پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی بانگه‌شه‌ی رێساكانی به‌ فیقهی رۆژئاوا

02/15/2016 21:10:23

 

توێژه‌ران به‌ به‌راورد بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی به‌ رێژه‌ی (40%) كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی پێشه‌وا مالیك.

 

 

وه‌رگێڕانی: رێدار ئه‌حمه‌د

 

له‌ خستنه‌ڕووی ئه‌م بابه‌ته‌دا، هه‌وڵده‌ده‌م ئه‌و بانگه‌شانه‌ پوچه‌ڵ بكه‌مه‌وه‌ كه ‌پێیانوایه‌ فیقهی ئیسلامیی ‌و بنه‌ماكانی كه‌وتوونه‌ته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی رۆژئاوا ‌و بنه‌ماكانی، به ‌تایبه‌تی یاسای رۆمانی 

 

رۆژهه‌ڵاتناسان[1] و هه‌ندێ له‌ یاساناسانی جیهانی عه‌ره‌بیی و ئیسلامیی، بانگه‌شه‌ی ئه‌وه‌یان ده‌كرد كه‌ فیقهی ئیسلامیی كاریگه‌ریی فیقهی رۆژئاوای له‌سه‌ر بووه‌، به ‌تایبه‌تی یاسای رۆمانی، له‌وه‌وه‌ زۆر بیروڕای وه‌رگرتوه‌، به ‌تایبه‌ت رێسا فیقهییه‌كان، كه‌ به‌پێی بانگه‌شه‌ی ئه‌وان له‌ تۆماركراو(مدونه‌)ی (گۆستنیان)[2] وه‌رگیراوه‌، ئه‌و تۆمه‌ته‌ش هیچ بنچینه‌یه‌كی نییه‌، به‌ڵكو له‌ هه‌ڵبه‌ستراوی بانگه‌شه‌ی رووخاوی ئه‌و كه‌سانه‌ خۆیانه‌ به‌پێی ئه‌م به‌ڵگانه[3]‌:

یه‌كه‌م: فه‌قیهه‌ موسڵمانه‌كان كاتێ‌ هه‌ستان به‌ دانان و نووسینی مه‌زهه‌به‌كانیان، هیچ كامیان زمانی فه‌ڕه‌نسی، یان ئه‌ڵمانی، یاخود ئینگلیزی، یان رۆمانی نه‌زانیوه‌، تا بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری بیروڕای فه‌قیهه‌كانی یاسای رۆژئاوا، به‌ڵكو فه‌قیهه‌كانی شه‌ریعه‌تی ئیسلام دابڕاو بوون له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌، بگره‌ بۆ وڵاته‌كه‌ی خۆشیان، هه‌ریه‌كه‌یان مه‌دره‌سه‌یه‌كی تایبه‌ت به‌خۆی هه‌بوو وانه‌ی تێدا ده‌گوته‌وه ‌و ئیجتیهادی تێدا ده‌كرد، بیری تێدا ده‌كرده‌وه‌، هه‌ڵده‌ستا به‌ شیكردنه‌وه‌، لێكدانه‌وه‌، شرۆڤه‌ و وه‌به‌رهێنانی فیقهیی، به‌جۆرێك كه‌ له‌ جیهانی ده‌ره‌وه‌ و  ناوه‌وه‌ دابڕابوو، فیقه و ڕاوبۆچوونه‌كانیشی له‌ قورئانی پیرۆز و سوننه‌ته‌كانی پێغه‌مبه‌ر و هاوه‌ڵان و شوێنكه‌وتوان، ره‌زای خوایان لێ‌ بێت، وه‌رده‌گرت.

دووه‌م: به‌ پێچه‌وانه‌ی ئه‌و تۆمه‌تانه‌ی پێشه‌وه‌، بوارێكی فراوان هه‌بوو بۆ ئه‌وه‌ی فیقهی رۆژئاوا بكه‌وێته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی ئیسلامیی، ئه‌و بواره‌ش خۆی له‌و‌ نووسراوانه‌ی فیقهی ئیسلامیی پاش جێگیربوونی و گه‌یشتنی به‌ رۆژئاوادا ده‌بینیه‌وه‌، ئه‌مه‌ش له‌ دوو رێگه‌وه‌:

رێگه‌ی یه‌كه‌م: رزگاركردنی ئه‌نده‌لوس له‌لایه‌ن موسڵمانانه‌وه‌

ئایینی ئیسلام پاش گه‌یشتنی به‌ باكوری ئه‌فریقا ساڵی (711ز) به‌رامبه‌ر به‌ ساڵی (93ك) گه‌یشته‌ ئه‌نده‌لوس (ئیسپانیای ئێستا)، پاشان گه‌یشته‌ باشووری فه‌ڕه‌نسا و چووه‌ وڵاتی لیۆن، نور، بواتیا، (فینیون)، تا كاتی رووخانی غه‌رناته‌ له‌ ساڵی (1492ز)  فه‌رمانڕه‌وایی ئیسلامیی به‌رده‌وام بوو، به‌و هۆیه‌شه‌وه‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلام زیاتر له‌ (700) ساڵ له‌ ئه‌وروپا كاریپێكرا[4].

فیقهی په‌ڕه‌وكراویش له‌ ئه‌نده‌لوس، فیقهی پێشه‌وا ئه‌وزاعی بوو، پاشان له‌رێی زیادی كوڕی عه‌بدوڕه‌حمان و له‌ سه‌رده‌می هیشامی كوڕی عه‌بدوڕه‌حمان ساڵی (171ك) فیقهی مالیكی جێگه‌ی فیقهی ئه‌وزاعی گرته‌وه‌، ئه‌م مه‌زهه‌به‌ له‌وێ‌ بڵاوبوویه‌وه ‌و به‌ درێژایی ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌وایی ئیسلامیی له‌ ئه‌نده‌لوس كاریپێكرا.

توێژه‌ره‌وان له‌ به‌راوردی نێوان یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی ناسراو به‌ یاسای (كودناپلیۆن) كه‌ له‌ ساڵی (1804ز) ده‌رچووه‌، به‌ به‌ڵگه‌ی واقیعی و به‌راورد بۆیان ده‌ركه‌وتووه‌ كه‌ یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی به‌رێژه‌ی (40%) كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی پێشه‌وا مالیك[5].

رێگه‌ی دووه‌م: دروستبوونی په‌یوه‌ندی و نزیكی له ‌نێوان ده‌وڵه‌تی ئیسلامیی عوسمانی و هه‌ندێ‌ له‌ وڵاتانی ئه‌وروپا

ئه‌و په‌یوه‌ندییانه‌ پاش دامه‌زراندنی ده‌وڵه‌تی عوسمانی و گه‌یشتنی سوڵتان محه‌ممه‌د فاتیح به‌ ئه‌ستانه‌ ساڵی (1453ز) دروستبووه‌، پاش ئه‌وه‌ی فتوحاتی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ زۆر فراوان و باڵاده‌ست بوو به‌سه‌ر وڵاتانی زۆری ئاسیا و باكوری ئه‌فریقا و ئه‌وروپا، ئیدی یاسا لاتینیه‌كان و جێرمه‌نیه‌كان كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی ئه‌بوحه‌نیفه‌ (ره‌حمه‌تی خوای لێ‌ بێت) كه‌ مه‌زهه‌بی فه‌ڕمی ده‌وڵه‌تی عوسمانی بوو[6]. له‌و لایه‌نانه‌ی كه‌ یاساكانی رۆژئاوا كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی ئیسلامی، ئه‌مانه‌ ده‌خه‌ینه‌ روو:

یه‌كه‌م: كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری یاسای فه‌ڕه‌نسی به‌ فیقهی مالیكی

أ- گرێبه‌ستی رازیمه‌ندانه‌ (العقد الرضائي) و بنه‌ماكانی:

بریتییه‌ له‌و گرێبه‌ستانه‌ی كه‌ ته‌نها به ‌ڕه‌زامه‌ندی هه‌ردوولایه‌نی گرێبه‌سته‌كه،‌ كه‌ مه‌رجه‌كانی كه‌سی گرێبه‌ستكه‌ریان تێدابێت، به‌ بێ‌ پێویستی شێوه‌یه‌كی دیاریكراو كه‌ له‌ یاسای رۆمانیدا هه‌بووه‌، یاسای فه‌ڕه‌نسی كه‌وتبوه‌ ژێر كاریگه‌ریی، پاش ئه‌ویش یاسای وڵاته‌ عه‌ره‌بیه‌كان كه‌ كه‌وتبووه‌ ژێر كاریگه‌ری یاسای فه‌ڕه‌نسی، له‌وه‌وه‌ وه‌ریانگرت، بۆ نموونه‌ ماده‌كانی (1108- 1122)ی یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی، به‌شی چواره‌م، له‌ژێر ناونیشانی (مه‌رجه‌كانی دروستی گرێبه‌ست و حوكمه‌كانی گرێبه‌ستی رازیمه‌ندانه‌)، ئه‌وه‌ی له‌و یاسادا هاتووه‌ هه‌مان شتی فیقهی مالیكییه‌.

ب- (أحكام العارية): كه‌ یاسای فه‌ڕه‌نسی له‌ ماده‌كانی (1875- 1894) له‌ژێر كاریگه‌ری فیقهی مالیكیدا چاره‌سه‌ری كردووه‌.

ج- كه‌وتنه‌ ژێر كاریگه‌ری یاسای فه‌ڕه‌نسی به‌ فیقهی مالیكی له‌ زۆرێك له‌ ئه‌حكامه‌كانی فرۆشتن[7] و بابه‌ته‌كانی په‌یوه‌ست پێوه‌ی كه‌ یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی له‌ مادده‌كانی (1582- 1707) له‌خۆی گرتووه‌.

د- فرۆشتنی (الوفا‌ء): ئه‌مه‌ش بریتییه‌ له‌و فرۆشتنه‌ی مه‌رجی ئه‌وه‌ی تێدایه‌ كه‌ فرۆشیار هه‌ركاتێك نرخه‌كه‌ی دایه‌وه‌ كڕیار، فرۆشراوه‌كه‌ی بۆ بگێڕێته‌وه[8]‌، ئه‌ویش له‌ حوكمی فرۆشتنی رێپێدراو و جێبه‌جێكراوی نا پێویستدایه‌ له‌رووی سودوه‌رگرتنی كڕیار لێی، هه‌روه‌ها له‌ حوكمی فرۆشتنی (فاسد) له‌و رووه‌وه‌ كه‌ هه‌ریه‌كه‌ له‌ گرێبه‌ستكاران توانای پوچه‌ڵكردنه‌وه‌یان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها له‌ حوكمی بارمته‌دایه‌ به‌وه‌ی كه‌ كڕیار ناتوانێت بیفرۆشێت به‌ كه‌سی دیكه‌. پوخته‌ی قسه‌ ئه‌وه‌یه‌ كه‌ ده‌كرێت گرێبه‌ستی فرۆشتنی (الوفا‌ء) به‌و گرێبه‌ستانه‌ بگونجێندرێت.

به‌ڵگه‌نه‌ویسته‌ كه‌ ئه‌م فرۆشتنه‌ له‌ داهێنانی فه‌قیهه‌كانی حه‌نه‌فی نیشته‌جێی ئه‌وبه‌ری رووباره،‌ به‌ر له‌وه‌ی یاسای فه‌ڕه‌نسا‌ جێبه‌جێكراوی هه‌مواركراو له‌خۆی بگرێت، چونكه‌ ئه‌و یاسایه‌ ساڵی (1804ز) دانراوه‌، ئه‌و یاسایه‌ و ئه‌وه‌ی پاشتری له‌ به‌شی یه‌كه‌م، ده‌روازه‌ی سێیه‌م، له‌ژێر ناونیشانی (هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی فرۆشتن و پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی) له‌خۆگرتووه‌، ئه‌و یاسایه‌ له‌ مادده‌كانی (1659- 1673) باسی كردووه‌.

ه- مافه‌كانی هاوڕێیه‌تی (حق الإرتفاق) یان مافه‌ ناچاریه‌كان (الحقوق القسریه‌): ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ مافی هاتووچۆ[9]، مافی ئاوخواردنه‌وه‌[10] و مافی ئاوڕۆیشتن (المسیل)[11] و مافه‌كانی دیكه‌ی هاوڕێیه‌تی.

یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی ئه‌و مافانه‌ی له‌ فیقهی ئیسلامیی وه‌رگرتوه‌ و چاره‌سه‌ری كردووه‌ له‌ژێر ناونیشانی (مافه‌ ناته‌واوه‌ زه‌مینیه‌كان) له‌ كتێبی چواره‌م، مادده‌كانی (627- 710)، له‌ مادده‌ی (627)ی یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسیدا هاتووه‌ كه‌ مافی (ناچاری) بریتییه‌ له‌ هه‌بوونی مافی زه‌ویه‌ك له‌ زه‌ویه‌كی دیكه‌دا به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ئه‌و خاوه‌نه‌ی كه‌ سودمه‌ند ده‌بێت له‌ زه‌ویه‌كه‌ی دیكه‌ یه‌ك كه‌س بێت. له‌ (المقارنات التشريعية)[12] دا هاتووه‌: جێبه‌جێكردنی یاسای مه‌ده‌نی و كه‌تن (جنائی) به‌پێی مه‌زهه‌بی پێشه‌وا مالیك، مافه‌ ناچاریه‌كانی زه‌وی بریتییه‌ له‌ په‌یدابوونی مافی زه‌وییه‌ك له‌سه‌ر یه‌كێكی دیكه‌ به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی خاوه‌نه‌كه‌ی یه‌ك كه‌س بێت بۆ سودمه‌ند بوون له‌ زه‌ویه‌ باسكراوه‌كه‌ی دیكه‌ی، بنچینه‌ی شایسته‌بوونی ئه‌م مافه‌ ناچارییانه‌یان به‌هۆی شوێنی سروشتی و پێویستی سروشتی زه‌وییه‌كه‌یه‌ بۆ ئه‌و مافه‌، یاخود به‌پێی رێكخستنی یاساكان بۆ ئه‌و مافه‌، یان به‌رێكه‌وتنی نێوان خاوه‌ن موڵكه‌كان له‌نێوان خۆیاندا به‌دیهاتووه‌، زه‌وی نزم ملكه‌چ ده‌كرێت به‌ رازیبوون به‌ به‌ركارهێنانی ئاوی زه‌ویه‌ به‌رزه‌كان كه‌ خۆی ده‌ڕوا، به‌بێ‌ ئه‌وه‌ی ده‌ستی كه‌سی تێدابێت، له‌ هیچ بارێكدا رێگه‌ به‌ خاوه‌ن زه‌ویه‌ نزمه‌كان نادرێت كه‌ به‌نداو، یان پرد دروست بكه‌ن رێبگرێت له‌ چوونی ئه‌و ئاوه‌ به‌ زه‌ویه‌كه‌یدا، هه‌روه‌ك رێگه‌ نادرێت به‌ خاوه‌نی زه‌ویه‌ به‌رزه‌كان كارێك‌ بكات زیانی هه‌بێت بۆ زه‌ویه‌ نزمه‌كان[13].

شایانی باسه‌ كه‌ ئه‌و ژمارانه‌ی باسمان كرد سه‌باره‌ت به‌ یاسای فه‌ڕه‌نسی له‌كاتی ئێستادا گۆڕانی به‌سه‌ردا هاتووه،‌ پاش ئه‌و هه‌مواركردنانه‌ی به‌سه‌ر ئه‌و یاسایه‌دا هاتووه‌، به‌ڵام به‌هۆی ئه‌وه‌ی نه‌مانتوانی ژماره‌ هه‌مواركراوه‌كانمان ده‌ست بكه‌وێت، بۆیه‌ ته‌نها ژماره‌ كۆنه‌كانمان به‌كارهێنا، چونكه‌ی ئه‌وه‌ی لێره‌دا به‌لای ئێمه‌وه‌ گرنگه‌ خستنه‌ڕووی كاریگه‌ری فیقهی ئیسلامییه‌ له‌سه‌ر یاسای فه‌ڕه‌نسی، شته‌ رووكاریه‌كان سه‌ره‌ڕای گرنگیان، هیچ كاریگه‌ریی نییه‌ لێره‌دا له‌باره‌ی ئه‌و كاریگه‌رییه‌ی باسمان كرد.

دووه‌م: كاریگه‌‌ری فیقهی ئیسلامیی له‌سه‌ر یاسای ئه‌ڵمانی

له‌ نموونه‌كانی كاریگه‌ری فیقهی ئیسلامیی له‌سه‌ر یاسای ئه‌ڵمانی له‌ رێی خیلافه‌تی عوسمانیه‌وه‌، گۆڕانی ئه‌و گرێبه‌سته‌یه‌ كه‌ یاسای مه‌ده‌نی ئه‌ڵمانی له‌ مادده‌ (144)دا چاره‌سه‌ری كردووه‌.

رووكاری ئه‌و گۆڕانه‌ی گرێبه‌سته‌كه‌ بریتییه‌ له‌وه‌ی كه‌ ئه‌گه‌ر گرێبه‌سته‌كه‌ پوچه‌ڵ بوو، له‌ هه‌مان كاتدا بنه‌ماكان و ره‌گه‌زه‌كانی گرێبه‌ستێكی دیكه‌ی تێدابوو، یان هی كارێكی تر، ئه‌وا ده‌گواسترێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی دیكه‌ به‌پێی بۆگۆڕاوه‌كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ ده‌كرێت، هه‌روه‌ك له‌ مادده‌ (140)ی یاسای مه‌ده‌نی كارپێكراوی میسریدا هاتووه‌ و ده‌ڵێت: ئه‌گه‌ر گرێبه‌ست پووچه‌ڵ بوو، یان ئه‌گه‌ری پوچه‌ڵكرانی هه‌بوو، له‌ هه‌مان كاتدا بنه‌ماكانی گرێبه‌ستێكی دیكه‌ی تێدابوو، ئه‌وا گرێبه‌سته‌كه‌ به‌ راست داده‌نرێت، به‌وپێیه‌ی كه‌ گرێبه‌سته‌كه‌ بنه‌ماكانی تێدایه‌، گه‌ر روون بوویه‌وه‌ كه‌ نیه‌تی هه‌ردوو گرێبه‌ستكار بریتیبووه‌ له‌ به‌ستنی ئه‌و گرێبه‌سته‌، ئه‌م ده‌قه‌ش له‌ ده‌ربڕینی گشتیدا بڕیاری  گۆڕِانی گرێبه‌سته‌كه‌یه‌. خوالێخۆشبوو زانای ناسراو سه‌نهوری[14] ده‌ڵێت: بیردۆزی گۆڕانی گرێبه‌ست، بیردۆز‌ێكی ئه‌ڵمانیه ‌و فه‌قیهه‌ ئه‌ڵمانیه‌كان دایانڕشتوه‌ له‌ ده‌قێكی رووندا، كه‌ ئه‌ویش مادده‌ی (144) و له‌سه‌ر ئه‌م بنه‌مایه‌ یاسای مه‌ده‌نی ئه‌ڵمانیش یاسای نوێی میسری داناوه‌، ده‌رئه‌نجامه‌كه‌ له‌وه‌دا چڕده‌بێته‌وه‌ كه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ پووچه‌ڵه‌، كه‌ سه‌ڕه‌ڕای پوچه‌ڵیه‌كه‌ی ره‌گه‌زه‌كانی هه‌ڵسوكه‌وتێكی دیكه‌ی تێدایه‌، بۆیه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ مه‌به‌ست بووه‌ لای هه‌ردوو گرێبه‌ستكار، كه‌ ئه‌ویش بریتییه‌ له‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌ پوچه‌ڵه‌كه‌ بۆ هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ی دیكه‌، به‌مه‌ش هه‌ڵسوكه‌وته‌ پوچه‌ڵكراوه‌كه‌ شوێنه‌وارێكی یاسایی هێناوه‌ته‌ ئارا، نه‌ك وه‌ك واقیعێكی ماددی به‌ڵكو وه‌ك هه‌ڵسوكه‌وتێكی یاسایی، به‌ڵام شتێكی لابه‌لای به‌رهه‌مهێناوه‌.

مه‌رجه‌كانی گۆڕان:

گۆڕینی هه‌ڵسوكه‌وتی پوچه‌ڵ بۆ هه‌ڵسوكه‌وتێكی دیكه‌ پێویست ده‌كات ئه‌م سێ‌ مه‌رجه‌ی تێدا به‌دی بێت:

یه‌كێكیان پوچه‌ڵی هه‌ڵسوكه‌وته‌ سه‌ره‌كیه‌كه‌یه‌، پێویست ده‌كات هه‌ڵسوكه‌وتی بنچینه‌یی یان هه‌ڵسوكه‌وتێكی پوچه‌ڵ بێت، یان هه‌ڵسوكه‌وتێك بێت بكرێت پوچه‌ڵ بكرێت و پوچه‌ڵیش كرابێت، رێگه‌ نادرێت كه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ راست و دروست بێت، یان به‌شێكی هه‌ڵسوكه‌وته‌ پوچه‌ڵ بێت، به‌شه‌كه‌ی دیكه‌ی راست و دروست.

دووه‌میش هه‌ڵسوكه‌وته‌ بنچینه‌ییه‌ پوچه‌ڵه‌كه‌ ره‌گه‌زه‌كانی هه‌ڵسوكه‌وتێكی دیكه‌ی تێدابێت كه‌ بۆی ده‌گوازرێته‌وه‌، به‌و مانایه‌ی پێویسته‌ هه‌ڵسوكه‌وتێكی دیكه‌ بوونی هه‌بێت كه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌ بنچینه‌ییه‌كه‌ی بۆ ده‌گوازرێته‌وه‌.

بۆ نموونه‌ كه‌ قه‌رزار كۆمپیاله‌یه‌كی دا به‌ خاوه‌ن قه‌رز كه‌ شێوه‌ی پێویستی یاسایی له‌خۆ گرتبوو، ئه‌وا پوچه‌ڵ ده‌بێت و ده‌گوازرێته‌وه‌ بۆ چه‌كی (سه‌نه‌د)ی قه‌رزی راستی ئاسایی، هه‌روه‌ك مادده‌ (108)ی یاسای بازرگانی میسری باسی كردووه‌، به‌ڵام ئه‌گه‌ر قه‌رزر به‌ر له‌و كۆمپاله‌یه‌ سه‌نه‌دێكی ئاسایی دابوو به‌ خاوه‌ن قه‌رز، ئه‌وا ناگوازرێته‌وه‌ بۆی.

هه‌روه‌ها كاریگه‌ربوونی فیقهی رۆژئاوا به ‌تایبه‌ت یاسای مه‌ده‌نی ئه‌ڵمانی به‌ فیقهی حه‌نه‌فی، له‌ گوێزرانه‌وه‌ی شوێنه‌واری هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ له‌ ماف و پابه‌ندییه‌كان بۆ بریكار ئه‌گه‌ر بریكاره‌كه‌ی هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ی دایه‌ پاڵ خۆی، بۆ كه‌سه‌كه‌ی دیكه‌ش كه‌ بریكاره‌كه‌ هه‌ڵسوكه‌وته‌كه‌ی له‌گه‌ڵ كراوه‌ بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ لای كه‌سه‌ بنچینه‌ییه‌كه‌، سه‌ره‌ڕای بێ‌ ئاگابوونی به‌وه‌ی كه‌ بریكاره‌كه‌ی كه‌ به‌ناوی كه‌سه‌ بنه‌ڕه‌تیه‌كه‌وه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی كردووه‌ نه‌ك ناوی خۆی[15].

فیقهی رۆژئاوا بۆ ئه‌وه‌ چووه‌ كه‌ شوێنه‌واری گرێبه‌سته‌كه ‌و به‌شێوه‌یه‌كی تایبه‌تی حوكمه‌كه‌ی (پابه‌ندییه‌كانی) بۆ ناگوازرێته‌وه،‌ ئه‌گه‌ر بریكاره‌كه‌ هه‌ڵسوكه‌وتی بریكاركراوی تێدا به‌ناوی خۆیه‌وه‌ كردبوو.

تێبینی ئه‌وه‌ ده‌كرێت ئه‌وه‌ی زانای ناودار سه‌نهوری گومانی پێ‌ بردووه،‌ كه‌ بیرۆكه‌ی گوێزرانه‌وه‌ی گرێبه‌ست له‌ داهێنانی فه‌قیهه‌كانی ئه‌ڵمانیایه‌، ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ له‌ مادده‌ (144)ی یاسای مه‌ده‌نی ئه‌ڵمانی به‌شێوه‌یه‌كی یه‌كنه‌گرتو‌ له‌گه‌ڵ واقیع تۆماركراوه‌، ئه‌مه‌ش له‌به‌ر ئه‌وه‌ی ئه‌و بیرۆكه‌یه‌ له‌ داهێنانی فه‌قیهه‌ موسڵمانه‌كانه ‌و گوێزراوه‌ته‌وه‌ بۆ فیقهی ئه‌ڵمانی و یاساكه‌ی، له‌ رێگه‌ی به‌ریه‌ككه‌وتنی نێوان ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ده‌وڵه‌تی ئه‌ڵمانی.

له‌ فیقهی ئیسلامیشدا جێبه‌جێكردنی زۆر ده‌بینرێت له‌ بابه‌تی گوێزرانه‌وه‌ی ئه‌و گرێبه‌سته‌ی كه‌ هه‌بووه‌، به‌ سه‌دان ساڵ به‌ر له‌ یاسای ئه‌ڵمانی و له‌و جێبه‌جێكراوانه‌ش ئه‌مانه‌:

1- ئه‌و كه‌سه‌ی وه‌سیه‌ت بكات بۆ كه‌سێك كه‌ له‌نێوان ئه‌و و كه‌سه‌كه‌دا په‌یوه‌ندی خزمایه‌تی یان هاوسه‌رگیری نه‌بێت كه‌ ئه‌و دوانه‌ هۆكاری میرات گرتنن، به‌وه‌ی وه‌ك میراتگرێكی شه‌رعی ببێته‌ میراتگری شه‌رعی، ئه‌و وه‌سیه‌ته‌ پوچه‌ڵ ده‌كرێته‌وه ‌و ده‌بێته‌ وه‌سیه‌تێكی ره‌ها، ئه‌و كه‌سه‌ی وه‌سیه‌ته‌كه‌ی بۆ كراوه‌ وه‌ك ئه‌و كه‌سه‌ی ده‌درێتێ له‌ میراتگره‌كان كه‌ كه‌مترین به‌شی هه‌یه‌. وه‌ك وه‌سیه‌ت، نه‌ك وه‌ك میرات. بۆ نموونه‌ ئه‌وه‌ی مرد، دایك و كوڕ و وه‌سیه‌تبۆكراوێكی به‌جێهێشت، ئه‌وا دایكه‌كه‌ شه‌ش یه‌ك، وه‌سیه‌تبۆكراوه‌كه‌ شه‌ش یه‌ك، كوڕه‌كه‌ش ئه‌وانی دیكه‌ ده‌بات.

2- گرتنه‌ئه‌ستۆ، كه‌ بریتییه‌ له‌ دانه‌پاڵی ئه‌ستۆی یه‌كێك بۆ ئه‌ستۆی كه‌سێكی دیكه‌ له‌ داواكردنی شتێكدا، واته‌ یه‌كێك ئه‌ستۆی خۆی بداته‌ پاڵ ئه‌ستۆی یه‌كێكی دیكه‌ و پابه‌ند بێت به‌و مافه‌ی له‌وه‌دا پێویست ده‌بێت. ئه‌گه‌ر تیایدا به‌ مه‌رجی دانا كه‌ له‌ئه‌ستۆگره‌كه‌، قه‌رزاره‌ راسته‌قینه‌كه‌ بگرێته‌ ئه‌ستۆ، سه‌ره‌ڕای ئه‌وه‌ی قه‌رزاره‌كه‌ توانای هه‌بێت و ئاماده‌ی دانه‌وه‌ی بێت، پوچه‌ڵ ده‌بێته‌وه‌، به‌و پێیه‌ی له‌ ئه‌ستۆگرتنه‌كه‌ بوو به‌ (حوالة).

3- (حوالة‌) ئه‌گه‌ر تیایدا به‌ مه‌رج گیرا كه‌ ئه‌ستۆی (حه‌واڵه‌ده‌ره‌كه‌) له‌ قه‌رزه‌كه‌ پاك نه‌بێته‌وه‌، به‌وه‌ی كه‌ (احالة)كراوه‌كه‌ بۆی هه‌بێت بگه‌ڕێته‌وه‌ سه‌ر قه‌رزاره‌كه‌ (احالة)ده‌ره‌كه‌و (احالة) بۆدراوه‌كه‌ له‌ هه‌مان كاتدا، ئه‌گه‌ر (احالة) بۆدراوه‌كه‌ دانه‌وه‌ی قه‌رزه‌كه‌ی به‌جێنه‌گه‌یاند، یان نه‌یتوانی، (حوالة‌) به‌تاڵ ده‌بێته‌وه‌ و ده‌بێته‌ ئه‌ستۆگرتن.

4- نوێنه‌رایه‌تی دوای مردن سه‌رپه‌رشتیه‌، سه‌رپه‌رشتی له‌ژیاندا نوێنه‌رایه‌تییه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێك به‌ یه‌كێكی دیكه‌ی گوت وه‌سیه‌تت بۆ ده‌كه‌م ئیمڕۆ ئۆتۆمبیله‌كه‌م بۆ بفرۆشیت به‌وه‌نده‌، ئه‌وه‌ نوێنه‌ره‌، ئه‌گه‌ریش پێی بڵێت تۆ دوای مردنم نوێنه‌ری منیت، ئه‌وه‌ سه‌رپه‌رشتیاره‌.

5- فرۆشتن به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی به‌هاكه‌ی به‌خشینه‌، به‌كرێدان به‌ ره‌تكردنه‌وه‌ی كرێ‌ له‌لادانانه‌ (عارية)، له‌لادانان به‌ مه‌رجی كرێ‌ به‌كرێدانه‌.

به‌و شێوه‌یه‌ سه‌دان جێبه‌دێكردن هه‌یه‌ له‌ فیقهی ئیسلامیدا، به‌ر له‌ یاسای ئه‌ڵمانی به‌ سه‌دان ساڵ جێبه‌جێكراوه‌.

سێیه‌م: كاریگه‌ربوونی یاسای ئینگلیزی به‌ فیقهی ئیسلامیی

ئه‌و یاسایه‌ به‌ فیقهی ئیسلامیی كاریگه‌ربووه‌ له‌ بابه‌تی بیردۆزی دۆخه‌ ناكاوه‌كان، كه‌ یاسا رۆژئاوایی و عه‌ره‌بیه‌كان ته‌نها له‌رێی فیقهی ئیسلامییه‌وه‌ پێناسه‌یان كردوه‌.

جێی ئاماژه‌یه‌ كه‌ په‌یوه‌ندی به‌تین هه‌یه‌‌ له‌نێوان زه‌روره‌ت و بیردۆز‌ی دۆخه‌ ناكاوه‌كان، كه‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامیی چارسه‌ری كردوه‌ و یاسا رۆژئاوایی و عه‌ره‌بیه‌كان پێی كاریگه‌ر بوون، ته‌نها ئه‌وه‌ی ئه‌و یاسایانه‌ به‌ مه‌رجیان گرتوه‌ كه‌ دۆخه‌ ناكاوه‌كه‌ گشتیی بێت، وه‌ك جه‌نگ و كاره‌ساته‌ سروشتییه‌كان، به‌ڵام فیقهی ئیسلامیی ئه‌وه‌ به‌ مه‌رج ناگرێت، به‌ڵكو ده‌شێت بیردۆزه‌كه‌ جێبه‌جێ‌ بكرێت، ئه‌گه‌ریش دۆخه‌ ناكاوه‌كه‌ تایبه‌ت بێت به‌ یه‌ك لایه‌نه‌وه‌، دۆخی ناكاوی تایبه‌ت به‌ قه‌رزار له‌ یاسادا بیانوو نییه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ست، یان ده‌ستكاریكردنی پابه‌ندیه‌ ماندوكه‌ره‌كه ‌(مرهق).

مانای بیردۆزی دۆخه‌ ناكاوه‌كان ئه‌و رووداوه‌ مادییه‌ پێشبینی نه‌كراوانه‌یه‌ كه‌ ناكرێت به‌ر له‌ روودانی رێگریی لێ‌ بكرێت. به‌جۆرێك واده‌كات به‌جێگه‌یاندنی پابه‌ندییه‌كانی قه‌رزاره‌كه‌ له‌ ئه‌نجامی گرێبه‌ستێك كه‌ جێبه‌جێكردنه‌كه‌ی به‌رده‌وامه‌، قورس بكات، ئه‌مه‌ش بیانو به‌ قازی ده‌دات، كه‌ دوای داواكاری قه‌رزاره‌كه‌، ده‌ستی تێوه‌ربدات و پابه‌ندیه‌ جێبه‌جێكردنه‌ قورسه‌كه‌ رێكبخات تا ئاستێكی گونجاو، كه‌ قورسی لابه‌رێت، یان به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی بابه‌تی پابه‌ندیه‌كه‌ له‌رووی بڕه‌وه،‌ یان له‌ رووی چۆنێتیه‌وه‌، یان به‌ زیادكردنی خه‌رجیی تێچوونی بابه‌تی پابه‌ندیه‌كه‌.

ره‌گه‌زه‌كانی بیردۆزی دۆخه‌ ناكاوه‌كان

ره‌گه‌زی هه‌موو شتێك ئه‌وه‌یه‌ كه‌ بوونی له‌سه‌ری وه‌ستاوه‌، ئه‌گه‌ر به‌شێكی بوو ده‌بێته‌ پایه‌، ئه‌گه‌رنا ده‌بێته‌ مه‌رج، ره‌گه‌زه‌كانی وه‌ك له‌ پێناسه‌كه‌ی ده‌رده‌كه‌وێت ئه‌مانه‌یه‌:

یه‌كه‌م: هۆكاری پابه‌ندیه‌كه‌ گرێبه‌ستێك بێت، هه‌موو گرێبه‌ستێك دوای دروستیه‌كه‌ی و جێبه‌جێبوون و پێویستبوونه‌كه‌ی، بۆ هیچ یه‌ك له‌ دوو لایه‌نه‌كه‌ نییه‌ هه‌ڵیوه‌شێنێته‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی (فاسد) یان وه‌ستێنراو (جێبه‌جێنه‌كراو) یان ناپێویست، یان ئه‌گه‌ری پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی هه‌بێت (كه‌ زاراوه‌یه‌كی فیقهی رۆژئاواییه‌ و هه‌رسێ‌ باسكراوه‌كه‌ی فیقهی ئیسلامیی ده‌گرێته‌وه‌)، (فاسد) قازی ده‌توانێت پوچه‌ڵی بكاته‌وه‌، وه‌ستێنراویش ئه‌وه‌ی مافی رێپێدانی هه‌یه‌ بۆی هه‌یه‌ ره‌تیبكاته‌وه‌، ناپێویست (غیر لازم)یش بۆ هه‌ردوولا، وه‌ك گرێبه‌ستی نوێنه‌رایه‌تی بۆ هه‌رلایه‌ك هه‌یه‌ پوچه‌ڵی بكاته‌وه‌، ئه‌گه‌ر مافی هی دیكه‌ی پێوه‌ به‌ند نه‌بوو. ناپێویست بۆ یه‌كێك له‌لایه‌نه‌كان، وه‌ك گرێبه‌ستی (ره‌هن) بۆ قه‌رزده‌ری (ره‌هن)دانه‌ر هه‌یه‌ پوچه‌ڵی بكاته‌وه‌، به‌ پێچه‌وانه‌ی قه‌رزاری ره‌هنوه‌رگره‌كه‌، چونكه‌ بۆ ئه‌و پێویسته‌، وه‌ك گرێبه‌ستی (كه‌فاله‌ت)، كه‌فاله‌تبۆكراو بۆی هه‌یه‌ پوچه‌ڵی بكاته‌وه‌ نه‌ك كه‌فیله‌كه‌، وه‌ك پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی گرێبه‌ست له‌ گرێبه‌ستێك كه‌ بواری پوچه‌ڵكردنه‌وه‌ی هه‌یه‌ بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ بڕیاره‌ بواری پوچه‌ڵكردنه‌وه‌كه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی ئه‌و بێت، هه‌روه‌ك قازی بۆی هه‌یه‌ گرێبه‌ستی گوێڕایه‌ڵی رێك بخات ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌كان له‌سه‌روی ئاساییه‌وه‌ بن، هه‌روه‌ها بۆی هه‌یه‌ مه‌رجی سزایی هه‌ڵوه‌شێنێته‌وه‌.

دووه‌م: جێبه‌جێكردنی گرێبه‌سته‌كه‌ به‌رده‌وام بێت، به‌وه‌ی كات ره‌گه‌زێكی جه‌وهه‌ری بێت له‌ پێكهاتنیدا، وه‌ك گرێبه‌ستی هه‌نارده‌كردن و به‌كرێدان و به‌ڵێنده‌رایه‌تی و هاوشێوه‌كانیان، به‌پێچه‌وانه‌ی ئه‌و گرێبستانه‌ی یه‌كسه‌ر جێبه‌جێ‌ ده‌كرێن، وه‌ك فرۆشتن، ئه‌گه‌ریش جێبه‌جێكردنی دوابخرێت.

سێیه‌م: دۆخه‌كه‌ چاوه‌ڕوانكراو نه‌بێت، وه‌ك دۆخی جه‌نگ و رووداوه‌ سروشتیه‌كانی زه‌مین له‌رزه‌، لافاو، گڕكان و ئاگركه‌وتنه‌وه‌ و هاوشێوه‌كانیان، جا ئه‌گه‌ر چاوه‌ڕوانكراو بێت جێگه‌ی جێبه‌جێكردنی نابێت.

چواره‌م: دۆخه‌كه‌ گشتیی بێت، ئه‌گه‌ر تایبه‌ت بێت وه‌ك ئیفلاسكردنی قه‌رزار و نه‌توانینی جێبه‌جێكردنی پابه‌ندیه‌كانی، ده‌بێته‌ بواری جێبه‌جێكردنی بیردۆزه‌كه‌ له‌ فیقهی ئیسلامیدا، به‌پێچه‌وانه‌ی یاسا و فیقهی رۆژ‌ئاوایی، كه‌ دۆخه‌كه‌ مه‌رجه‌ گشتیی بێت وه‌ك دۆخی جه‌نگ.

پێنجه‌م: دۆخه‌كه‌ وانه‌كات كه‌ جێبه‌جێكردنی پابه‌ندیه‌كه‌ مه‌حاڵ بێت وه‌ك هێزێكی زاڵ، ئه‌گه‌رنا گرێبه‌سته‌كه‌ راسته‌وخۆ به‌ حوكمی یاسا هه‌ڵده‌وه‌شێته‌وه‌، وه‌ك له‌ حاڵه‌تی له‌ناوچوونی گرێبه‌ست له‌سه‌ركراوه‌كه‌ به‌ر له‌ جێبه‌جێكردنی به‌ هۆی هێزێكی زاڵه‌وه‌.

كاریگه‌ریی بیردۆزه‌كه‌ رێكخستنی پابه‌ندیی قه‌رزاره‌ كه‌ باری قورس بووه‌، یان به‌ كه‌مكردنه‌وه‌ی بابه‌ته‌كه‌ی له‌ چه‌ندێتی و چۆنیه‌تی، یان زیادكردنی بڕی تێچوون.

بناغه‌ی بیردۆزه‌كه‌ زه‌روره‌ته‌، كه‌ حاڵه‌تێكی تایبه‌تمه‌نده‌، ناچاره‌كه‌ هان ده‌دات بۆ ئه‌نجامدانی قه‌ده‌غه‌كراو بۆ لابردنی مه‌ترسیه‌كه‌ی.

یاسا له‌گه‌ڵ شه‌ریعه‌تی ئیسلامییدا ناكۆك نییه‌ له‌وه‌ی كه‌ په‌یوه‌ندیی به‌هێز هه‌یه‌ له‌ نێوان زه‌روره‌ت و بیردۆزی دۆخی ناكاو، ته‌نها ئه‌وه‌نده‌ نه‌بێت وه‌ك پێشتر باسمان كرد، له‌وه‌دا جیاوازن كه‌ به‌مه‌رجی داده‌نێت دۆخه‌ ناكاوه‌كه‌ گشتیی بێت، دۆخی ناكاوی تایبه‌ت به‌ قه‌رزاره‌كه‌ بیانو نییه‌ بۆ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ست یان رێكخستنه‌وه‌ی پابه‌ندیی قورس. ئاشكرایه‌ كه‌ گشتیه‌تی رووداوی تایبه‌تمه‌ند (استثنائي) پێچه‌وانه‌ی بنه‌مای دادپه‌روه‌رییه‌ كه‌ بیردۆزه‌كه‌ی‌ له‌سه‌ری بنیاتنراوه‌، هه‌روه‌ك یاسا ده‌ستكرده‌كان جیاڕان له‌ كاریگه‌ریی بیردۆزه‌كه‌ له‌ هه‌ڵوه‌شاندنه‌وه‌ی گرێبه‌ست، یان رێكخستنه‌وه‌ی پابه‌ندی له‌ ئه‌نجامی گرێبه‌سته‌كه‌. یاسای ئینگلیزی له‌رێگای په‌یوه‌ندی نێوان ده‌وڵه‌تی عوسمانی و ده‌وڵه‌ته‌ ئه‌وروپیه‌كانه‌وه‌ به‌و بیردۆزه‌یه‌ كاریگه‌ر بوو.

فه‌لسه‌فه‌ی بیردۆزه‌كه‌

ئاشكرایه‌ كه‌ فه‌لسه‌فه‌ی هه‌موو شتێك بریتییه‌ له‌ ئامانج و مه‌به‌سته‌كانی، فه‌لسه‌فه‌ی بیردۆزه‌ی دۆخه‌ ناكاوه‌كان بریتییه‌ له‌ به‌دیهێنانی دادپه‌روه‌ری، دادگای ئینگلیزی بنه‌مای دادپه‌روه‌ریی گرتوه‌ته‌ خۆی، له‌ چه‌ندین حاڵه‌ت پیاده‌ی كردوه‌ كه‌ نزیك بووه‌ له‌و حاڵه‌تانه‌ی بیردۆز‌ی دۆخه‌ ناكاوه‌كانی تێدا پیاده‌ ده‌كرێت، وه‌ك:

أ- ئه‌گه‌ر ئه‌و شته‌ی گرێبه‌ستی له‌سه‌ر كراوه‌ دوای به‌ستنی گرێبه‌سته‌كه‌ له‌كاركه‌وت.

ب- ئه‌گه‌ر چه‌سپا كه‌ هه‌ردوولایه‌ن به‌ مه‌به‌ستی پاراستنی شتێك گرێبه‌ستیان كردوه‌، وه‌ك له‌ كاتی به‌ستنی گرێبه‌سته‌كه‌ بۆیان ده‌ركه‌وتوه‌ ، پاشان ئه‌و حاڵه‌ته‌ نه‌ماوه‌.

ج- ئه‌گه‌ر جێبه‌جێكردنه‌كه‌ دواكه‌وت به‌هۆیه‌كی چاوه‌ڕوان نه‌كراو له‌كاتی به‌ستنی گرێبه‌سته‌كه‌دا، یان دواخستنه‌كه‌ درێژه‌ی كێشا به‌جۆرێك بووه‌ هۆی گۆڕانێكی ته‌واو له‌ سروشتی جێبه‌جێكردنه‌كه‌[16].

له‌و یاسایانه‌ی به‌ ده‌قی تایبه‌ت رێكخستنی حوكمی بیردۆز‌یی له‌خۆگرتوه‌، یاسای پۆلۆنی (م269)، ئیتاڵی (م467)، یۆنانی (م388)، میسری (م347)، سوری (م348)، عێراقی (م146)، لیبی (م147)، كوێتی (م146)، ئه‌رده‌نی (م205) و یه‌مه‌نی (م214).

شه‌ریعه‌تی ئیسلامیی، ره‌فتاره‌كانی ئاده‌میزادی له‌ حاڵه‌ته‌ زه‌روریه‌كان، له‌سه‌ر كۆمه‌ڵێك بنه‌ما و پێگه‌ بنیاتناوه‌، كه‌ له‌ ده‌قه‌كانی قورئان و سوننه‌تی پێغه‌مبه‌ردا چه‌سپاوه‌، ئه‌وه‌ش به‌ گۆڕانی كه‌سه‌كان ناگۆڕێت و به‌ كات و شوێن ناگۆڕێت، له‌و بنه‌مایانه‌:

1- (لا ضرر ولا ضرار) واته‌ ناشێت هیچ زیانێكی ماددی، یان مه‌عنه‌وی، یان ماڵی، یان جه‌سته‌یی به‌ كه‌سانی دیكه‌ بگه‌یه‌نرێت به‌بێ‌ حه‌ق، (ولا ضرار) واته‌ ناشێت له‌ بابه‌ته‌ مه‌ده‌نیه‌كاندا زیان به‌ زیان وه‌ڵام بدرێته‌وه‌، به‌پێچه‌وانه‌ی تاوانه‌كانی تۆڵه‌، ئه‌وانه‌ ده‌شێت هاوشێوه‌ی به‌رامبه‌ر بكرێت، وه‌ك له‌ قورئاندا هاتووه‌ (وَكَتَبْنَا عَلَيْهِمْ فِيهَا أَنَّ النَّفْسَ بِالنَّفْسِ وَالْعَيْنَ بِالْعَيْنِ وَالأَنفَ بِالأَنفِ وَالأُذُنَ بِالأُذُنِ وَالسِّنَّ بِالسِّنِّ وَالْجُرُوحَ قِصَاصٌ) سورة المائدة -45.

2- (الضرر يزال). واته‌ زیان لاده‌برێت.

3- (الضرورات تجيز المحظورات). واته‌ زه‌روره‌ت بوار به‌ رێپێنه‌دراوه‌كان ده‌دات.

4- (الإضطرار لا يبطل حق الغير). واته‌ ناچاری مافی كه‌سانی دیكه‌ پوچه‌ڵ ناكاته‌وه‌.

5- (الضرر يدفع بقدر الإمكان). واته‌ زیان به‌پێی توانا لاده‌برێت.

6- (الضرورات تقدر بقدرها). واته‌ پێویستیه‌كان به‌پێی خۆیان ده‌پێورێت.

7- (الضرر الأشد يزال بالضرر الأخف). واته‌ زیانی توندتر به‌ زیانی سوكتر لاده‌برێت.

8- (إذا تعارضت مفسدتان روعي أعظمهما ضررا لإرتكاب أخفها). واته‌ ئه‌گه‌ر دوو خراپ كه‌وتنه‌ به‌رامبه‌ر یه‌كدی، ره‌چاوی ئه‌وه‌یان ده‌كرێت كه‌ زیانی گه‌وره‌تره‌ به‌وه‌ی سوكتره‌كه‌یان ئه‌نجام بكرێت.

ئاشكرایه‌ كه‌ هۆكاری پابه‌ندیه‌كه‌ ئه‌گه‌ر نه‌ما، پابه‌ندیه‌كه‌ خۆشی نامێنێت، ئه‌وسا بواری هێنانی بیردۆزی دۆخه‌ ناكاوه‌كان نامێنێت.

له‌ كۆتاییدا داواكارم له‌ مامۆستایانی شه‌ریعه‌ و یاسا، كه‌ به‌راوردی نێوان فیقهی ئیسلامیی و یاسا رۆژئاوایی و عه‌ره‌بیه‌كان بكه‌ن، وه‌ك خزمه‌تێك به‌م شه‌ریعه‌ته‌ و یاسای ئیسلامیی له‌ روویه‌كه‌وه‌، به‌ده‌رخستنی پێگه‌ی شه‌ریعه‌تی ئیسلامیی له‌ روویه‌كی دیكه‌وه‌، چونكه‌ فه‌قیهه‌كانی ئیسلام و موجته‌هیده‌كان له‌ شه‌ریعه‌تی ئیسلامیی، سامانێكی فیقهی مه‌زنیان بۆ به‌جێهێشتوین، ئه‌گه‌ر به‌ ژیرییه‌كی پێگه‌یشتوو به‌رهه‌مبهێنرێن، به‌بێ‌ ده‌مارگیری بۆ مه‌زهه‌بێكی دیاریكراو و پابه‌ند نه‌بوون به‌ هه‌ندێك نموونه‌ی پوچ، وه‌ك ره‌فتار به‌ سیسته‌می كۆیله‌ و جاریه‌،  ئه‌وا فیقهی ئیسلامیی به‌بێ‌ پابه‌ند بوون به‌ مه‌زهه‌بێكی دیاریكراو، ده‌بێته‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی به‌پیت، نه‌ك هه‌ر بۆ یاسا عه‌ره‌بیه‌كان به‌ ته‌نها، به‌ڵكو بۆ سه‌رجه‌م یاساكانی وڵاتانی جیهان.

 

 

سه‌رچاوه‌ و په‌راوێز:


[1]  له‌وانه‌ گۆڵد 1850- 1921ز، كه‌ رۆژهه‌ڵاتناسێكی مه‌جه‌رییه ‌و له‌ بودابست، به‌رلین و لیزج خوێندویه‌تی و چووه‌ بۆ سوریا ساڵی 1873ز، پاشان بۆ فه‌له‌ستین ومیسر و گه‌ڵێك له‌ زانایانی ئه‌زهه‌ری بینیوه‌، دانراوی به‌ چه‌ندین زمانی جیاواز هه‌یه‌ ده‌رباره‌ی فیقهی ئیسلامیی، (الزركلی، الاعلام 1/80)، بۆ چه‌سپاندنی ئه‌و بانگه‌شه‌ی، هاتووه‌ لایه‌نه‌ هاوشێوه‌كانی نێوان فیقهی ئیسلامیی و یاسای رۆمانی خستووه‌ته‌ ڕوو، بێئاگایه‌ له‌وه‌، یان خۆی لێ‌ بێئاگا ده‌گات، كه‌ ئه‌و هاوشێوه‌ییه‌ به‌رهه‌می هاوشێوه‌یی عه‌قڵه‌كانه‌ له‌رووی به‌رهه‌مهێنانی زانسته‌وه‌.

[2]  ئیمپراتۆر (گۆستنیان)ی یه‌كه‌م (فلافیۆس پترۆس ساباتیۆس وستیانۆس) 483- 565، ئیمپراتۆرێكی رۆمانی رۆژهه‌ڵاتی (بێزه‌نتی) بووه،‌ له‌ مانگی ئۆگۆستی ساڵی 527 هه‌تا مردنی له‌ نۆڤه‌مبه‌ری 565 فه‌رمانڕه‌وایه‌تی كردووه‌، به‌ چاكسازی له‌ هێمای یاسایی ناونراو به‌ یاسای گۆستنیان له‌رێگه‌ی لیژنه‌ی تریبۆنیان، فراوانبوونی سه‌ربازی خاكی ئیمپراتۆریه‌ته‌كه‌ی له‌ ماوه‌ی فه‌رمانڕه‌واییه‌كه‌ی، هێنان و هاوسه‌رگیری له‌گه‌ڵ ئیمپراتۆر (سیدۆرا) به‌ناوبانگ بووه‌ و ناسراوه‌، هه‌روه‌ها به‌ ناوی (دوایین ئیمپراتۆری رۆمانی)یش ده‌ناسرێت، قه‌دیسی له‌ كڵێسای ئه‌رسه‌دۆكسی داناوه‌، له‌ چوارده‌ی نۆڤه‌مبه‌ردا یادی ده‌كرێته‌وه‌، پاش مردنی ئیمبراتۆر (گۆستن) جڵه‌وی فه‌رمانڕه‌وایه‌تی گرتۆته‌ ده‌ست.

یاسای گۆستنیانی یه‌كه‌م، بریتییه‌ له‌و كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ی كه‌ چه‌ندین نه‌ته‌وه‌ی جیاواز په‌یڕه‌ویان لێده‌كرد، ئیمپراتۆری بێزه‌نتی گۆستنیانی یه‌كه‌م (527- 565) فه‌رمانی به‌ پیاوانی ئایینی مه‌سیحی كرد و له‌ مه‌مله‌كه‌ته‌كه‌یدا به‌ وه‌رگرتنی كۆمه‌ڵێك له‌ یاسای رۆمانی، ئه‌م كۆمه‌ڵه‌ یاسایه‌ش به‌ناوی (كوریس جوریس سیفلدا) ناسرا، كه‌ به‌ واتای كۆمه‌ڵه‌ یاسای مه‌ده‌نی دێت، هه‌روه‌ك ناوی یاسای گۆستنیانیشی لێنراوه‌.

سه‌رچاوه‌- مدونة جستنيان- ويكيبيديا- الموسوعة الحرة، انترنت.

[3]  بۆ زیاتر ئاگاداربوون له‌م بابه‌ته‌ بگه‌ڕێوه‌ بۆ كتێبی (اصالة الفقه الإسلامي- دراسة في العلاقة بين الفقه الإسلامي والقوانين القديمة وأصالة المبادئ والنظم في الفقه الإسلامي) دانراوی پرۆفیسۆر دكتۆر عصمت عبدالحمید بكر. له‌ چاپكراوه‌كانی: دار الكتب العلمية، لاپه‌ڕه‌ 127 و لاپه‌ڕه‌كانی دواتری.

[4]  سه‌یری (المقارنات التشريعية بين القوانين الوضعية المدنية ومذهب الإمام مالك)ی مامۆستا (عبدالله علی حسین) بكه‌، 1/29  و لاپه‌ڕه‌كانی دیكه‌.

[5]  خاوه‌نی (المقارنات التشريعية) 1/38 ده‌ڵێت یاسای مه‌ده‌نی فه‌ڕه‌نسی هه‌مووی له‌ مه‌زهه‌بی پێشه‌وا مالیك وه‌رگیراوه‌.

[6]  بڕوانه‌: (الَاوضاع التشريعية في الدول العربية ماضيها وحاضرها ومستقبلها)ی پرۆفیسۆر دكتۆر (صبحی المحمصانی) لاپه‌ڕه‌ 185 و لاپه‌ڕه‌كانی دواتر.

[7]  ئه‌حكامی زۆری دیكه‌ هه‌یه‌ كه‌ تێیدا یاسای فه‌ڕه‌نسی كه‌وتۆته‌ ژێر كاریگه‌ری فیقهی ئیسلامیی، كه‌ بوار نییه‌ لێره‌دا باسی بكه‌ین.

[8]  مجلة الاحكام العدلية، م118/3، له‌ مادده‌ 561 له‌ كتێبی (مرشد الحیران) هاتووه‌ كه‌: (فرۆشتنی به‌ به‌رانبه‌ر (وفاء) بریتییه‌ له‌وه‌ی شتێك بفرۆشێت به‌ ئه‌وه‌نده‌، یان به‌ قه‌رزێك له‌سه‌ری به‌و مه‌رجه‌ی فرۆشیار هه‌ركاتێك ویستی پاره‌كه‌ی بۆ بگێڕێته‌وه ‌و فرۆشراوه‌كه‌ی وه‌ربگرێته‌وه‌ له‌ كڕیار، یان كه‌ قه‌رزه‌كه‌ی دایه‌وه‌ كه‌ له‌سه‌ریه‌تی وه‌ك وه‌فا شته‌ فرۆشراوه‌كه‌ی بۆ بگێڕێته‌وه‌.

[9]  بریتییه‌ له‌ مافی رۆیشت به‌ناو موڵكی كه‌سی دیكه‌دا (م142) مجلة الاحكام العدلية.

[10]  بریتییه‌ له‌ به‌شێكی زانراو له‌ روبار (م143) سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

[11]  بریتییه‌ له‌ مافی رۆشتنی ئاو و جۆگه‌له‌ له‌ ماڵێكه‌ بۆ ده‌ره‌وه‌ (م144) سه‌رچاوه‌ی پێشوو.

[12]  له‌ نووسینی (مخلوف محمد البدوی) 1/181.

[13]  سه‌یری (مخلوف محمد البدوی): (تعریب القانون الفرنساوی المدنی) 1/142 و دواتر بكه‌.

[14]    القانون المدني المصري، مجموعة أعمال التحضيرية، چاپخانه‌ی (دار الكتاب العرب) 1/20- مصادر الحق  4/100.

[15]  بڕوانه‌: (بین الحقائل وشرح كنز الرقائق) له‌ نوسینی (فخرالدين عثمان علي الزيلعي)، چاپخانه‌ی (الاميرية) له‌ بولاق، 1325ك، 4/256/ ...( النبابة في التصرف القانوني) نامه‌ی دكتۆرا له‌ یاسا، نوسینی (دكتۆر جاسم لفته‌ العبودی) كه‌ خۆم سه‌رپه‌رشتیم كردوه‌ له‌ساڵی 1990، لاپه‌ڕه‌ 37 و دواتر.

[16]  الدكتور عبدالسلام ترمانيني، نظرية الظروف الطارئة، ص45.