شێواندنی وێنای كه سایه تیی كورد و چه‌ند سه‌رنجێك

06/15/2016 16:46:49

له‌ په‌ندی كۆنی فارسیدا، گه‌ر كه‌سێك دڵڕه‌ق و مامه‌ڵه‌ی زبر بوبێت، پێیان وتووه‌: ده‌ڵێی له‌ ژێر ده‌واری كوردا په‌روه‌رده‌ بووه‌.

 

هه‌وڵێكی له‌ مێژینه‌ هه‌بووه‌ بۆ شێواندنی وێنای تاكی كورد، هه‌ر له‌م سۆنگه‌وه‌ بووه‌ كه‌ به‌تاڵانبردن و كاولكردنی ماڵ و موڵكی نه‌ته‌وه‌ی كورد، به‌ جورێك له‌ جۆره‌كان، به‌ تاوان ئه‌ژمار نه‌كراوه‌.

 


د. عه‌دنان عه‌بدولقادر هه‌ورامانی

له‌دایكبووی (1977).

دكتۆرا له‌

چه‌ند به‌رهه‌م، توێژینه‌وه‌و وتاری بڵاوكراوه‌ی به‌هه‌ردوو زمانی كوردی و عه‌ره‌بی هه‌یه‌.

ده‌روازه‌

گه‌ر بێین و به‌ وردی چاو به‌ سه‌رچاوه‌ مێژووییه‌كاندا بگێڕین، ئه‌وا ده‌بینین لێره‌ و له‌وێ، به‌ بیانو و پاساوی جۆراوجۆر، هه‌وڵدراوه‌ كه‌م تا زۆر وێنایه‌كی نادروست بۆ كه‌سایه‌تیی كورد ناوزه‌د بكرێت.

شێواندن و له‌كه‌داركردنی هه‌ر مرۆڤێك، هیچ پاساوێكی نییه‌ و كارێكی نه‌شیاو و نه‌گونجاوه‌، لێره‌دا نامانه‌وێت به‌ڵگه‌ له‌سه‌ر دزێوی و نادروستی ئه‌م كاره‌ بهێنینه‌وه‌، چونكه‌ حاشا هه‌ڵنه‌گره‌، به‌ڵكو ئه‌وه‌ی ده‌مانه‌وێت هه‌ڵوه‌سته‌ی له‌سه‌ر بكه‌ین، بوونی بۆچوونگه‌لێكی سته‌مكارانه‌یه‌ به‌رامبه‌ر وێناكردنی كه‌سایه‌تیی كورد به‌ چه‌ندین وێنای ناشرین، كه‌ مایه‌ی سه‌ڕسورمانه‌ له‌م سه‌رده‌مه‌دا.

دیاره‌ هه‌ندێك جار بۆ مه‌رامێك ئه‌م شێواندنه‌ كراوه‌، هه‌ندێك جاریش خراپ حاڵیبوونی خوێنه‌ری ئه‌م ده‌قانه‌ بووه‌، بۆ نموونه‌ كاتێك له‌ فه‌رهه‌نگه‌ زمانه‌وانیه‌كانی عه‌ره‌بیدا وشه‌ی (كرد) هه‌ندێك لێكدانه‌وه‌ی بۆ كراوه،‌ به‌وه‌ی كه‌ به‌واتای (ڕاوه‌دونان، دوره‌په‌رێزی، كێویبوون) هاتووه‌، ئه‌مه‌ ئه‌وه‌ ناگه‌یه‌نێت كه‌ له‌ فه‌رهه‌نگی عه‌ره‌بدا كه‌سایه‌تیی كورد ئه‌م وێنایه‌ی بۆ كرابێت، به‌ڵكو هه‌ر خودی وشه‌كه‌ ئه‌م واتایه‌ له‌خۆده‌گرێت و تایبه‌ت نییه‌ به‌ته‌وه‌یه‌ك(1). دوای ئه‌م به‌رایی و پێشه‌كییه‌، ده‌مه‌وێت سه‌رنج و تێڕامانه‌كان به‌م دوو خاڵه‌ بخه‌مه‌ ڕوو:

یه‌كه‌م: كه‌مته‌رخه‌می خۆمان

لێره‌دا پێش ئه‌وه‌ی په‌نجه‌ی تۆمه‌ت بۆ كه‌سانی تر درێژ بكه‌ین، حه‌ق وایه‌ سه‌رزه‌نشتی خۆمان بكه‌ین، له‌وه‌ی كه‌ زۆر كه‌مته‌رخه‌م بووین به‌رامبه‌ر به‌ تۆماركردن و به‌ داتاكردنی مێژووی كه‌سایه‌تییه‌ لێوه‌شاوه‌كانی میلله‌ته‌كه‌مان، هه‌ندێك جار ئه‌م پاساوه‌مان بۆ خۆمان هێناوه‌ته‌وه‌، كه‌ ئه‌م میلله‌ته‌ سته‌مدیده‌، خێر له‌خۆ نه‌دیوه‌، به‌ چه‌ندین جۆر و شێواز، ڕووبه‌ڕووی ماڵوێرانی و نه‌هامه‌تی بووه‌ته‌وه‌، ئه‌وه‌ی به‌ چه‌ندین ساڵ بوونیادی ناوه‌ (ڕۆم و عه‌جه‌م) به‌تاڵانیان بردووه‌.

نكوڵی له‌وه‌ ناكرێت كه‌ كه‌سایه‌تییه‌كانمان گه‌ر به‌ ئه‌ندازه‌ی كێوه‌كانی كوردستان دامه‌زراو و مه‌حكه‌م نه‌بوونایه‌، ئێستا‌ زۆرێكیان ناو و ناونیشانیان له‌ بن هاتبوو، به‌ هۆی ئه‌و هه‌موو نه‌هامه‌تیانه‌ی به‌سه‌ر ئه‌م گه‌له‌دا هاتوون، به‌ڵام خۆشمان درێغیمان نه‌كردووه‌ له‌ خامۆشكردنی ئه‌م چرایانه‌، زۆر خه‌مساردانه‌ شێواندوومانه‌. 

خاڵی دووه‌م: بۆچوونگه‌لێكی هێرشكارانه‌

لێره‌دا مه‌به‌ستمان نییه‌ ده‌مارگیرانه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌كه‌مان ڕاڤه‌ی وته‌ی هه‌ندێك‌ مێژوونووس لێكبده‌ینه‌وه‌، تا وا بزانرێت به‌دحاڵیبوونێك هه‌یه‌ له‌ واتای تێكسته‌كانیان، به‌ڵكو داڕشتنی وشه‌كانیان و دووباره‌بوونه‌وه‌یان له‌ سه‌رچاوه‌ كۆنه‌كان، تاوای لێهاتبێت وه‌ك په‌ندی پێشینان هه‌ژمار كرابێت، ئه‌مه‌ وا ده‌كات، كه‌ ئێمه‌ بۆچوونه‌كانیان به‌ سته‌مكارانه‌ و هێرشكارانه‌ پۆلێن بكه‌ین.

له‌ په‌ندی كۆنی فارسیدا، گه‌ر كه‌سێك دڵڕه‌ق و مامه‌ڵه‌ی زبر بوبێت، پێیان وتووه‌: ده‌‌ڵێی له‌ ژێر ده‌واری كوردا په‌روه‌رده‌ بووه(2)‌! یان  شێخ شه‌هابه‌دین ناسراو به‌ یاقوتی حه‌مه‌وی (574 ــ 626 ك)، له‌ كتێبه‌ ناسراوه‌كه‌یدا كه‌ چوار به‌رگه‌، چه‌ند جارێك چاپ كراوه‌، كه‌ دێته‌ سه‌ر باسی شاره‌زور ده‌ڵێت: إلا أن الَاكراد في جبال تلك النواحي علي عادتهم في إخافه أبناو السبيل، وأخذ الَاموال و السرقه، و هي طبيعه الَاكراد معلومه، وسجيه جباههم بها موسومه(3).  به‌كارهێنانی ئه‌م ده‌سته‌واژانه‌ بۆ گه‌لێك، ئه‌گه‌ر بڵێین ته‌نها نه‌قڵی كردووه‌ و پێناچێت ئه‌و بۆچوونی وه‌های بووبێت، خۆ خه‌ڵه‌تاندنه‌.

ئێمه‌ نكوڵی له‌وه‌ناكه‌ین كه‌ له‌ ناو گه‌لی كوردیشدا دڵڕه‌ق و مێشكوشك و دڕنده‌ هه‌ن، وه‌ك چۆن له‌ناو گه‌لانی تریشدا هه‌یه‌، به‌ڵام به‌ ڕه‌ها باسكردن و قسه‌له‌سه‌رنه‌كردنی، جگه‌ له‌شێواندنی وێنای كورد چی تر ده‌گه‌یه‌نێت؟! له‌ هه‌موو ئه‌مانه‌ سه‌یرتر ئه‌وه‌یه‌، كه‌ یاقوتی حه‌مه‌وی له‌سه‌رده‌مێكدا ژیاوه‌ كه‌ هاوكات بووه‌ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌ته‌كه‌ی سه‌لاحه‌دینی ئه‌یوبی، كه‌ لێوانلێو بووه‌ له‌ شكۆ و سه‌ركه‌وتنی یه‌ك له‌ دوای یه‌كی موسڵمانان به‌سه‌ر  فره‌نجه‌كاندا.

یان ناوزهدكردنی ڕهچهڵهكی كورد بهوهی كه (من نسل الشياطين) یان ( من نسل الجن)(4) ، لهم دهستهواژانه دڕندانهتر  ههیه بهرامبهر به ڕهچهڵهكی گهلێك كه مێژوویهكی پڕ سهروهری له مێژینهی ههبووبێت؟

لێڕامانێك

    1 ــ به وردبوونهوه لهم دهستهواژانه، بۆمان دهردهكهوێت كه ههوڵێكی له مێژینه ههبووه بۆ شێواندنی وێنای تاكی كورد، ههر لهم سۆنگهوه بووه كه بهتاڵانبردن و كاولكردنی ماڵ و موڵكی نهتهوهی كورد، به جۆرێك له جۆرهكان، به تاوان ئهژمار نهكراوه(5)، بگره پاساویشی بۆ هێنراوهتهوه.

   2 ـــ  بهكارهێنانی وشهی (ابناء الجبال) بۆ شوناسی گهلی كورد ههندێك جار خراپ حاڵیبوونێك له واتاكهیدا بهدی دهكرێت، چونكه ههندێك سهرچاوه، مهبهستیان لهم وشهیهێوی)بوون و (دوور له شارستانی)بوونی كهسایهتیی كورد بووه، بهڵام گومانی تێدا نییه، كه له كهلتوری زۆرێك له گهلان (كێو) ڕهمزی پتهوی و دامهزراوی كهسهكه بووه لێرهدا پێویسته ئاماژه بهوهبدهین كهله فهرههنگی قورئانیدا زۆربهی پێغهمبهران له ئاماژهدان به ناو و پهیامهكهیاندا دهستبهجێ ناویێوێك) بهدیدهكرێت، ئهمهش مانای گرنگی كێو و مهردایهتی ئهو كهسه دهگهیهنێت كه له بهرزیهوه به وردی بۆ كارهنی ڕوانیوه، نهك بهسادهیی و ساكاری.

     بۆ نموونه بۆ پێغهمبهر داود دهفهرموێت (وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ مِنَّا فَضْلًا يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ وَالطَّيْرَ وَأَلَنَّا لَهُ الْحَدِيدَ) سبأ / ١٠، بۆ پێغهمبهر موسا دهفهرموێت (وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِن طُورِ سَيْنَاءَ تَنبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِّلْآكِلِينَ) المؤمنون/ ٢٠، چهندین شوێنی تر، بۆ نموونه: زۆربهمان به وشهكانی (یارانی ئهشكهوت، كێوی سهور، كێوی ڕهحمه كه ئهشكهوتی حیرای تێدایه، چوار كێوهكهی كه له داستانی پێغهمبهر ئیبراهیمدا باس كراون)، ههموو ئهمانه ئاماژهن بهوهی، كه گرنگیدان به كێو بێ حیكمهت نییه له قورئاندا(6).

بهخۆداچوونهوهیهك

   له كۆتایی ئهم بابهتهدا پرسیارگهلێك گرنگه لهخۆمان بكهین و ههلوێستهیان لهسهر بكهین، تا ببنه خاڵی وهرچهرخان بۆ بهخۆداچوونهوهمان، بۆیه دهپرسین ئایا:

1  ــ نهبوونی توانای شاردنهوهی ههندێك نهێنی خۆمان، به پاساوی پابهندبوون به كهلتووری  (مهردبه و بێ پێچ و پهنا ههڵوێستت دهربڕه) كه به زمانی عهرهبی پێی دهووترێت (الصراحه  الفائقه) زۆرێك له دانووسانهكانی تێكنهداوین؟

2  ــ سینهسافی و خۆشباوهڕی و گومانی باش بردن به بهرامبهرهكانمان، كه سیمای زۆربهی تاكهكانی كورده، بگره به سیاسییهكانیشهوه، نهبووهنهته مایهی لهدهستدانی زۆرێك له مهسهله چارهنووسسازهكان له مێژووماندا؟

3  ــ خۆلهبیركردن (نكران الذات) له خزمهتكردنی خهڵكانی تر زیاد له پێویست، زۆربهی جار نهبوهته هۆكاری قوربانیدان به بهرژهوهندییه باڵاكانی گهلهكهمان؟

 

 

 

 

سهرچاوهو پهراوێز:

1.  بڕوانه: لسان العرب: ابن منظور، له ماددهی ( كرد ) (5 / 389 ) دهڵێت: الكَرْدُ: الطَّرْدُ، و المُكارَدَةُ: المُطارَدَةَ، و كَرَدَهُمْ ، يَكْردُهُم ،  كَرْداً: ساقَهم و طرَدَهِم و دفَعهم.

2. مێژووی كورد لهشارستانی ئیسلامدا، نووسینی: د. ئهحمهد مهحمود ئهلخهلیل ، وهرگێڕانی: زرار عهلی، چاپخانهی پهیوهند/ سلێمانی 2010 ز، ل84.

3. معجم البلدان:  ياقوت  الحموى الرومي، دار إحياء التراث العربي، بيروت/ لوبنان،  1997 ز    3/ 165.

4. ئهم بۆچوونهدوور لهبابهتیانهلهكتێبی (مروج الذهب و معادن الجوهر)ي: أبو الحسن علي بن الحسين بن علي المسعودي، مطبعة السعادة/ مصر، 1958، 3/ 123، هاتووه. لهچهند سهرچاوهیهكی تریش هاتووه، بهتایبهت له(الكافی) محهممهد كوڕی یهعقوب كولهینیدا،  كهسهرچاوهیهكی گرنگی شیعهمهزههبهكانه.

5.  كارهساتهدڵتهزێنهكانی شاڵاوی بهدناوی بهناو ئهنفال و كیمیایبارانكردن و  بهكهنیزهكردنی ئافرهتانی گهلهكهمان و چهندین مامهڵهی دڕاندهی تری دهسهڵاتدارهكانی ناوچهكه، گهواهی ئهم مهسهلهیهن.

6. وشهی  (الجبل) (33) جار بهجهمعی تهكسیر لهقورئانی پیرۆزدا هاتووه. ئهم پانتاییهفروانهلهقورئاندا، واتای گرنگیدانهبهم وشهیه .