ئيسلام حكومه‌تى مه‌ده‌نى داهێناوه‌و دژه‌ به‌حكومه‌تى ئايينى

11/23/2016 11:22:24

بابه‌تی شێوه‌ی ئه‌و ده‌وڵه‌تدارییه‌ی كه‌ ئیسلام بانگه‌شه‌ی بۆ ده‌كات، پرسیاری زۆر هه‌ڵده‌گرێت، گۆڤاری خاڵ به‌شێك له‌و پرسیارانه‌ی ئاڕاسته‌ی نووسه‌رو رۆشنبیر مامۆستا ئارام قادر كرد، به‌ڕێزیشیان به‌م جۆره‌ وه‌ڵامی پرسیاره‌كانی داینه‌وه‌:

 

ئارام قادر لە دایکبووی 1965، هەڵەبجە.

ماستەر لە زانستی سیاسی دا.

زیاتر لە (20) بەرهەمی چاپکراوی هەیە.

ژمارەیەکی زۆر وتارو لێکۆڵینەوەی لە ڕۆژنامە و

گۆڤارە کوردییەکاندا بڵاوکراوەتەوە.

 

+ سه‌ره‌تا له‌ پێناسه‌ی ده‌وڵه‌تی دینی و ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی ده‌ست پێبكه‌ین؟

- ده‌وڵه‌تی دینی: بریتییه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ی حكومه‌تی دینی (ثيوقراطى)  واته‌ حكومه‌تی كاهین و قه‌شه‌كان، كه‌ ده‌سه‌ڵاتیان ڕاسته‌وخۆ له‌لایه‌ن خواوه‌ ڕاده‌ست كراوه‌، یان له‌لایه‌ن خواوه‌ ڕێنمايی ده‌كرێن، یان خۆیان به‌ كوڕی خوا ناساندووه‌، یاخود خۆیان به‌خوا ناساندووه‌ یان به‌ناوی خواوه‌ ده‌سه‌ڵات پیاده‌ ده‌كه‌ن، یان ده‌سه‌ڵاتی ڕه‌ها له‌ ده‌ست پیاوه‌ ئاینییه‌كاندایه‌، یان به‌ناوی بنه‌ماڵه‌یه‌كی پیرۆزه‌وه‌ حوكمڕانی خه‌ڵك ده‌كه‌ن و بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌ ده‌كه‌ن هه‌ڵبژێردراوی خوان له‌سه‌ر زه‌وی.

حكومه‌تی دینی كۆمه‌ڵێك بنه‌مای هه‌یه‌ و به‌و بنه‌مایانه‌دا ده‌ناسرێته‌وه‌ له‌وانه‌ش: جیاكردنه‌وه‌ی ده‌سه‌ڵاته‌كان بوونی نیه‌، ده‌سه‌ڵاته‌كانى‌ یاسایی و دادوه‌ريی و جێبه‌جێكردن له ‌ده‌ست یه‌ك كه‌سدا كۆبۆ‌ته‌وه‌، جا ئه‌و كه‌سه پاپايه‌ یاخود ئیمپراتۆر یان كه‌سێكی بنه‌ماڵه‌ی پاشایه‌تی، ده‌سه‌ڵات له‌ حكومه‌تی دینیندا ڕه‌هایه‌ و كه‌س بۆی نیه‌ پێچه‌وانه‌ی بڕیار و ڕینمايیه‌كانی بوه‌ستێته‌وه‌ یان به‌ هه‌ڵه‌یان بزانێت.

به‌ڵام ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی: بریتییه‌ له‌و ده‌وڵه‌ته‌ی مافی هه‌موو تاكێك ده‌پارێزیت بێگوێدانه‌ ئینتيمای سیاسی، ئايينى، مه‌زهه‌بی، نه‌ته‌وه‌یی و بیربۆچونه‌ جیاوازه‌كان، هه‌روه‌ها به‌ شێوازێكی تریش پێناسه‌ ده‌كرێت، كه‌ بریتییه‌ له‌ كۆمه‌ڵێك هاوڵاتی كه‌ له‌ سنوریكی جگرافی دیاریكراودا بژین و هه‌موو به‌یه‌كسانی ملكه‌چ بن بۆ یاسا و سسته‌مێكى دياريكراو، هه‌روه‌ها‌ ده‌زگایه‌كی دادوه‌ری باڵاده‌ست هه‌بێت به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كسان یاساكان بچه‌سپێنێت و كار بكات بۆ به‌رپاكردنی دادگه‌ری. هه‌روه‌ها جگه‌ له‌ پێناسه‌كه‌ى، ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی كۆمه‌ڵێك بنه‌ما له‌خۆده‌گرێت ئه‌گه‌ر یه‌كێك له‌و بنه‌مایانه‌ بوونی نه‌بوو به‌ ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی ناونابرێت، له‌وانه‌: پیشێل نه‌كردنی مافی هیچ كه‌سێك و له‌ژێر هیچ پاساوێكدا، ده‌ستاوده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵات، پاوان نه‌كردنی پله‌ و پۆسته‌كان، ڕێزگرتنی مافی مرۆڤ، قۆرخ نه‌كردنی ده‌سه‌ڵات له‌لایه‌ن گرووپ و بنه‌ماڵه‌ و تاكێكه‌وه‌، ڕێزگرتنی ڕاوبۆچونه‌ جیاوازه‌كان و بواردان به‌ ده‌ربڕینی ئازاد،‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا بنه‌مای سه‌ره‌كی ناسینه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی بریتییه‌ له‌ پێوه‌ری مامه‌ڵه‌كردنی ده‌سه‌ڵات له‌گه‌ڵ میلله‌ت  له‌سه‌ر بنه‌مای هاوڵاتی بوون!!

+ نمونه‌ی ئه‌م جۆره‌ ده‌وڵه‌تانه‌ بوونیان هه‌بووه‌ له‌ مێژوو ئێستادا؟

- نمونه‌ی ده‌وڵه‌تی ئايينى مه‌مله‌كه‌تی شانغ له‌ چین، ئیمپراتۆریه‌تی بیزه‌نتی، ده‌وڵه‌تانی ئه‌وروپا  له‌ پێش شۆڕشی فه‌ره‌نسی، هه‌روه‌ها له‌ هه‌ندێك قۆناغ و له‌ هه‌ندێك شوینی جیاوازدا ده‌وڵه‌ت دروستبووه‌ به‌ ناوی ئاینی ئیسلامه‌وه‌، له‌ ئێستاشدا ده‌وڵه‌تی ڤاتیكان و ده‌وڵه‌تی ئیسلامی له‌ عێراق و سوریا كه‌ به‌ داعش ناسراوه‌. نمونه‌ی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نيش له‌ مێژوودا ده‌وڵه‌تی مه‌دینه‌ كه‌ خوله‌فای ڕاشدین پیاده‌یان كردووه‌، له‌ ئێستاشدا سویسرا، سوید و نه‌رویج..هتد.

+ ئایا ده‌توانین به ‌ده‌وڵه‌تی ئیسلامی بڵێين ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی؟

-  زۆر به‌داخه‌وه‌‌ زۆرێك  له‌ نوسه‌ر و بیرمه‌ندانی ئیسلامی كه‌وتونه‌ته‌ ئه‌و هه‌ڵه‌یه‌وه‌ كه‌ ده‌یانه‌وێت پاساو بهێننه‌وه‌ به‌وه‌ی پێناسه‌كانی ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی خولفای ڕاشیدیندا بچه‌سپێنن كه‌ ئه‌وه‌ش سته‌مێكه‌ له‌ ئايینی پیرۆزی ئیسلام ده‌كرێت، له‌ بنه‌ڕه‌تدا ئیسلام ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نی داهێناوه‌، دژی حكومه‌تی عه‌سكه‌ریی و دیكتاتۆريی و ئايينى بووه‌، ئیسلام ئاینێكی ئاسمانییه‌ سسته‌مێكی ده‌سه‌ڵاتی ده‌ستنیشان كردووه‌ كه‌ ئه‌و بنه‌مایانه‌ی له‌ ده‌وڵه‌تی  مه‌ده‌نیدا باسی لێوه ‌ده‌كرێت ئه‌و به‌ تیۆریی و كرده‌یی هێنایه‌ بوون و بۆ یه‌كه‌م جار ناساندنی به‌ مرۆڤایه‌تی، به‌نمونه‌ له‌كاتی ده‌سه‌ڵاتی خوله‌فای ڕاشیدیندا دوو ئیمپراتۆریه‌ت حوكمی به‌شێكى جیهانیان ده‌كرد‌، له‌ ڕۆژئاوا ده‌سه‌ڵاتی بیزه‌نتییه‌كان كه‌ به‌ ناوی خواوه‌ حوكمڕانى‌ ده‌كرد و كه‌س بۆی نه‌بوو له‌ ڕێنمایی كڵێسا و پاپاكان  لابدات، به‌ناوی ئايينه‌وه‌ میلله‌تانیان ملكه‌چ ده‌كرد بۆ قه‌یسره‌كان كه‌ له‌ ڕێگه‌ی میراتگرییه‌وه‌ حوكمیان ده‌كرد، له‌ ڕۆژهه‌ڵاتيش له‌نێو ئیمپراتۆریه‌تی فارس دا‌ بنه‌ماڵه‌یه‌كی دیاریكراو خۆیان به‌ خانه‌واده‌یه‌كی پیرۆز داده‌نا و بۆ كه‌س نه‌بوو ڕه‌خنه‌یان لێ‌ بگرێت و خۆیان به‌ خاوه‌نی سه‌ر زه‌وی ده‌زانی. ده‌سه‌ڵاتی خولفای ڕاشیدین دژی هه‌ردوو جۆره‌ ده‌سه‌ڵاته‌كه‌ وه‌ستایه‌وه‌ و هه‌ره‌سی پێهینان و له‌برى ئه‌وان ده‌سه‌ڵاتیكی مه‌ده‌نی پێكهێنا، كه‌ یه‌كێك له‌ بنه‌ما سه‌ره‌كییه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی مه‌ده‌نی جیاكردنه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندی كار بوو كه‌ پێش هاتنی خوله‌فای ڕاشدین ئه‌و سسته‌مه‌ پیاده‌نه‌كراوه،‌ به‌ڵكو هه‌موو ده‌سه‌ڵاته‌كان له‌ ده‌ست یه‌ك كه‌سدا كۆكرابوونه‌‌‌وه‌، بۆ نمونه‌ كاروباری دادوه‌ری له‌ كاروباری ئیداری جیاكرایه‌وه‌، له‌ شاری مه‌دینه‌ كه‌ عومه‌ری كوڕی خه‌تاب خۆی تێدا نێشته‌جی بوو هه‌روه‌ها‌ پایته‌ختی ده‌وڵه‌تی خوله‌فاش بوو ئه‌بوده‌ردا كاروباری داوه‌ری له‌ ئه‌ستۆ بوو، شریح ئه‌لكندی داوه‌ری كوفه‌ بوو كه‌ پێشتر له‌ژێر ده‌سه‌ڵاتی فارسه‌كان بوو، عوسمانی كوڕی عاص دادوه‌ری میسر بوو، به‌ڵام عه‌مری كوری عاص والی بوو كه‌ پێشتر له‌ژێر كۆنترۆڵی بیزه‌نتییه‌كاندا بووه‌، ئه‌بو موسای ئه‌شعه‌ری دادوه‌ری به‌سره‌ بوو كه‌ پێشتر به‌شێك بووه‌ له‌ ئیمپراتۆریه‌تی فارسی.

+ هه‌ڵوێستی ئیسلام به‌رانبه‌ر به‌ ده‌وڵه‌تی ئايينى چۆنه‌؟

- ئیسلام دژی حكومه‌تی ئاينييه‌، ئیسلام وه‌ك ئاینێكی ئاسمانی خوای باڵاده‌ست ناردوویه‌تی بۆ مرۆڤایه‌تی له‌پێناو ڕزگاركردنی مرۆڤ له‌ به‌ندایه‌تی به‌نده‌وه‌ بۆ به‌ندایه‌تی خوای تاك و ته‌نها،  واته‌ سروشتی ئیسلام به‌ یه‌كتاپه‌رستی و یه‌ك بوونی خوا ده‌ستپێده‌كات، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ تیۆری ده‌وڵه‌تی ئاينيدا دژ ده‌وه‌ستیت، تیۆری ده‌وڵه‌تی ئايينى سسته‌مێكه‌ له‌گه‌ڵ باوه‌ڕبوونی به‌ تاك ڕاگرتنی خوا دژ ده‌وستێته‌وه‌، له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تی  ده‌وڵه‌تی ئاينييدا ده‌سه‌ڵاتداران  خۆیان به‌ خوا ده‌زانن یان له‌ ئاستی خوای تاك و ته‌نها  خۆیان حساب ده‌كه‌ن،‌ له‌ هه‌ندێك حاڵه‌تی تردا  پاشا به‌ كوڕی خوا ده‌زانن، یان له‌لایه‌ن خواوه‌ ڕاسپیدراوه‌ حوكمی خه‌ڵك بكات و هه‌ڵه‌ ناكات، ئه‌م تێروانینانه‌ش له‌گه‌ڵ سه‌ره‌تاترین چه‌مكی ئیسلام كه‌ یه‌كتاپه‌رستییه‌ دژ وه‌ستاوه‌، له‌ سه‌ده‌كانی ناوه‌ڕاستى ئه‌وروپادا پاپا حاكمی سه‌ره‌كی بوو‌، به‌ ناوی خواوه‌ ده‌سه‌ڵاتی سه‌پاندووه‌، خۆی به‌ وه‌كیلی خوا ناساندووه‌، وای له‌ خه‌ڵك گه‌یاندووه‌ له‌لایه‌ن خواوه‌ ڕاسپردراوه‌ بۆ حوكم كردن، بڕیاره‌كانی حه‌ڵال و دروسته‌، قه‌ده‌غه‌كراوه‌كانی حه‌رام و نادروسته‌، له‌ تیۆری سیاسی ئیسلامدا حاكم مرۆڤیكه‌ وه‌ك مرۆڤه‌كانی تر، به‌ناوی خۆیه‌وه‌ حوكم ده‌كات.

+ ده‌وڵه‌تداری له‌ سه‌رده‌می خوله‌فای ڕاشیدن چۆن بووه‌ كه‌ ئه‌وان به‌رجه‌سته‌ی قورئانیان كردووه‌ له‌ ده‌سه‌ڵاتدا؟

-   ئه‌وان پیاده‌ی حكومه‌تیكی مه‌ده‌نیان كردووه‌، ئه‌وان به‌جیهانیان سه‌لماند كه‌ كۆتايی هاتووه‌ به‌ سسته‌مه‌كانی دیكتاتۆريی و عه‌سكه‌ريی و ئايينى، به‌ كۆمه‌ڵێك بنه‌ما و سسته‌م و هه‌ڵویست و مامه‌ڵه‌ی هه‌ر چوار خه‌لیفه‌كه‌دا ده‌رده‌كه‌ویت، نمونه‌ش له‌سه‌ر ئه‌م بابه‌ته‌ یه‌كه‌م وته‌ی خه‌لیفه‌ی یه‌كه‌م ئه‌بوبه‌كر (ڕه‌حمه‌تی خوای لێ‌ بیت) پاش به‌یعه‌ت پێدانی: (لما بويع أبوبكر بالخلافة بعد بيعة السقيفة تكلم أبوبكر، فحمد الله وأثنى عليه ثم قال «أما بعد أيهاالناس فإني قد وليت عليكم ولست بخيركم، فإن أحسنت فأعينوني، وإن أسأت فقوموني، الصدق أمانة، والكذب خيانة، والضعيف فيكم قوي عندي حتى أريح عليه حقه إن شاء الله، والقوى فيكم ضعيف حتى آخذ الحق منه إن شاء الله، لايدع قوم الجهاد في سبيل الله إلا ضربهم الله بالذل، ولاتشيع الفاحشة في قوم قط إلا عمهم الله بالبلاء، أطيعوني ماأطعت الله ورسوله، فإذا عصيت الله ورسوله فلا طاعة لي عليكم). بڕوانه‌(بسيوني، محمود شريف: الوثائق الدولية المعنية بحقوق الإنسان، المجلد الثاني، دار الشروق، القاهرة، 2003)

له‌م ڕوداوه‌دا بۆمان ڕوون ده‌بێته‌وه‌ كه‌ ده‌وڵه‌تی خوله‌فای ڕاشیدین ده‌وڵه‌تیكی مه‌ده‌نیه‌ و بنه‌مای ده‌وڵه‌تی مه‌ده‌نیان چه‌سپاند كه‌ پێشتر ئه‌و بنه‌مایانه‌ نه‌ناسراو بووه‌ و پیاده‌نه‌كراوه‌، بۆيه‌ وه‌سفی ده‌وڵه‌تی ئايينى به‌سه‌ر ده‌وڵه‌تی خوله‌فاكاندا ناچه‌سپێت، به‌نمونه‌ ئه‌وان به‌ هه‌ڵبژاردن و ڕه‌زامه‌ندی  خه‌ڵك هاتوونه‌ته‌ سه‌ر حوكم ئه‌ویش به‌گرێبه‌ستیك كه‌ به‌یعه‌تدانه‌ له‌ نێوان خه‌لیفه‌ و میلله‌تدا و له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك مه‌رج و دانانی كۆمه‌ڵێك ئه‌رك به‌سه‌ریه‌وه‌، له‌كاتێكدا له‌ حكومه‌تی ئاينييدا مه‌رج و گرێبه‌ست نیه‌ له‌ نێوان حاكم و میلله‌تدا، سه‌یری ئه‌م ده‌قه‌ بكه‌(أطيعوني ما أطعت الله ورسوله، فإذا عصيت الله ورسوله فلا طاعة لي عليكم)، له‌هه‌مان كاتدا  وتویه‌تی من بومه‌ته‌ خه‌لیفه‌تان، به‌ڵام مه‌رج نیه‌ باشترینتان بم سه‌یری ئه‌م ده‌قه‌ بكه‌(فإني قد وليت عليكم ولست بخيركم)، ئه‌مه‌ش بنه‌مای حكومه‌تی ئايينى هه‌ڵده‌ته‌كێنێت كه‌ حاكم و ده‌سه‌ڵاتدار خۆیان به‌ نوێنه‌ری خوا و نێراوی خوا و وه‌كیلی خوا ده‌زانن و به‌وه‌ وه‌سفی خۆیان ده‌كه‌ن كه‌  پاك و بێگه‌ردن و دوورن له‌ هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتی. خه‌لیفه‌ خۆی خه‌ڵكی ئاگاداركردووه‌ كه‌ هه‌ڵه‌ ده‌كات پێش ده‌ستبه‌كاربوون سه‌یری ئه‌م ده‌قه‌ بكه‌(وإن أسأت فقوموني)، هه‌روه‌ها‌ ئه‌ركی خستۆته‌ سه‌ر میلله‌ته‌كه‌ی به‌وه‌ى كه‌ ده‌بێت ڕاستی بكه‌نه‌وه‌ و لێی قبوڵ نه‌كه‌ن و بێده‌نگ نه‌بن.

له‌ حكومه‌تی ئاينييدا میلله‌ت  بۆی نیه‌ ده‌ستوه‌ربداته‌ كاروباری حاكم، قسه‌ و وكرداری  پاشا هه‌مووی ڕاست و دوورسته‌ و دووره‌ له‌ هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتی، خه‌لیفه‌ی یه‌كه‌م خۆی به‌ به‌نده‌ی خوا وه‌سف ده‌كات و میلله‌ته‌كه‌ی ئاگادار ده‌كاته‌وه‌ هه‌ركات گوێڕایه‌ڵی خوای كرد ئه‌و كات خه‌ڵكیش گوێڕایه‌ڵی ئه‌و بن سه‌یری ئه‌م ده‌قه‌ بكه‌(أطيعوني ما أطعت الله ورسوله)، هه‌ركات گوێڕایه‌ڵی فه‌رمانه‌كانی خوا نه‌بوو خه‌ڵكیش نابێت ملكه‌چ بێت بۆ ئه‌و ده‌سه‌ڵاتداره‌ و ده‌بێت لێى بێده‌نگ نه‌بن، به‌ڵام له‌ حكومه‌تی ئاينييدا ده‌سه‌ڵاتدار خۆی به‌به‌نده‌ نازانێت یان له‌ ئاستی خودا خۆی داده‌نێت یان به‌نێردراو و هه‌ڵبژێردراوی خوا خۆی وه‌سف ده‌كات!!

 

+ له‌ هه‌ندێك شوێنی و له‌ هه‌ندێك قۆناغی مێژووی مسوڵماناندا هه‌ندێك بنه‌مای حكومه‌تی مه‌ده‌نی پیشێلكراوه‌ و هه‌ندێك بنه‌مای حكومه‌تی ئايینی پیاده‌كراوه‌؟

- مسوڵمان ده‌بێت دان بنێت به‌ هه‌ڵه‌ی خۆیدا و نابێت ده‌مارگیری وای لێ‌ بكات ڕاستییه‌كان نه‌ڵێت و له‌هه‌مان كاتدا به‌رگری كردن له‌ هه‌ندێك قۆناغی مێژووی مسوڵمانه‌كان دژ ده‌وستێته‌وه‌ له‌گه‌ڵ بنه‌ماكانی ئايینی پیرۆزی ئیسلام، كه‌ ده‌بێت باوه‌ڕمان وابێت ده‌سه‌ڵاتدار و زانا و بیرمه‌نده‌كان هه‌ڵه‌ و كه‌موكورتیان هه‌یه‌ و مه‌عسوم نین، مه‌رج نیه‌ هه‌موو ئه‌وه‌ی ده‌یڵێن و ده‌یكه‌ن ڕاست و دروست بیت.  ئیسلام وه‌ك ئایين و به‌رنامه‌ دژی حكومه‌تی ئاينييه‌، هه‌رچه‌نده‌ له‌ هه‌ندێك قۆناغی مێژوويیدا كۆمه‌ڵێك ده‌سه‌ڵاتداری مسوڵمان هه‌مان ڕه‌وتی حوكمڕانی ئاینيیان گرتووه‌ته‌به‌ر ئه‌ویش له‌پێناو پاوانخوازی و قۆرخكاری ده‌سه‌ڵات بۆ خۆیان نه‌ك چه‌سپاندنی ده‌قه‌كانی ئیسلام هه‌رچه‌نده‌ به‌ناوی ئیسلامه‌وه‌ حوكمیان كردووه،‌ بۆ نمونه‌ له‌ سه‌رده‌می ده‌وڵه‌تی ئه‌مه‌وی دا ده‌سه‌ڵات له‌ هه‌ڵبژاردنه‌وه‌ كرا به‌‌ پاشایه‌تی، ئه‌مه‌ پێشیلكاريیه‌ به‌رانبه‌ر به ‌بنه‌ماكانی  ئیسلام كه‌ بۆ حوكمڕانی دیاریكردووه‌ نه‌ك ئیجتيهاد بێت و هێشتا چاوه‌ڕیش بین پاداشتی له‌سه‌ر وه‌ربگرن.

+ ئایا حوكمڕانی له‌ ئیسلامدا شێوازیكی دیاریكراوی هه‌یه‌؟ یان له‌ ده‌قه‌كانی قورئاندا به‌ چ جۆریك وه‌سفى‌ ده‌سه‌ڵات كراوه‌؟

- یه‌كێك له‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی ئیسلام ئه‌وه‌یه‌ ناو و‌ شێوازیكی دیاریكراوی دانه‌ناوه‌ بۆ سسته‌می حوكمڕانی، به‌ڵكو ته‌نها  كۆمه‌ڵێك بنه‌مای دیاریكردووه‌ بۆ سسته‌می ده‌سه‌ڵات و بواری هێشتۆ‌ته‌وه‌ بۆ مرۆڤه‌كان به‌ ویست و ئیراده‌ی خۆیان و به‌ سوودبینین له‌ عه‌قڵ و ئه‌زمونی خۆیان و ده‌وربه‌ر و چۆنێتی به‌ده‌ستهێنانی به‌رژه‌وه‌ندیه‌كانیان ده‌توانن له‌ قۆناغێكه‌وه‌ بۆ قۆناغێكی تر سسته‌م و شێوازی نوێ دابهێنن و گۆڕانكاری تێدا بكه‌ن و مه‌رج نیه‌ به‌ناو و شێوازێكه‌وه‌ پابه‌ندبن، گرنگ ئه‌وه‌یه‌ بنه‌ماكانی تێدا بێته‌دی، له‌ گرنگترین بنه‌ماكانی سسته‌می ده‌سه‌ڵات له‌ ئیسلامدا: دادپه‌روه‌ری، هه‌ڵبژاردنی سه‌رۆك، پاش هه‌ڵبژاردنی ده‌بێت سه‌رۆك پابه‌ند بێت به‌ پرس و ڕاو ڕاپرسی، پاراستنی ئازادی، پاراستنی مافه‌كانی تاك و كۆمه‌ڵگا، ده‌ستاوده‌ست كردنی ده‌سه‌ڵات، جیاكردنه‌وه‌ی تایبه‌تمه‌ندییه‌كان....هتد.

+ خاڵی لاواز له‌ فیقهی سیاسی ئیسلامیدا چیه‌؟

- كۆمه‌ڵێك زانای گه‌وره‌ له‌ مێژووی ئیسلامدا ڕۆچوون له‌ بواری فیقهی سیاسیدا و بابه‌ته‌كانی سسته‌می ده‌سه‌ڵاتیان شیته‌ڵكردووه‌ و ڕونیان كردووه‌ته‌وه‌، بۆ نمونه‌ پیشه‌وا: غه‌زالی، ئیبن ته‌یمیه‌، جوینی، ماوردی، شافعی و ئه‌بوحه‌نیفه‌.....هتد، به‌ڵام مه‌رج نیه‌ ئه‌وه‌ی له‌ ئه‌مڕۆدا پێوست بێت له‌و فیقهه‌دا ده‌ستمان بكه‌وێت، چونكه‌ فیقهی سیاسی ئیسلامی  به‌پێی قۆناغ و شوێن ده‌گۆڕێت، بۆیه‌ زۆر بابه‌ت هه‌یه‌ كه‌ ئێستا پێویستی به‌ فه‌توا و ڕای فیقهی تازه‌ هه‌یه،‌ بۆیه‌ ده‌بێت زانایان و بیرمه‌ندانی كوردستان  بیر له‌ داڕشتنی به‌ یاساندنی فیقهی سیاسی ئیسلامی بكه‌نه‌وه‌ به‌ سوودبینین له‌ كولتوور و نوسراوه‌كان له‌ مێژوودا  و‌ ئاوێته‌كردنی له‌گه‌ڵ ڕووداوه‌كانی ڕۆژ و بارودۆخه‌  گۆڕاوه‌كان، هه‌روه‌ها‌ فیقهی سیاسی ئیسلامی پێویستی به‌ داڕشتنه‌وه‌ هه‌یه‌ به‌پێی سه‌رده‌م و گۆڕانكارییه‌كانی ئێستا ئه‌مه‌ش به‌ یه‌كێك له‌ خاڵه‌ به‌هێزه‌كانی ئیسلام داده‌نرێت كه‌ سسته‌می ده‌سه‌ڵاتی له‌ قاڵب نه‌داوه‌ و بواری فراوان كردووه‌ بۆ گۆڕانكاری به‌پێی به‌رژه‌وه‌ندی تاك و كۆمه‌ڵگا.