندێك له‌ په‌یامه‌كانی ئینجیل‌ و گوتارو ڕه‌فتاری زۆرێك له‌ سۆفی ‌و فه‌قیهه‌كانی ئیسلام له‌ ئایين بڕوانرێت بۆچوونی ئاماژه‌پێدراو بۆچوونێكی ڕاسته‌، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه ‌ئه‌گه‌ر له‌به‌ر ڕۆشنایی به‌شه‌ فێركاريیه‌ ئاكاریيه‌كانی ته‌ورات ‌و ئینجیل ‌و ده‌قه‌كانی قورئان‌ و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ر(د.خ)دا هه‌ڵبسه‌نگێندرێت بۆچوونێكی هه‌ڵه‌یه‌(15).

هه‌ر له‌هه‌مان وتاردا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه ‌ئاین له‌ بنچينه‌دا بۆ ئه‌وه‌ هاتووه‌ مرۆڤه‌كان له‌ سته‌مكاريی ‌و چه‌وسانه‌وه‌و به‌كۆیله‌كردن ڕزگار بكات، بۆ نموونه‌ ته‌ورات كاتێك دابه‌زیوه‌ كه‌لتووری فره‌خوایی له‌ئارادا بووه‌، پادشایان وه‌ك خودای سه‌ر زه‌وی ته‌ماشا كراوه‌، هه‌ربۆیه‌ مه‌به‌ستی سه‌ره‌كی ته‌ورات بریتی بووه‌ له‌ بڵاوكردنه‌وه‌ی باوه‌ڕی یه‌كتاپه‌رستی ‌و، ڕاستكردنه‌وه‌ی بۆچوونه ‌هه‌ڵه‌كان سه‌باره‌ت به‌ خوداو مرۆڤ ‌و، نه‌هێشتنی كه‌لتووری چه‌وساندنه‌وه‌، به‌هه‌مان شێوه‌ كاتێكیش ئینجیل داده‌به‌زێت، زۆرێك له ‌ده‌قه‌كانی ته‌ورات شێوێندراوه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی یه‌هودی ده‌ناڵێنێت به‌ ده‌ست سته‌می كاهینه‌كانه‌وه‌، له ‌پاش بڕینی چه‌ندین قۆناغ ‌و وه‌رگرتنی ئاینی مه‌سیحی له‌لایه‌ن میلله‌ته‌ خاوه‌ن كه‌لتووره‌ جیاوازه‌كانه‌وه‌، ئه‌میش تووشی شێواندن ده‌بێت، چه‌ندین دابونه‌ریت‌ و ئه‌فسانه‌و ڕاڤه‌ی پیاوانی ئاینی تێكه‌ڵ به ‌ده‌قه‌كانی ئینجیل ده‌بێت(16).

كاتێكیش دێته‌ سه‌ر باسی ئیسلام جه‌خت له‌سه‌ر ئه‌وه ‌ده‌كاته‌وه ‌كه‌ ئاینی ئیسلام له‌سه‌ر بنه‌مای یه‌كتاپه‌رستی، مرۆڤدۆستی، دادپه‌روه‌ريی‌و داماڵینی  نێوه‌ندگیریی‌و به‌ پیرۆزدانه‌نانی كه‌سه‌كان بنیاتنراوه‌، ئاینێكه‌ بۆ هه‌موو كات ‌و شوێن‌ و سه‌رده‌مه‌كان ده‌گونجێت، یاسا گشتییه‌ ته‌شریعیيه‌كانی ده‌شێت ببنه‌ چوارچێوه‌یه‌كی گشتی بۆ سه‌رجه‌م سستمه‌ حوكمڕانیيه‌ دادپه‌روه‌ره‌كان، هه‌رچی حوكمێكی په‌یوه‌ست به‌ كاروباری سیاسی‌و به‌رژه‌وه‌ندی دنیاییه‌، ده‌بێت له‌ سه‌ر بنه‌مای ڕاگۆڕینه‌وهو ڕاوێژكردن یه‌كلايى ببێته‌وه‌، ئیسلام زۆر به‌ توندی دژی تاكڕه‌وی ‌و سه‌پاندنی حوكمی تاكه‌ له‌ هه‌ر پله‌یه‌كدا بێت، قورئان پڕیه‌تی له‌ ڕێنمایی‌و نمونه‌ی به‌رزی له‌باربردنی سته‌مكاريی‌ و تاكڕه‌وىو، زیندووڕاگرتنی دادپه‌روه‌ريی ‌و یه‌كسانی، هه‌تا چیرۆكه‌ قورئانیيه‌كانیش پڕن له‌م واتایانه(‌17).

لێره‌دا نوسه‌ر نمونه‌ی چیرۆكی به‌لقیس شاژنی سةبةء ده‌هێنێته‌وه‌، هه‌روه‌ك له‌ قورئاندا هاتووه‌: قَالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنتُ قَاطِعَةً أَمْرًا حَتَّى تَشْهَدُونِ، قَالُوا نَحْنُ أُوْلُوا قُوَّةٍ وَأُوْلُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالأَمْرُ إِلَيْكِ فَانظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ، قَالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِهَا أَذِلَّةً وَكَذَلِكَ يَفْعَلُونَ  النمل: ٣٢ ـ ٣٤.

ئه‌م چیرۆكه‌ ئه‌وه ‌ده‌دات به‌ده‌سته‌وه‌  كه‌ ده‌بێت پاشایان ‌و ده‌سه‌ڵاتداران  له‌ كاروباره‌كانیاندا ڕاوێژ به‌ شاره‌زایان‌ و پسپۆڕانی ڕه‌عیه‌ت بكه‌ن، نابێت تاكلایه‌نانه‌ به‌بێ پرس ‌و ڕاوێژ حوكم ده‌ربكه‌ن، واته‌ هێزو دیاریكردنی به‌رژه‌وه‌نديیه‌كان لای جه‌ماوه‌ره‌، پاشا یان ده‌سه‌ڵاتدار ته‌نها ده‌ركردنی فه‌رمانی جێبه‌جێكردنی له‌سه‌ره‌(18).

له‌ پاش هێنانه‌وه‌ی چه‌ندین نمونه‌ی تری قورئانى له‌سه‌ر بانگه‌شه‌ی دادپه‌روه‌ريی ‌و یه‌كسانی‌ و، دژایه‌تی سته‌مكاريی ‌و تاكڕه‌وی، كه‌واكیبـی زۆر به‌ توندی هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر ئه‌و فه‌قیهـ و سۆفیانه‌ی له‌ مێژووی ئیسلامیدا هۆكاری هێنانه‌كایه‌و بره‌وپێده‌ری سته‌مكاریی سیاسی بوون، له‌ ئه‌نجامی تێگه‌یشتن ‌و ڕاڤه‌ی نادروستیان بۆ زۆرێك له‌ ده‌قه‌كان(19).

هه‌ر له‌ میانه‌ی وتاری دووه‌مدا هۆشداری ده‌دات، كه ‌له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئاینی ئیسلام له‌ بنه‌چه‌دا له‌سه‌ر بنه‌ماكانی: ئازادی، دانایی، ئاسانكاری، لێبوورده‌یی، لابردنی كۆت‌وزنجیر، له‌ناوبردنی جیاكاريی‌ و سته‌مكاریی، بنیاتنراوه‌، به‌ڵام  فه‌قیهه‌كانی سته‌مكاریی كردوویانه‌ به‌ هۆكاری په‌رته‌وازه‌كردنی میلله‌ت ‌و ئامرازی تێركردنی مه‌رامه‌ سیاسی‌ و ئابووریيه‌كانیان، جوانی‌ و تایبه‌تمه‌نديیه‌كانیان له‌باربردووه‌، ئه‌وه‌نده‌ شتی زۆر‌و زیاده‌و نامۆو خورافییان هێناوه‌، ئایندارییان قورسكردووه‌، سه‌ریان له‌ ئاینداران شێواندووه‌، به‌جۆرێك ئه‌گه‌ر بته‌وێت ئاینداری كامڵ بیت، ده‌بێت واز له ‌هه‌موو كارو كه‌سابه‌ت‌و بژێویيه‌كی ژیان بهێنیت‌و پشت له‌ دنیا بكه‌یت، ته‌نها خه‌ریكی به‌جێهێنانی فه‌رمانی كتێب بیت، سه‌یر له‌وه‌دایه‌ ئه‌گه‌ر ته‌مه‌نێكی زۆر درێژیش به‌سه‌ر ببه‌یت هه‌ر ناگه‌یته‌ ئه‌نجامی ئه‌وه‌ی كامه‌ ڕاسته‌ كامه‌ چه‌وته‌، به‌هۆی هه‌بوونی جیاوازی زۆر توندوتیژ له ‌نێوان مه‌زهه‌ب و ڕێچكه‌و نوێنه‌رانی ئایندا، هه‌ر ئه‌م وێناكردن ‌و ڕاڤه‌ قێزه‌ونه‌ بۆ ئاین وایكردووه‌ ئاینداران هه‌میشه‌ سه‌رقاڵی پڕكردنه‌وه‌ی ناته‌واوی كه‌سیی ‌و خۆكامڵكردن بن‌ و نه‌یانپه‌رژێته‌ سه‌ر باسی سستم‌ و حوكمڕانی ‌و لێپرسینه‌وه‌ی حاكم‌و ده‌سه‌ڵاتداران(20).

كه‌واكیبـی له‌ وتاری سێیه‌می كتێبه‌كه‌یدا باس له‌ په‌یوه‌ندی نێوان (سته‌مكاریی و زانست)ده‌كات،  پێیوایه‌ به‌هێزی ‌و لاوازیی هه‌ر حكومه‌ت و ده‌سه‌ڵاتێك به‌نده‌ به‌ ئه‌ندازه‌ی زیادو كه‌میی زانست ‌و هۆشیاری ڕه‌عیه‌ته‌كه‌يه‌وه‌، هه‌تا ڕه‌عیه‌ت هوشیارو زانا بێت، ده‌سه‌ڵات به‌هێز ده‌بێت‌ و له ‌سته‌مكاریی دوور ده‌كه‌وێته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌تا ڕه‌عیه‌ت گێل‌ و نه‌زان‌ و بێئاگا بێت، ده‌سه‌ڵات سته‌مكارو لاواز ده‌بێت(21).

 هه‌ر له‌م وتاره‌دا  ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات، كه‌ سته‌مكار زۆر ده‌ترسێت له‌و زانست ‌و كایه‌ مه‌عریفیانه‌ی  بزوێنه‌ری عه‌قڵ ‌و هۆشیاريی‌ و هزری جه‌ماوه‌رن، وه‌ك: حیكمه‌تی تیۆری، فه‌لسه‌فه‌ی عه‌قڵی، مافی میلله‌تان، كۆمه‌ڵناسی، سیاسه‌تی مه‌ده‌نی‌ و هاوشێوه‌ی ئه‌مانه‌ كه‌ ئاسۆی عه‌قڵ فراوان ده‌كه‌ن‌ و مرۆڤ ئاشنا ده‌كه‌ن به ‌ماف‌ و ئه‌رك ‌و داواكاریيه‌كانی‌ و چۆنیه‌تی ده‌ستخستن‌ و پاراستنیان(22).

ئه‌و دواتر دێته‌ سه‌ر باسی ئه‌وه‌ی كه‌ له‌ نێوان زانست ‌و سته‌مكاریدا ململانێی توند هه‌یه‌ له‌سه‌ر زۆرینه‌ی خه‌ڵك، زانست هه‌میشه‌ له ‌هه‌وڵی ڕۆشنكردنه‌وه‌و به‌ئاگاهێنانه‌وه‌ی عه‌قڵیاندایه‌، سته‌مكاریش له‌ هه‌وڵی كوژاندنه‌وه‌ی ڕووناكی عه‌قڵیان ‌و گه‌وجاندنیاندایه‌، مه‌به‌ستیش له‌ زۆرینه‌ی خه‌ڵك ئه‌وانه‌ن كه‌ ئه‌گه‌ر نه‌زان بوون، ده‌ترسن، كه‌ تووشی ترسیش بوون، ملكه‌چ ده‌بن، هاوكات ئه‌گه‌ر زاناو به‌ئاگاشبوون، قسه‌ ده‌كه‌ن، كه‌ قسه‌شیان كرد، به‌ كردار به‌رجه‌سته‌ی ده‌كه‌ن(23).

له‌لایه‌كی تره‌وه‌ هه‌ر له‌ وتاری سێیه‌مدا نوسه‌ر باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ سته‌مكارانی جیهانی ئیسلامی ‌و عه‌ره‌بی هه‌میشه‌ له‌ ترسی ئه‌وه‌دان جه‌ماوه‌ر به‌ته‌واوی له‌ چه‌مكی (لا إله إلا الله) تێبگات، ئه‌و ده‌پرسێت: بۆچی (لا إله إلا الله) چاكترین زیكره‌، بۆچی ئیسلام‌و سه‌رجه‌م ئاینه‌ ئاسمانیيه‌كانی له‌سه‌ر بنیانتراوه‌، هه‌رخۆی له‌ وه‌ڵامدا ده‌ڵێت: (لا إله إلا الله) واته‌ هیچ ناپه‌رسترێت به‌ حه‌ق بێجگه‌ له‌ دروستكه‌ری گه‌وره‌ی بوونه‌وه‌ر، په‌رستنیش به‌ واتای ملكه‌چبوون، كه‌واته‌ : هیچ كه‌س شایانی ئه‌وه‌ نیه‌ ملی بۆ كه‌چبكرێت بێجگه‌ له‌ خودا، چه‌نده‌ گه‌ورهو جوانه‌ شه‌وو ڕۆژ ئه‌م زیكره‌ دووبارهو چه‌ندباره‌ بكرێته‌وه‌و، واتاكه‌ی له‌ مێشكدا بچه‌سپێت‌ و، بزانرێت ته‌نها ملكه‌چكردن بۆ خودایه‌و به‌س، هه‌ربۆیه‌ سته‌مكاران باش ده‌زانن ئه‌مه‌ له‌گه‌ڵ ئامانج‌و مه‌به‌ستی ئه‌واندا یه‌كناگرێته‌وه‌،  به‌ڵكو(لا إله إلا الله) سوكایه‌تیيه‌ به‌ ئه‌وان(24).

 له‌ وتاری چواره‌مدا كه‌واكیبـی باس له‌ په‌یوه‌ندی نێوان (سته‌مكاريی‌ و شكۆمه‌ندی) ده‌كات، ده‌ڵێت: "شكۆمه‌ندی بریتيیه‌ له‌: ده‌ستخستنی ڕێزو گه‌وره‌یی‌و خۆشه‌ویستی، ئه‌مه‌ش خواستێكی سروشتی هه‌موو كه‌سێكه‌‌و، چێژێكی ڕۆحیی و ده‌روونی تایبه‌تی هه‌یه‌، به‌ڵام ته‌نها ئه‌وانه‌ به‌ده‌ستی ده‌هێنن كه‌ له‌پێناوی خودا، ئاین، كۆمه‌ڵ، مرۆڤایه‌تیدا به‌ دڵسۆزی كۆشش ده‌كه‌ن، ماندو ده‌بن و قوربانی ده‌ده‌ن"(25).

هاوكات پێیوایه‌ له ‌سه‌رده‌می ئارامی ‌و دادگه‌ریدا زه‌مینه‌ له‌باره‌، شكۆمه‌ندی له‌ چه‌ندین ڕووه‌وه‌ به‌ده‌ست بهێنرێت، به‌ڵام له‌ سه‌رده‌می سته‌مكاریدا ته‌نها له ‌یه‌ك ڕووه‌وه‌ به‌ده‌ست دێت، ئه‌ویش: به‌ره‌نگاربوونه‌وه‌ی سته‌م‌و سته‌مكاریيه‌(26). له ‌به‌رامبه‌ر شكۆمه‌ندیدا كه‌ سیفه‌ت‌و حاڵه‌تێكی سروشتیيه‌، شكۆپێدان هه‌یه‌ كه‌ ئه‌مه‌یان حاڵه‌تێكی ده‌ستكردو ناسروشتيیه‌، له‌ تایبه‌تمه‌نديیه‌كانی حكومه‌ته‌ سته‌مكاره‌كانه‌.

 به‌بڕوای كه‌واكیبـی له‌ هه‌موو كات و سه‌رده‌مێكدا كه‌سانی به‌رژه‌وه‌ندیخواز بوونیان هه‌یه‌، نمونه‌ی ئه‌مانه‌ زۆر به‌ خێرایی خۆیان له‌ سته‌مكاری گه‌وره‌ نزیك ده‌كه‌نه‌وه‌ له‌ ڕێگه‌ی پیاهه‌ڵدان، چه‌وره‌یی، دووڕوویی، سیخوڕیكردن، گوێڕایه‌ڵیكردنی كوێرانه‌و قبوڵكردنی هه‌ر سوكایه‌تیيه‌ك له‌لایه‌ن گه‌وره‌یانه‌وه‌ پێیان بكرێت، به‌مه‌رجێك پله‌وپایه‌و نازناوێك به‌ده‌ستبهێنن، ئه‌مانه‌ له ‌زۆربه‌ی چینه‌ جیاوازه‌كاندا هه‌ن، پارێزه‌ری ده‌سه‌ڵاتی سته‌مكارن، شاره‌زان له‌ شكۆپێدان‌ و ڕازاندنه‌وه‌و جوانكردنی وێنه‌ی ناشیرین ‌و قێزه‌ونی ده‌سه‌ڵات له‌ به‌رچاوی جه‌ماوه‌ردا، عه‌قڵه‌كان مه‌ست ده‌كه‌ن، ڕاستیيه‌كان ده‌شێوێنن، كه‌سایه‌تی قێزه‌ونی سته‌مكار ده‌گۆڕن به‌ خاوه‌ن شكۆ، پارێزه‌ری خاك‌ و وڵات، ڕاگری ئاین، باوكی میلله‌ت(27).

سته‌مكاریش باش ده‌زانێت هه‌بوونی ئه‌و جۆره‌ كه‌سانه‌ هۆكاری مانه‌وه‌ی ئه‌ون، هه‌ربۆیه‌ زۆر لێزانانه‌ هه‌ڵیانده‌بژێرێت‌ و ده‌یانكاته‌: وه‌زیر، به‌رێوه‌به‌ر، موفتی، ده‌مڕاست، لێپرسراو، چه‌ندین نازناوی گه‌وره‌یان ده‌داتێ، هه‌ندێك جار ده‌گه‌ڕێت به‌ شوێن كه‌سی عاقڵ، دانا، خاوه‌ن نه‌سه‌ب، خاوه‌ن كه‌سایه‌تی لای جه‌ماوه‌ر، كاریگه‌رو چاونه‌ترس، ڕایانده‌كێشێت بۆلای خۆی‌و ته‌ماعی پاره‌و سامان و پله‌وپایه‌ی ده‌وڵه‌تییان ده‌خاته‌ به‌ر، ئه‌گه‌ر سه‌ركه‌وتوو نه‌بوو له‌ ڕازیكردنیان، یان گوێڕایه‌ڵیكردنی كوێرانه‌یان، یان دووریان ده‌خاته‌وه‌، یاخود له‌ناویان ده‌بات، یا سوك ‌و ریسوایان ده‌كات(28).

له‌ وتاری پێنجه‌مدا  كه‌واكیبـی باس له‌ په‌یوه‌ندی توندوتۆڵی نێوان (سته‌مكاريی‌ و سامان) ده‌كات، لێره‌دا به‌ ئاشكرا كاریگه‌ری بیری سۆشیالیستی پێوه‌دیاره‌، هه‌رچه‌نده‌ ئه‌و پێیوایه‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌ی بیری ناوبراوو جوانیيه‌كانی زۆرتر له‌ ئیسلامدا به‌دیده‌كرێت(29).

 له‌ دیدی ئه‌ودا پاره‌و سامان چه‌كێكی مه‌ترسیداری ده‌ستی سته‌مكاره‌، له‌ ڕێگه‌ی داگیركاريی ‌و قۆرخكاريیه‌وه‌ سیاسه‌تی برسیكردن په‌یڕه‌و ده‌كات، ئه‌و باوه‌ڕی وایه‌ میلله‌ت هه‌مووی هاوبه‌شه‌ له‌ خێروبێری وڵاتدا، نابێت تاقه‌ كه‌سێك، یان چه‌ند كه‌سانێك، یان بنه‌ماڵه‌یه‌ك، قۆرخی خێروبێرو پاره‌و سامانی میلله‌ت بكه‌ن و ئه‌وانی تریش برسی بن‌ و چاوه‌ڕێی ڕه‌حمی ئه‌و كه‌مینه‌یه‌ بن.

ئه‌و ده‌ڵێت:"ده‌وڵه‌مه‌ندی یان پاره‌داری به‌ سێ مه‌رج دروسته‌و ڕه‌وایه‌: یه‌كه‌م: له‌ ڕێگه‌ی مه‌شروع‌ و حه‌ڵاڵه‌وه‌ په‌یداكرابێت، نابێت له‌ ڕێگه‌ی داگیركاريی ‌و گه‌نده‌ڵی‌ و ساخته‌كاریيه‌وه‌بێت. دووه‌م: نابێت ده‌وڵه‌مه‌ندی ‌و پاره‌داريیه‌كه‌ی  له‌سه‌ر حسابی میلله‌ت بێت. به‌جۆرێك له‌ ڕێگه‌ی داگیركردنی موڵكی گشتی یان قۆرخكردنی بازاڕه‌وه‌، كۆتا مه‌رجیش: ده‌بێت ده‌وڵه‌مه‌ندی سنووری هه‌بێت ‌و نابێت له‌ پێویستی كه‌سه‌كه‌ زۆر زیاتر بێت، له‌به‌رئه‌وه‌ی  قۆرخكاريی ‌و مۆڵكردنی پاره‌ی زۆر‌و داگیركردنی زه‌وی ‌و موڵكی گشتی هۆكاری تێكچوونی ئاكاری میلله‌ت ‌و دروستبوونی سته‌مكاریی ئابووریيه‌، كه‌ ڕێخۆشكه‌ره‌ بۆ سته‌مكاریی سیاسی"(30).

هه‌ر له‌ هه‌مان وتاردا كه‌واكیبـی ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ زۆرێك له‌ بنه‌ما ئابووریيه‌كانی سستمی سۆشیالسیستی، له‌ ئیسلامدا جوانتر و ته‌واوتر ده‌بیندرێت،  به‌ بڕوای ئه‌و ده‌بێت حكومه‌تی دادپه‌روه‌ر یاسای وردو به‌هێزی هه‌بێت بۆ ڕێكخستنی كاروباری ئابووری وڵات، نابێت  خاوه‌ندارێتی بنچینه‌یی  پڕۆژه‌ زه‌به‌لاحه‌ ئابووریيه‌كان، كارگه‌و ئامێره‌ گرانبه‌هاكان، زه‌ویيه‌ به‌پیت‌ و جێگیره‌ كشتوكاڵیيه‌كان، تاكه‌ كه‌سیی بن، به‌ڵكو ده‌بێت خێروبێری ئه‌وانه‌ بۆ هه‌مووان بێت ‌و حكومه‌ت به‌ یاسا به‌ڕێوه‌ی ببات. ده‌بێت حكومه‌ت هه‌وڵبدات  هه‌لی كار بۆ هه‌مووان بڕه‌خسێنێت،  دیارده‌ی چینایه‌تی نه‌هێڵێت،  جۆرێك له‌ نزیكی ‌و یه‌كسانی له‌ بژێوی‌ و داهاتی تاكه‌كاندا فه‌راهه‌م بێنێت، كاربكات بۆ به‌ره‌وپێشبردن‌ و كاراكردنی كشتوكاڵ، بازرگانی، پیشه‌سازی، هاوكات سنوور دابنێت بۆ قازانجی بازرگانان، تا ڕێگربێت له ‌به‌رده‌م كه‌ڵه‌كه‌بوونی پاره‌و سامان  له‌ ده‌ستی  چه‌ند كه‌سێكدا(31).

 به‌ بڕوای ئه‌و له‌ژێر سایه‌ی حكومه‌تی سته‌مكاردا دیارده‌ی چینایه‌تی زه‌ق ده‌بێته‌وه‌، كه‌مینه‌یه‌ك له‌‌وپه‌ڕی خێروخۆشی‌و ڕابواردندا ده‌بن، زۆرینه‌ش نانی ڕۆژانه‌یان به‌ئه‌سته‌م چنگ ده‌كه‌وێت، قۆرخكاريی و به‌رتیل‌ و فێڵ ‌و ساخته‌كاریی ‌و دزی ‌و بازرگانی به‌ ئاین‌ و مرۆڤه‌وه‌ باڵ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌دا ده‌كێشێت.

وتاری شه‌شه‌م تایبه‌ته‌ به‌ په‌یوه‌ندی نێوان (سته‌مكاريی ‌و ئاكار)، نووسه‌ر له‌ میانه‌یدا ده‌یه‌وێت بیسه‌لمێنێت كه‌ سته‌مكاریی تێكده‌رو شێوێنه‌ری ئاكارو به‌ها به‌رزه‌كانه‌، له‌ژێر سایه‌یدا خۆشه‌ویستی ‌و ئینتیما بۆ خاك ‌و نیشتمان ده‌سڕدرێته‌وه‌، متمانه‌ له‌نێو هاوڕێ و خێزاندا ناهێڵێت یان لاوازی ده‌كات، هیچ جۆره‌ مانا‌و تامێك بۆ چه‌شتنه‌ هزريی ‌و عه‌قڵیيه‌كان نامێنێت، زۆرینه‌ی خه‌ڵكی ساده‌ وه‌ك مێگه‌لیان لێدێت، ته‌نها له‌ هه‌وڵدا ده‌بن  بۆ تێركردنی زه‌روره‌تی ژیانی ئاژه‌ڵیانه‌، هه‌میشه‌ مێشك ‌و هزر و كۆڕیان گه‌رمه‌ به‌ باسوخواس‌ و ده‌ربڕینی سه‌رسامییان سه‌باره‌ت به‌ گه‌وره‌یی، به‌هێزیی، جوانپۆشی ‌و خۆش ڕابواردنی سته‌مكارو داروده‌سته‌كه‌ی(32).

ئه‌و ده‌ڵێت: سه‌یر له‌وه‌دانیه‌ خه‌ڵكی ساده‌ ببنه‌ مێگه‌ل‌ و كۆیله‌، به‌ڵكو سه‌یر له‌وه‌دایه‌  عاقڵه‌كان كۆیله‌و مێگه‌ل بن، هه‌ر له‌م سۆنگه‌وه‌ ده‌بینین زۆربه‌ی مێژوونووسان هاتوون حه‌قیقه‌ته‌كانیان شێواندووه‌، زۆر به‌ گه‌وره‌یی ‌و ڕێزه‌وه‌ له‌ سته‌مكارانیان ڕوانیوه‌، چه‌نده‌ها نازناوی وه‌ك: ئازادكه‌ر، ڕزگاركه‌ر، گه‌وره‌ پیاو، تاقانه‌ی زه‌مان...یان داوه‌ته‌ پاڵیان ته‌نها له‌به‌رئه‌وه‌ی ئه‌مانه‌ زۆرترین خوێنیان به‌ ناهه‌ق ڕشتووه‌، خه‌ڵكیان كوشتووه‌، شارو دێهاتیان وێران ‌و خاپووركردووه(33).

  هه‌ر له‌ هه‌مان وتاردا كه‌واكیبـی  باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ یاریده‌ده‌رانی سته‌مكاری له‌ نه‌زان‌ و ڕیابازو به‌رژه‌وه‌ندخوازان ئاینیان بچوك كردۆته‌وه‌ بۆ كۆمه‌ڵێك پاڕانه‌وه‌و ئاواتخواستن ‌و هه‌ندێك كاری په‌رستشی، كه‌ ئه‌مه‌ش سه‌ری كێشاوه‌ بۆ باڵاده‌ستی ته‌مه‌ڵی‌ و خه‌مساردی‌ و بێ هیممه‌تی له‌ زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ئاینیيه‌ ڕۆژهه‌ڵاتيیه‌كاندا، له‌به‌رئه‌وه‌‌ پێویسته‌ دانا‌و زانا دڵسۆزو حه‌قبێژه‌كان به‌ جددی كاربكه‌ن بۆ ڕیفۆرمی ئاینيی‌و ڕاستكردنه‌وه‌ی تێڕوانینه‌ هه‌ڵه‌كان بۆ ئایين، كه‌موكورتيیه‌كان پڕبكه‌نه‌وهو زیاده‌و هێنراوه‌كان فڕێ بده‌ن(34).

نوسه‌ر له‌ وتاری حه‌وته‌مدا دێته‌ سه‌ر باسی (سته‌مكاريی ‌و په‌روه‌رده‌)، سه‌ره‌تا به‌وه‌ ده‌ستپێده‌كات كه‌ خودای په‌روه‌ردگار له‌ مرۆڤدا دوو ئاماده‌گی خوڵقاندووه‌، ئاماده‌گی چاكه‌و چاكخوازی، ئاماده‌گی خراپه‌و خراپه‌ویستی، ئیتر په‌روه‌رده‌یه‌ دێت له‌لایه‌نی جه‌سته‌یی و ده‌روونی ‌و عه‌قڵیيه‌وه‌ ئاڕاسته‌كه‌ دیاری ده‌كات ‌و پاڵ به‌ مرۆڤه‌كه‌وه‌ ده‌نێت(35). له‌گه‌ڵ ئه‌مه‌شدا سته‌مكاری ده‌بێته‌ گه‌وره‌ترین به‌ربه‌ست له ‌به‌رده‌م په‌روه‌رده‌داو ئاڕاسته‌ ڕاست‌ودروسته‌كه‌ی ده‌شێوێنێت، چونكه‌ ژینگه‌و واقعێك ده‌ڕه‌خسێنێت، خه‌سڵه‌ته‌كانی درۆ، دووڕوویی، فێڵ، چاوبه‌ستی ‌و ڕقلێبوونه‌وه‌...تیایدا باڵاده‌ست ده‌بێت(36).

به‌ تێڕوانینی كه‌واكیبـی له‌ژێر سایه‌ی حكومه‌تی ئازادو دادپه‌روه‌ردا په‌روه‌رده‌ گه‌شه ‌ده‌كات، چونكه‌ ئامرازه‌كانی تۆكمه‌ن‌ و به‌ یاسا ڕێكده‌خرێن، مرۆڤه‌كان ئازادن، گه‌شبینن، خاوه‌ن ئامانجن، چالاكن له‌ ڕاپه‌ڕاندنی ئه‌ركه‌كانیاندا، به‌ڵام له‌ژێر سایه‌ی سته‌مكاریدا په‌روه‌رده‌ كپ ده‌كرێته‌وه‌، ئامڕازه‌كانی لاوازده‌بن، مرۆڤه‌كان ئامانجی ڕوونیان نیه‌، كۆیله‌ن، به‌دبه‌ختن، ته‌ممه‌ڵن، ڕه‌شبینن(37).

دواتر دێته‌ سه‌ر باسی ڕۆڵی ئاین له ‌په‌روه‌رده‌دا، ئه‌و ده‌نوسێت: له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی ئاین ڕۆڵێكی كارا ده‌بینێت له‌ په‌روه‌رده‌دا، به‌ڵام له‌ سایه‌ی سته‌مكارییدا ئه‌و ڕۆڵه‌ زۆر لاواز بێت، چونكه‌ لایه‌نه‌ ئاكاريیه‌كه‌ی تێكده‌داو ده‌یشێوێنێت، ده‌مێنێته‌وه‌ لایه‌نه‌ په‌رستشیيه‌كه‌ی، كه‌ گومانی تێدا نیه‌، ئه‌م لایه‌نه‌ی ئایين به‌بێ له‌به‌رچاوگرتنی لایه‌نه‌كه‌ی تر كاریگه‌ری ئه‌وتۆی نابێت، هه‌ربۆیه‌ ده‌بینین له ‌زۆربه‌ی كۆمه‌ڵگه‌ ئاینیيه‌ به‌ كۆیله‌كراوه‌كاندا،  كاره‌ په‌رستشيیه‌كان  ده‌بنه‌ ئادابی نه‌ریتی ‌و كۆمه‌ڵێك كردارو هه‌ڵسوكه‌وتی چاولێكراوی مردوو(38).

په‌روه‌رده‌ لای كه‌واكیبـی  پڕۆسه‌یه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای گفتوگۆو قه‌ناعه‌ت پێكردن بنیات ده‌نرێت، هاوكات كاریگه‌ره‌ به‌ ژینگه‌ی ده‌وروبه‌رو خه‌سڵه‌ته‌ بۆماوه‌ییه‌كانه‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ له‌ سایه‌ی حكومه‌تی سته‌مكاردا هه‌رگیز ناتوانێت ئامانجی خۆی بپێكێت‌ و به‌ ئاقاری دروستی خۆیدا بڕوات.

وتاری هه‌شته‌م كه ‌تایبه‌ته‌ به‌ (سته‌مكاريی‌ و هه‌ڵكشان)، نوسه‌ر له‌ میانه‌یدا باس له‌ زه‌روره‌تی گه‌شه‌كردن ‌و جوڵهو پێشكه‌وتن ده‌كات له‌نێو میلله‌تانداو كاریگه‌ری نه‌رێنی سته‌مكاری له‌سه‌ری، ئه‌و له‌ پێشه‌كی وتاره‌كه‌یدا ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ هه‌ڵكشان بریتيیه‌ له‌: جووڵه‌ی زیندوو به‌رزه‌فڕی جه‌سته‌و ده‌روون ‌و عه‌قڵ، كه‌ به‌رامبه‌ره‌كه‌ی بریتيیه‌ له‌ جووڵه‌ی داكشان ‌و كپبوونه‌وه‌،  ئه‌مه‌ش وه‌ك ئامێری گه‌رمی پێو وایه‌ له‌یه‌ك پله‌و ئاستدا ناوه‌ستێت، ده‌توانرێت بكرێته‌ پێوه‌ری زیندوویی ‌و مردوویی هه‌ر میلله‌ت ‌و كۆمه‌ڵگه‌یه‌ك، واته‌: هه‌ر میلله‌تێك شوێنه‌وارو نیشانه‌ی هه‌ڵكشانه‌كه‌ی زۆرتربوو له‌ داكشانه‌كه‌ی ئه‌وه‌ میلله‌تێكی زیندووه‌، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ ئه‌وه‌ میلله‌تێكی مردووه‌(39).

 هه‌ر له‌ وتاری ناوبراودا هاتووه‌: كه‌ مرۆڤ به‌ سروشتی خۆی مه‌یلی به‌ره‌و هه‌ڵكشان‌ و به‌ره‌و پێشچوون‌ و گه‌شه‌سه‌ندنه‌، به‌مه‌رجێك دووچاری هیچ جۆره‌ ڕێگرو به‌ربه‌ستێك نه‌بێته‌وه‌، كه‌ مه‌ترسیدارترین به‌ربه‌ست له ‌به‌رده‌م هه‌ڵكشاندا بریتيیه‌ له‌ سته‌مكاریی، چونكه‌ ئاڕاسته‌ی جووڵه‌كه‌ پێچه‌وانه‌ ده‌كاته‌وه‌، له‌ هه‌ڵكشانه‌وه‌ بۆ داكشان، له‌ به‌رزبوونه‌وه‌ بۆ نزمبوونه‌وه‌، له‌ گه‌شه‌كردن بۆ كپبوونه‌وه‌، له ‌به‌ره‌وپێشچوون بۆ گه‌ڕانه‌وه‌(40).

 ئه‌م كاریگه‌ريیه‌ی سته‌مكاریی ئه‌وه‌نده‌ ترسناكه‌، مه‌یله‌ سروشتیيه‌كه‌ی مرۆڤیش به‌ره‌و هه‌ڵكشان ده‌گۆڕێت، به‌ جۆرێك كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ زۆریش پاڵی پێوه‌بنێیت به‌ره‌و به‌رزی ‌و هه‌ڵكشان، ئه‌و هه‌ر حه‌زی له‌ داكشان ‌و ژێرده‌سته‌یی‌ و گه‌ڕانه‌وه‌یه‌ بۆ پاشه‌وه‌، به‌ واتایه‌كی تر وه‌ك ئاژه‌ڵی ماڵی لێدێت كه‌ ئه‌گه‌ر به‌ره‌ڵای بكه‌یت سه‌ری لێده‌شێوێت ‌و ده‌فه‌وتێت(41).

هه‌ر له‌ میانه‌ی وتاری هه‌شته‌مدا كه‌واكیبـی مه‌سه‌له‌یه‌كی گرنگ ده‌وروژێنێت‌ و قسه‌ی له‌سه‌ر ده‌كات، ئه‌ویش كاریگه‌ری ئاینه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵكشان، له‌پێشدا تێروانینی هه‌ندێك له‌ كۆمه‌ڵناسانی ڕۆژئاوا ده‌خاته‌ به‌رده‌ست، كه‌ لایانوایه‌ ئایين كاریگه‌ریی زۆر نه‌رێنی هه‌یه‌ له‌سه‌ر هه‌ڵكشانی تاكی ‌و دواتر هه‌ڵكشانی كۆمه‌ڵایه‌تی، به‌ جۆرێك یه‌كه‌مین خاڵی هه‌ڵكشان له‌ كۆتا خاڵی ئاینه‌وه‌ ده‌ستپێده‌كان، مێژووی میلله‌تانی پێشینیش ئه‌و ڕاستيیه‌ ده‌سه‌لمێنن كه‌ هه‌تا دوورتر بووبن له‌ په‌یوه‌ستبوون به‌ ئاینه‌وه‌ زیاتر به‌ره‌و هه‌ڵكشان چوون، به‌پێچه‌وانه‌شه‌وه‌ هه‌تا زۆرتر په‌یوه‌ست بووبن به‌ئاینه‌وه‌، به‌ره‌و داكشان چوون ‌و له‌ هه‌ڵكشان دووركه‌وتوونه‌ته‌وه‌(42).

 ئه‌و پێیوایه‌ ئه‌م تێڕوانینه‌ ته‌واو ڕاست ودروسته‌و نكۆڵی لێناكرێت، به‌له‌به‌رچاوگرتنی ئه‌و ئاینانه‌ی بنه‌مایه‌كی خورافی و ناعه‌قڵانی ‌و نا واقعییان هه‌یه‌، به‌ڵام ئه‌و تێڕوانینه‌ هه‌ڵه‌یه‌ ئه‌گه‌ر جێبه‌جێبكرێت به‌ سه‌ر ئاینێكی خاوه‌ن بنه‌مای عه‌قڵی‌ و واقیعی ‌و فیتریی وه‌ك ئاینی ئیسلام، كه‌ هۆكارو هانده‌ری به‌هێزی هه‌ڵكشان‌ و به‌ره‌و پێشچوون بووه‌، به‌ڵام لێره‌دا مه‌به‌ست له‌ ئاینی ئیسلام ئه‌و ئاینه‌ نیه‌ كه‌ زۆرینه‌ی مسوڵمان ئایندارن پێی به‌ چاولێكه‌ریی، به‌ڵكو ئه‌و ئاینه‌ مه‌به‌سته‌ كه‌ هه‌موو مرۆڤێك ده‌توانێت ڕاسته‌وخۆ له‌ قورئانه‌وه‌ وه‌ریبگرێت، به‌بێ گه‌ڕانه‌وه‌ بۆ ڕای عه‌مرو زه‌ید(43).

 كۆتا وتاری كتێبه‌كه‌ تایبه‌ته‌ به‌ (چۆنیه‌تی قوتاربوون له‌ سته‌مكاریی)، نوسه‌ر سه‌ره‌تای وتاره‌كه‌ی به‌ باسكردنی قۆناغه‌كانی هه‌ڵكشانی مرۆڤایه‌تی سه‌باره‌ت به‌ به‌ڕێوه‌بردن‌ و پێكه‌وه‌ژیانی كۆمه‌ڵایه‌تی ده‌ستپێده‌كات، پاشان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌دات كه‌ هه‌تا سه‌رده‌می نووسینی كتێبه‌كه‌ی كه‌ كۆتایی سه‌ده‌ی نۆزده‌یه‌، زۆربه‌ی میلله‌تان ‌و كۆمه‌ڵگه‌ جیاوازه‌كان نه‌گه‌یشتوون به‌ شێوازو ڕێگه‌یه‌كی نموونه‌یی له‌ سیاسه‌تكردن ‌و به‌ڕێوه‌بردنی وڵاتدا، چه‌ندین جۆری حكومه‌ت ‌و شێوازی به‌ڕێوه‌بردن هه‌یه‌، به‌ڵام هیچیان مایه‌ی ڕه‌زامه‌ندی زۆرینه‌ یاخود گشت نین، هه‌ربۆیه‌ میلله‌تانی دنیا له‌ ئاڵوگۆڕی سیاسی به‌رده‌وامدان(44).

دواتر كه‌واكیبـی به‌ مه‌به‌ستی قوتاربوون له‌ سته‌مكاريی ‌و گه‌یشتن به‌ حكومه‌تێكی دادپه‌روه‌ر، كه‌ له‌ سایه‌یدا سه‌رجه‌می مافه‌ تاكيی‌ و گشتیيه‌كان پارێزراوبێت، هۆشداری توند ده‌دات، كه‌ به‌ هیچ شێوه‌یه‌ك متمانه‌ نه‌كرێت به‌ په‌یمان‌ و سوێند‌و به‌ڵێن ‌و ئاینداريی ‌و ڕاستگۆیی ئه‌و كه‌سانه‌ی ده‌یانه‌وێت ده‌سه‌ڵات ‌و حوكمداری بگرنه‌ده‌ست، هاوكات بیست و پێنج سه‌رباس له‌ شێوه‌ی پرسیاری دژیه‌كدا ده‌خاته‌ به‌رده‌م، كه ‌له‌ میانه‌یاندا بنه‌ماو چوارچێوه‌ی سستمێكی حوكمڕانی به‌هێزو دادپه‌روه‌ر دیاری ده‌كات، كه‌ ده‌توانین به‌ كورتی ئاماژه‌ به‌ ناوه‌ڕۆكه‌كانیان بده‌ین(45):

  1. 1.     ئوممه‌ت یان میلله‌ت بریتیيه‌ له‌ كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێك، په‌یوه‌ندی ئاین، یان ڕه‌گه‌ز، یان زمان، له‌ نیشتمانێكدا كۆیان ده‌كاته‌وه‌و مافی هاوبه‌شیان هه‌یه‌، هه‌رتاكێك بۆی هه‌یه‌ گوزارشت له‌ ڕای خۆی بكات.
  2. 2.     حكومه‌ت وه‌ك پڕۆسه‌یه‌كی بریكاریی وایه‌، له‌سه‌ر ویست ‌و ئیراده‌ی میلله‌ت بنیات ده‌نرێت به‌مه‌به‌ستی به‌ڕێوه‌بردنی كاروباره‌ گشتی‌ و هاوبه‌شه‌كان.
  3. 3.     سه‌رجه‌م میلله‌ت هاوبه‌شن له‌ زه‌وی، ئاو، ڕووبار، كه‌ناراو، كانزاكان، په‌رستگاكان، بازرگانیكردن، له‌ پاراستنی ئاسایشی گشتی، دادپه‌روه‌ری، ئاین، ئادابی گشتی، یاساو په‌یماننامه‌كان، هیچ كه‌سێك یان بنه‌ماڵه‌یه‌ك مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ ئه‌وانه‌و هاوشێوه‌یان قۆرخ بكات بۆ خۆی. هاوكات سه‌رپه‌رشتیاریی ده‌سه‌ڵاتداران ‌و لێپرسراوان بۆ ئه‌و شتانه‌، سه‌رپه‌رشتیاریی ڕێكخستنیانه‌ نه‌ك خاوه‌ندارێتیان.
  4. 4.     حكومه‌ت بۆی نیه‌ به‌بێ هیچ بنه‌مایه‌كی یاسایی هه‌ڵسوكه‌وت بكات له‌ پێدان‌ و بێبه‌شكردنی مافه‌ گشتیيه‌ ماددی ‌و ئه‌ده‌بیه‌كان له‌ كه‌س‌ و ناوچه‌و تاقم‌ و ئاین‌ و چینه‌ جیاوازه‌كان، هه‌موویان یه‌كسانن له‌ پێدان‌ و بێبه‌شكردندا به‌ شێوازی دادپه‌روه‌رانه‌.
  5. 5.     مافه‌ كه‌سیيه‌كانی سه‌رجه‌م تاكه‌كانی كۆمه‌ڵگه‌ ده‌بێت پارێزراوبێت، مرۆڤه‌كان ئازادن چۆن بیرده‌كه‌نه‌وه‌و چی ده‌كه‌ن، حكومه‌ت بۆی نیه‌ خۆهه‌ڵقورتێنێت له‌ كاروباره‌ كه‌سیيه‌كاندا، به‌مه‌رجێك پێچه‌وانه‌ی یاسای كۆمه‌ڵایه‌تی نه‌بێت.
  6. 6.     شیاوترین جۆری حكومه‌ت ده‌بێت حكومه‌تی هه‌ڵبژێردراوی كاتیی بێت.
  7. 7.     ئیشی حكومه‌ت به‌ڕێوه‌بردنی كاروباری میلله‌ته‌، به‌پێی یاسایه‌ك كه‌ به‌ بڕیارو ڕه‌زامه‌ندی  میلله‌ت داڕێژرابێت، هه‌ركاتێكیش حكومه‌ت نه‌یتوانی به‌و یاسایه‌ كاربكات ده‌بێت هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌.
  8. 8.     ده‌بێت حكومه‌ت هه‌رچی پله‌پێدان یان مووچه‌و خه‌رجی ‌و پاره‌پێدانه‌ به‌ یاسایه‌ك ڕێكبخات كه‌ هه‌ڵقوڵاوی ڕه‌زامه‌ندی  میلله‌ت بێت.
  9. 9.     ده‌سه‌ڵاتی یاسادانان ده‌بێت هه‌ڵقوڵاوی ڕای میلله‌ت بێت، حكومه‌ت ته‌نها جێبه‌جێكردنی له‌سه‌ره‌، ئه‌وكات میلله‌تیش به‌ دڵسۆزيیه‌وه‌ گوێڕایه‌ڵی حكومه‌ت ده‌بن.
  10. 10.   ده‌بێت به‌ ڕه‌زامه‌ندی ‌و ئاگاداری میلله‌ت سه‌رچاوه‌كانی داهاتی حكومه‌ت ‌و كۆكردنه‌وه‌یان‌ و ڕێكخستنی تێچوونه‌كان دیاری بكرێت.
  11. 11.   ده‌بێت هێزی چه‌كدار هێزی نیشتمانیی میلله‌ت بێت، به‌جۆرێك كه‌ حكومه‌ت نه‌توانێت به‌كاریان بهێنێت بۆ سه‌ركوتكردنی میلله‌ت.
  12. 12.   ده‌بێت میلله‌ت مافی چاودێری ‌و لێپرسینه‌وه‌ی حكومه‌تی هه‌بێت، هاوكات كاری سه‌ره‌كی نوێنه‌ره‌كان پاراستنی ئه‌و مافه‌ بێت.
  13. 13.   له‌سه‌ر حكومه‌ته‌ ژیان‌ و ماڵ ‌و سامانی تاكه‌كان‌ و ئاسایشی گشتی بپارێزێت.
  14. 14.   ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی حكومه‌ت به‌ یاسا دیاری بكرێت.
  15. 15.   ده‌بێت ده‌سه‌ڵاتی دادوه‌ری له‌ ده‌ستی كه‌سانیی پاك ‌و ئه‌میندا بێت، ته‌نها ملكه‌چی شه‌رع ‌و ڕاستی بن، نه‌كه‌ونه‌ ژێر كاریگه‌ری هیچ زۆرلێكردنێك له ‌هه‌ركه‌سێكه‌وه‌ بێت.
  16. 16.   له‌سه‌ر حكومه‌ته‌ به‌ دانایی پارێزگاری له‌ ئایين‌ و ئادابی گشتی ‌و زمان‌ و كه‌لتوور بكات، مافی ئه‌وه‌ی نیه‌ له‌سه‌ر ئاینداريی ‌و بیروباوه‌ڕ لێپێچینه‌وه‌ له‌ كه‌س بكات، له‌كاتێكدا نه‌بێت كه‌ به ‌ئاشكرا پیرۆزيیه‌ ئاینیيه‌كان بشێوێندرێن ‌و پێشێل بكرێن.
  17. 17.   هه‌رچی تایبه‌ته‌ به‌ دامه‌زراندن‌ و لێپرسراویه‌تیيه‌كانه‌وه‌ له‌ سه‌رۆكه‌وه‌ تا پۆلیس‌ و كارگوزارێك ده‌بێت زۆر به‌ ڕوونی ‌و ڕاشكاوانه‌ به‌ ده‌قی یاسایی ڕێكبخرێت، به‌جۆرێك كه‌س نه‌توانێت پێچه‌وانه‌ مامه‌ڵه‌ بكات.
  18. 18.   پڕۆسه‌ی یاسادانان ده‌بێت له‌ ڕێگه‌ی كۆمه‌ڵه‌ كه‌سانێكی شاره‌زا‌و پسپۆڕه‌وه‌ بێت كه ‌له‌لایه‌ن میلله‌ته‌وه‌ ده‌ستنیشان كرابن، نه‌ك به‌ ویستی سه‌رۆك وڵات بێت به‌ ته‌نها.
  19. 19.   ده‌بێت ده‌قه‌ یاساییه‌كان زۆر ڕۆشنبن‌ و ڕاشكاوانه‌ واتاكانیان بده‌ن به‌ ده‌سته‌وه‌، سه‌رجه‌م چین‌وتوێژه‌كان بگرێته‌وه‌، هێزی جێبه‌جێكردنیان هه‌بێت، پارێزراوبن له‌ هه‌ر مه‌به‌ست ‌و ئامانج‌ و به‌رژه‌وه‌ندی ‌و كاریگه‌ريیه‌كی تاكی، له‌لایه‌ن سه‌رجه‌می میلله‌ته‌وه‌ ڕێزیان لێبگیرێت.
  20. 20.   ده‌بێت دابه‌شكردنی كارو وه‌زیفه‌كان بۆ گشت بێت، به‌له‌به‌رچاوگرتنی شیاويی‌ و ژماره‌ی پێویست، نابێت له‌ ڕێگه‌ی نێوه‌ندگیريی ‌و خزمایه‌تی ‌و ناسراويی‌ و عه‌شیره‌تگه‌ريیه‌وه‌ بێت.
  21. 21.   نابێت ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ‌و ئاینی‌ و فێركاريی‌ و ئه‌وانی دی له‌ ده‌ستی تاكه‌كه‌س ‌و كۆمه‌ڵێكدا بن، به‌ڵكو ده‌بێت به‌پێی پسپۆڕی وردو شاره‌زایی دابه‌شبكرێن.
  22. 22.   ده‌بێت حكومه‌ت ئه‌وپه‌ڕی كارئاسانی بكات بۆ سه‌ركه‌وتن‌ و به‌ره‌وپێشبردنی پرۆسه‌ی خوێندن ‌و په‌روه‌رده‌و فێركردن، هه‌موو كه‌س مافی خوێندنی هه‌بێت.
  23. 23.   ده‌بێت حكومه‌ت به ‌كردار هانده‌ری كشتوكاڵ و بازرگانی ‌و پیشه‌سازی بێت، ئه‌وپه‌ڕی كارئاسانی بكات بۆ گه‌شه‌پێدانیان.
  24. 24.   ده‌بێت حكومه‌ت به‌ جدی كاربكات بۆ ئاوه‌دانكردنه‌وه‌ی وڵات ‌و نیشته‌جێكردنی بێ لانه‌كان.
  25. 25.   ده‌بێت هه‌میشه‌ كاربكرێت بۆ مراندن‌ و نه‌گه‌ڕانه‌وه‌ی سته‌مكاریی.

كه‌واكیبی زیاتر له‌سه‌ر ئه‌م خاڵه‌ی كۆتایی ده‌ڕوات ‌و ده‌نوسێت:"هه‌ر میلله‌تێك هه‌ست به‌ ئازارو مه‌ینه‌تیيه‌كانی سته‌مكاریی نه‌كات شایانی ئازادی نیه‌... دواتر ئاگاداریيه‌ك ده‌خاته‌ڕوو، كه‌ ده‌بێت به‌رهه‌ڵستی سته‌مكاریی به‌ نه‌رمی ‌و پله‌به‌ندی بێت، هاوكات ده‌بێت له‌ سه‌ره‌تادا ئاماده‌كاری كرابێت بۆ قۆناغی دوای سته‌مكاریی"(46).

هه‌ر بۆیه‌ به‌لای كه‌واكیبیه‌وه‌ به‌هێزترین چه‌ك بۆ ڕووبه‌ڕونه‌وهو به‌رهه‌ڵستی سته‌مكاریی بریتی نیه‌ له‌ كاری توندوتیژی، به‌ڵكو بریتیيه‌ له‌ هه‌ستكردنی میلله‌ت به‌ ئازارو مه‌ینه‌تیيه‌كانی سته‌مكاریی، كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ڕێگه‌ی فێركردن و وشیاركردنه‌وه‌وه‌ ده‌بێت، كه‌ دواتر وروژاندنی ڕای جه‌ماوه‌ری لێده‌بێته‌وه(47).

 

سه‌رچاوه‌و په‌راوێزه‌كان

1-          له‌ تۆماره‌ حكومیيه‌كاندا ساڵی (1848یان 1849) به ‌ساڵی له‌دایكبوونی كه‌واكیبی دانراوه‌، به‌ڵام له ‌تۆماری بنه‌ماڵه‌كه‌یدا ساڵی 1854 به‌ ساڵی له‌دایكبوونی دانراوه‌. بڕوانه‌: العقاد، عباس محمود: عبد الرحمن الكواكبي، مؤسسة هنداوي، القاهرة، 2012. ل39. الزركلي: الأعلام، دار العلم للملايين، بيروت، ط15،2002، 3/298.

2- بڕوانه‌: العقاد: سه‌رچاوه‌ی پێشوو، ل 41. الزركلی: س.پ، /298.

3- بڕوانه‌: الطحان، محمد جمال: أعمال الكواكبي غير الكاملة،  نسخة ألكترونية، ل22.

4- بڕوانه‌: الزركلی:  س.پ، /298. الطحان: س.پ، ل 22.

5- بڕوانه‌: الطحان: س.پ، ل 26، 28.

6- الكواكبي: طبائع الاستبداد ومصارع الاستعباد، مؤسسة هنداوي، القاهرة، 2012، ل7.

7- ه.س، ل7.

8- ه.س، ل7.

9- ه.س، ل8.

10- ه.س، ل11.

11- ه.س، ل12.

12- ه.س، ل15.

13- ه.س، ل18.

14- ه.س، ل21 .

15- ه.س، ل21.

16- ه.س، ل24.

17- ه.س، ل25.

18- ه.س، ل25.

19- ه.س، ل27.

20- ه.س، ل28-29.

21- ه.س، ل33.

22- ه.س، ل34.

23- ه.س، ل34.

24- ه.س، ل37.

25- ه.س، ل39.

26- ه.س، ل40.

27- ه.س، ل42.

28- ه.س، ل42.

29- ه.س، ل51.

30- ه.س، ل56.

31-  ه.س، ل55، 57.

32- ه.س، ل63.

33- ه.س، ل64.

34-  ه.س، ل72، 73.

35- ه.س، ل75.

36- ه.س، ل79.

37- ه.س، ل77.

38- ه.س، ل76.

39- ه.س، ل85.

40- ه.س، ل86.

41- ه.س، ل86.

42- ه.س، ل87.

43- ه.س، ل88.

44- ه.س، ل105.

45.- ه.س، ل106-110.

46- ه.س، ل110.

47- ه.س، ل111.